كولىك قاتىناسى – ىنتىماقتاستىق نەگىزى

كەز كەلگەن مەملەكەت ەكونومي­كا­سىنىڭ كولىكتىك سەكتورى ونىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن قوعامدىق-ساياسي باعىت­تالۋىنىڭ نەگىزگى كومپونەنتى. كو­لىك مەملەكەت­ارالىق ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق قاتى­ناس­تاردىڭ ماتەريال­دىق بازاسى ءرو­لىن اتقارىپ, دۇنيە­جۇزىلىك ەكونو­ميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋشى فاكتور رەتىندە قىزمەت ەتەدى. قازاقستاننىڭ گەوساياسي باسىم­دىقتارى مەن ەلباسى ن.ءا. نازار­باەۆ­تىڭ ەۋرازيا اۋماعىنداعى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردەگى ءرولى كونتەكسىندە كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان مەملەكەتتىك ساياسات ەلىمىز­دىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن تولىققان­دى ءارى ءتيىمدى پايدالانۋعا, كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە ءجا­نە كولىكتىك قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ساپا­سىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. كولىكتىك ۆەدومستۆو كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىندا الەمنىڭ 60-تان استام ەلىمەن جانە بىرقاتار ينتەگراتسيالىق ۇيىمدار شەڭبەرىن­دە حالىقارالىق قۇقىق نورمالا­رى­نا سايكەس ءوزارا تيىمدىلىك پەن تەڭ­دىك نەگىزىندە بەلسەندى ىنتىماق­تاستىق ءجۇر­گىزۋدە. قابىلدانىپ جات­قان شارالار قازاقستاننىڭ وزىندىك ورنى بار دۇنيەجۇزىلىك جۇك اعىمىنىڭ ج­ۇ­يە­سىنە قىزمەت ەتۋگە قاجەت العى­شارتتار جاساۋدا جانە تاۋار اينالى­مىن ودان ءارى ارتتىرۋعا قاجەت قو­لاي­لى جاع­دايلارمەن قامتاماسىز ەتۋدە. قازاق­ستاندىق باستامالاردى جانە شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسكەن جوبا­لار­دى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەۋرا­زيا­لىق كولىكتىك جۇيەگە ىنتىماق­تاسۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا كىندىگىندەگى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ونىڭ قۇرلىقتاعى وڭتۇستىك-شىعىس ازيا, تاياۋ جانە ورتا شىعىس, ورتالىق ازيا, رەسەي فەدەراتسياسى جانە ەۋ­رو­وداق سياقتى ماكروەكونوميكالىق اي­ماقتارعا ءبىر مەزەتتە شىعۋىنا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قا­زاق­ستان اۋماعى ارقىلى حالىقارا­لىق ماڭىزعا يە 6 اۆتوموبيل, 9 تەمىر جول جانە 4 اۋە دالىزدەرى وتەدى. وسى ءدالىز­دەر قازاقستاننىڭ ءسولتۇس­تىك – ءوڭتۇس­تىك جانە باتىس – شىعىس باعىت­تاردا ىشكى قۇرلىقتىق كولىكتىك تاسىمال­داردى ترانسقۇرلىقتىق مەملەكەت رەتىندە قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىن كۇ­شەيتەدى. قازاقستاندىق اۆتوموبيل مەن تەمىر جولداردىڭ ۋچاسكەلەرى ازيا­لىق جانە ەۋروپالىق جولدار جەلى­لەرى­نىڭ, حالىقارالىق كولىك­تىك ءدا­لىز­دەر­دىڭ قۇرامداس بولىكتەرىنە اينالعان. قازاقستان اۋماعىنان كوپجاقتى باعىتتا شىعۋدى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىنە جانە ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن حالىقارالىق كولىكتىك ينتەگرا­تسيا­لىق ۇدەرىستەرگە قاتىسۋدىڭ ما­ڭىزدىلىعىنا بايلانىستى ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ قازاقستاننىڭ كولىكتىك ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ ايقىندالعان. اۆتوموبيل مەن تەمىر جولدار جەلىلەرىنىڭ كەشەنى, ەل اۋماعىنىڭ ۇستىندەگى اۋە جولدارى جانە كاسپي تەڭىزىندەگى ستراتەگيا­لىق ماڭىزعا يە اقتاۋ پورتى بار قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىن ۇزدىكسىز ءارى قاۋىپسىز ەۋرازيالىق كولىكتىك قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتۋدە ىسكە اسىرا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى كولىك­تىك دالىزدەردى جەتىلدىرۋ جانە جاڭا توتە دالىزدەر اشۋ ارقىلى, سونداي-اق, كولىك پەن لوگيستيكانىڭ ءتيىستى ين­فرا­قۇرى­لىمىن دامىتۋ ارقىلى قا­زاق­ستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن كۇشەيتۋ بويىنشا شارالار قابىلدانۋدا. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نا­زار­باەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان, قىتاي, رەسەي جانە ەۋرووداق ارا­سىن­دا «باتىس ەۋروپا – باتىس قى­تاي» حالىقارالىق اۆتوموبيل ءدالى­زىن سالۋ مەن قايتا قۇرۋ جوباسى, مەملەكەت باسشىلارى اراسىنداعى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا ءساي­كەس قازاقستان, تۇركىمەنستان ءجا­نە يران اراسىندا «وزەن – گىزىلگايا – گورگان» تەمىر جول جەلىسىن سالۋ, قىتايمەن بىرلەسكەن «قورعاس – جەتىگەن» تەمىر جول جەلىسىن اشۋ ءجونىن­دەگى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيتتىك دالىزىندە جەڭىلدەتىلگەن جانە جەدەلدەتىلگەن ءترانزيتتى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا زاماناۋي كولىكتىك قۇرالدار, ينتەللەك­تۋالدى كولىكتىك جۇيەلەر, ءتيىمدى تا­سى­مال تەحنولوگيالارى جانە ۇتىم­دى انىقتالعان مارشرۋتتار پايدا­لانىلادى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» مەگا-جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى قىتاي – ەۋروپا باعى­تىندا ەڭ توتە باعدارمەن ەڭ قىسقا مەرزىمدە جۇك تاسىمالىن اۆتوموبيل كولىگىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋىندە. «جەتىگەن – قورعاس» جاڭا تەمىر جول جەلىسى قىتايمەن شەكاراداعى ەكىنشى شەكارادان ءوتۋ بەكەتى بولىپ, ەكى ەل اراسىنداعى كولىكتىك قاتىناس­تىڭ جاڭا باعىتىن اشادى. ءناتي­جە­سىندە, قىتاي مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ باسقا دا مەملەكەتتەرىنىڭ قازاقستانمەن جانە ورتالىق ازيا وڭىرىمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋ مەن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك جاسالادى. ۇزىندىعى 146 شاقىرىم بولا­تىن وزەن – تۇركىمەنستان شە­كاراسى مارشرۋتى بويىنشا جاڭا تەمىر جول قاتىناسىن اشۋ «سول­تۇستىك-وڭتۇستىك» حالىقارالىق ءدا­لى­زىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. كولىك سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ باسقا دا جەتىستىكتەرىنە كەلسەك, تەمىر جول ماشينا قۇرى­لى­سىندا الەم­گە ايگىلى «دجەنەرال ەلەكتريك», «الستوم», «ترانسماشحولدينگ», «تالگو» سىندى حالىق­ارا­لىق كومپانيالارمەن ارىپتەستىك ورناتىلىپ, ەلىمىزدە تانىمال برەندتەردىڭ ءونىم­دەرى پايدا بولا باستادى. ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك حالىقارالىق قارجى ينستيتۋت­تارى­مەن دە جۇزەگە اسىرى­لۋدا. ازيا دامۋ بانكىمەن بىرلەسىپ, ءبىر­نەشە ءىرى ينفراقۇرىلىم جوبا­لارى ىسكە استى. مىسالى, 2001 جىلى «استانا – الماتى» جانە 2005 جىلى «الماتى – بىشكەك» اۆتوجول ۋچاسكەلەرى قايتا جاڭارتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءدالىزىنىڭ ءبىر­قاتار ۋچاسكەلەرى قارجىلاندى­رىلىپ جاتسا, «اتىراۋ – اقتاۋ» اۆتوجولىن سالۋ جوسپاردا بار. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى دە كولىك سالاسىنداعى ينفراقۇرى­لىم­دىق جو­با­لاردى ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى ارالاسۋدا. مۇندايلاردىڭ قاتارىنا اقتاۋ پورتىن قايتا جاڭارتۋ, «الماتى – بىشكەك» جانە «اتىراۋ – اقتاۋ» اۆتوجولدارىن قايتا جاڭار­تۋ, قازىرگى ۋاقىتتاعى «اقتوبە – ءمار­توك – رەسەيمەن شەكارا» اۆتوجولىن قايتا جاڭارتۋ مەن «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ ينفراقۇرىلىم مەن ەسكىرگەن جىلجىمالى قۇرامدى جاڭعىرتۋ جونىندەگى جوبالارىنا قاتىسۋدى جاتقىزامىز. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس اراسىندا كەدەن وداعىنىڭ كۇشىنە ەنۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالعانى بەلگىلى. ال, اعىمداعى جىلعى 1 قاڭتاردان بىرىڭعاي سىرتقى ساۋدا ساياساتى ىسكە اسا باستاپ, 1 شىلدەدەن ىشكى كەدەندىك شەكارالار جويىلا­دى. كەدەن وداعىنىڭ قۇقىقتىق بازاسى 83 حالىقارالىق كەلىسىم مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىم­داس­تىق شەڭبەرىندە قابىلدانعان 13 كەلىسىمنەن تۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا كەدەن وداعىنىڭ 42 حالىقارالىق كەلىسىمى راتيفيكاتسيالاندى. ولار­دىڭ ۇشەۋى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى ەنشىسىندە. كەدەن وداعى شەڭبەرىندەگى كەلىسسوزدەردە وتاندىق اۆتوموبيل, تەمىر جول جانە اۋە تاسىمالداۋشىلارى ءۇشىن وتپەلى كەزەڭدە جىلجىمالى قۇرام ساتىپ العان كەزدە جەڭىلدەتىلگەن شارتتار بولۋىنا قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. تاجىريبە بايقاتقانداي, حالىق­ارالىق ساۋدا جۇيەسىندەگى كولىكتىڭ فيزيكالىق جانە فيزيكالىق ەمەس كەدەرگىلەرىن جويۋ ۇدەرىسى كوپتەگەن ۇكىمەتتىك ۇيىمداردىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىن قاجەت ەتەدى. اتالمىش ۇدەرىستىڭ ەكىنشى شەتىندە بيۋرو­كراتيالىق پروتسەدۋرالاردىڭ بار­لىق تۇرىنە تاپ بولاتىن جەكە-مەنشىك سەكتور بار. قورىتا كەلگەندە, حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر شەڭ­بەرىن­دەگى كوپجاقتى, الىس-جاقىن شە­تەلمەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاس­تىق جۇرگىزۋدە قۇقىقتىق بازانى قامتا­ماسىز ەتۋدى ۇيلەستىرۋ, كەدەندىك جانە شەكارالىق راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ, سالىقتىق زاڭنامانى بىرىزدەندىرۋ جانە كولىك ينفرا­قۇ­رىلىمىن تەحني­كا­لىق ءارى تەحنو­لوگيالىق تۇرعىدان جاڭارتۋ مەن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى باسىمدىق سيپاتقا يە بولىپ, ول ەلىمىزدىڭ كولىكتىك كەشەنىنىڭ ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز قىزمەت ەتۋىنە, ترانزيتتىك الەۋەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالماق. مانات بيباسوۆ, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق  دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى .