ورتاعا ورالعان باتىر

1942 جىلى ەرلىكپەن قازا تاپقاننان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان تانكيست جۇماش راحمەتوۆ كىم؟ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 7 ما­مىرداعى جەڭىس كۇنىنە ارنالعان نومىرىندە «تاعى ءبىر باتىر قازاق تابىلدى» دەگەن شاعىن ماتەريال جاريالانعانى وقىرماندار جا­دىن­دا بولار.ءبىز وندا وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جاۋىنگەر تۋرالى تابىلعان جاڭا دەرەكتى دەرەۋ تانىستىرعانبىز.سودان سوڭ-اق ونى انىعىراق انىق­تاۋدى تەزدەتىپ, 69 جىلدان كەيىن ەسىمى مەن ەرلىگى توسىننان قايتا جاڭعىرعان اسىل ازاماتتىڭ كىم ەكەنىن بىلۋگە قۇشتارلانعان ەدىك. ساتىنە وراي ەندى مىنە, قولىمىزعا مالىمەتتەر تۇسىسىمەن حالقىمىز­دىڭ تاعى ءبىر قاھارمان ۇلى تۋ­رالى جازۋعا اسىقتىق. الدىمەن بۇل دەرەكتى ەلىمىزگە تانىستىرۋشى رەسەيدىڭ تۆەر وبلىسىنداعى ولەنين اۋداندىق «ورەل» اسكەري-تا­ريحي ىزدەستىرۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى دميتري جۋك اتتى ازامات بولىپ وتىر­عاندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. اتالعان اۋداننىڭ «زەردە» كىتابى كىرىسپەسىندە: «ۆەرەيستا دەرەۆ­نيا­سى ءۇشىن شايقاستا قازاق­ستان كومسومو­لىنىڭ جالىن­دى وكىلى اعا لەيتەنانت راحمەتوۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى», دەپ جازىلعان جالعىز اۋىز ءسوز سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدا­رىندا ايماق اۋماعىن­داعى ۇرىستاردا قان توككەن جاۋىن­گەرلەر ەرلىك ىزدەرىن ىزدەستىرۋشىنى ويعا قالدىرادى. مۇندا اشىلماعان اقيقاتتىڭ بارىن سەزىنىپ, زەرتتەۋگە دەن قويادى. اۋدان مۇرا­جايىنان باستالعان ىزدەنىس رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتى قۇجاتتارىن ساراپتاۋعا جال­عاسىپ, اقى­رى ۇزاق جىلدار بويىندا بەلگىسىز بو­لىپ كەلگەن تانكيستىڭ باتىرلىق جولى انىقتالادى. جينالعان دەرەكتەر بويىنشا جۇماش راح­مەت ۇلى راحمەتوۆ 1919 جىلى قاراعاندى وبلى­سىنداعى قارساقباي اۋدانىنىڭ 6-شى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. سوعىس الدىندا اسكەرگە شاقىرى­لىپ, سىزران تانك ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ 3-ءشى مەحانيكالاندىرىلعان كورپۋستىڭ 1-ءشى گۆارديا­لىق تانك بريگاداسىنداعى 1-ءشى تانك باتالونى­نىڭ 2-ءشى روتاسىنا ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالىپ, بريانسك مايدانىنداعى شايقاس­تار­عا ارالاسادى. جۇماش راحمەتوۆتىڭ تانكيستەردى ۇرىسقا باتىل جۇمىلدىرۋمەن قاتار, جەكە ءوزىنىڭ باتىرلىق ۇلگىسى العاشقى ايقاستاردا-اق تانىلادى. اسكەري بارلاۋ كەزىندە جاۋدىڭ بەكىنىسىن ءدال تاۋىپ, جويىپ جىبەرەدى. 1-ءشى گۆارديالىق تانك بريگاداسىنىڭ ارداگەرى نيكولاي تەپوۆ ءوز ەستەلىگىندە: «راحمەتوۆ جىگەرلى, سالماقتى, اقجار­قىن جىگىت ەدى. ايقاستا ەشتەڭەدەن قايمىقپايتىن, مەرگەندىگى قىزىقتىراتىن. ءبىز ونىڭ باتىل باسشىلىعى قانداي دا قيىندىقتاردان الىپ شىعاتىندىعىنا شەكسىز سەنەتىنبىز», دەپ جازادى. 1942 جىلدىڭ قىركۇيەك-قازان ايلارىندا كالينين مايدانىندا گەنەرال كاتۋكوۆتىڭ قول­باس­شىلىعىمەن قارسىلاستاردىڭ باتىس ولەنين توبىن قورشاۋعا الىپ, تالقانداۋ جۇرگىزىلەدى. مۇنى ىسكە اسىرۋ مىندەتتەلگەن 3-ءشى مەحاني­كالاندىرىلعان كورپۋستىڭ 1-ءشى گۆارديالىق بري­گاداسى قۇرا­مىنداعى لەيتەنانت راحمەتوۆتىڭ تانك ەكيپاجى ميحەەۆ قالاشىعىن بوساتۋعا قاتىسادى. 40 دزوتتى, سامساعان ارتيللەريا كۇشىن, قازىلعان ورعا جاسىرىلعان 11 تانكتى, ەكى باتالون جاياۋ اسكەردى, جارىلعىش زاتتاردان اياق الىپ جۇرگىسىز اشىق ويپاڭدى قايتكەندە بۇزىپ ءوتۋ كەرەك-ءتىن. وسى جان الىسىپ, جان بەرىسكەن ايقاستا ول باسقارعان تانكيستەر وزدەرىنە قارسى توسقاۋىل­داعى 13 دزوتتى, 3 زەڭبىرەكتى, 5 تانكتى, 100-گە جۋىق گيتلەرشىلدەردى جويىپ, ميحەەۆكە ءبىرىنشى بو­لىپ كىرىپ, وعان بەكىنگەن جاۋدىڭ قۇتىن قاشىرادى. مۇنىڭ الدىندا 1 دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان ونىڭ كەۋدەسىنە وسى ۇرىستاعى جۇرەك جۇتقان ەرلىگى مەن كومانديرلىك قابىلەتى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنى تاعىلادى. الايدا, بۇل شاقتا جاۋدىڭ ءالى دە ونشالىقتى تاۋى شاعىلا قويماعان بولاتىن. باستاپقى سوق­قىدان ەستەرىن جيناعان ولار ۆەرەيستا, بورياتينو دەرەۆنيالارى تۇبىندە شايقاسۋشى ءبىزدىڭ ءبولىم­دەردىڭ تىلىنا جاسىرىن ەندەپ, قورشاۋدا قالدىرۋ قاۋپىن توندىرەدى.كەزىندە ول جايلى جوعارىدا اتالعان بريگادانىڭ ارداگەرى پەتر زاسكالكو بىلاي دەپ بايانداعان ەكەن. 23-24 جەلتوقسان ارالى­عىنداعى تۇندە كەنەتتەن: «تانك ەكيپاجدارى كومانديرلەرى باتالون كومانديرىنە تەز جينا­لىڭدار», دەگەن بۇيرىق تۇسەدى. نەمىستەردىڭ تىلىن اينا­لىپ, كورنەەۆكا دەرەۆنياسىن شا­بىل­داۋ ارقى­لى قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋ مىندەتى قويىلادى. 4-ءشى تانك ەكي­پا­جىنا تاپسىرمانى ورىنداۋ جۇكتەلەدى. توپقا باسشىلىق ەتۋ اعا لەيتەنانت راحمەتوۆكە تاپ­سىرىلادى. 34-ءشى اتا­­لاتىن ايگى­لى تانكىلەر دەرەۋ ورىندارىنان ات­قىپ شىعىپ,العا ۇمتىلادى. تو­سىن­نان پايدا بولعان تانكىلەر جاۋ قورعانىسىن جاپىرىپ وتەدى. ولار­دى ابدەن ەسەڭگىرەتۋ ءۇشىن ۆەرەيستا دەرەۆنياسىن قاي­تارۋعا جاڭا بۇيرىق بەرىلەدى. راحمەتوۆ باستاعان بولات ساۋىتتى توپ ۇرەيلەرىن جيىپ ۇلگەرمەگەن قار­سىلاستار ءۇستى­نەن جاي تۇسكەندەي قايتادان ساۋ ەتە قالادى. بۇل بۇعان دەيىن دە جەكە ءوزى فاشيستەردىڭ 11 تانكىسىن جو­يىپ, مايدانداعى اتاقتى تان­كيس­تەردىڭ ءبىرى بولىپ تانىلعان اعا لەيتەنانت جۇماش راحمە­توۆتىڭ اقىرعى ايقاسى ەدى... جيىرما ءۇش جاستاعى جالىن­داعان جاس وفيتسەر ەكيپاجدارعا زەڭبىرەك­تەردەن اتقىلانعان تۇستاردى تانك قاقپا­عىن كوتەرىپ, نۇسقاپ تۇرعان كەزىندە ساۋىتقا سوعىلعان سنارياد جارقىنشاعىنان اۋىر جارالا­نىپ, ىشتەگى قارۋ­لاستارىنىڭ قولىنا اقىرىن سىرعىپ تۇسەدى. قولدارىندا كوز جۇمادى. سول شايقاستاعى اسقان ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى اتاعىنا ۇسى­نىلادى. 1-ءشى گۆارديالىق تانك بريگاداسى قولباس­شىلىعىنىڭ 1943 جىلدىڭ 7 مامىرىنداعى №073 بۇيرىعىمەن 1-ءشى تانك باتال­ونى جەكە قۇرامى تىزىمىنە ماڭگىلىككە ەنگىزىلەدى. ال نەگە ەكەنى بەلگىسىز, بريگادانىڭ وفيتسەرلىك قۇرامى شتاتتىق-لاۋا­زىمدىق كىتابىندا ەسكەرتىلگەندەي قازا تاپقانى تۋرالى تۋعان-تۋىسقاندارىنا حابارلانباعان. بالكىم, بالالار ۇيىندە تاربيە­لەنگەن جالعىزىلىكتى جىگىت بولدى ما ەكەن؟ دەگەنمەن, ىزدەستىرۋشىلەر توبى انىقتاعانداي ميحاتان يسايلوۆ دەگەن تۋىسقانى قاراعاندى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى ەسىل اۋدانىنداعى ەسىل سەلوسىندا تۇرعان كورىنەدى. ولەنين اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, ەر تانكيست ۆەرەيستا دەرەۆنياسى جانىندا جەرلەنگەن. قابىرىن كورسەتە الاتىن ادام بار ەكەن. بۇگىندە دەرەۆنيانىڭ ءوزى جوق. سوعىستان كەيىن قالپىنا كەلمەي, ورنىن ءشوپ جاپقان. جەرگىلىكتى ىزدەستىرۋشىلەردىڭ سۇيەگىن تاۋىپ, گۋسەۆو دەرەۆ­نياسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا نەمەسە مولودوي تۋد سەلوسىنداعى ەسكەرتكىش كەشەنگە اسكەري قۇرمەتپەن قويۋدى كوزدەۋىن باتىر باۋىرى­مىزعا ۇلكەن تاعزىم, تونگەن قاسىرەتتىڭ بەتىن قايتارۋعا جانىن قيعان ەسىل ەرگە ىزگىلىكتى قاستەر­دىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى دەپ بىلەمىز. وزگە ەلدىڭ ازاماتتارى ۇمىت بولا جازداعان قاھارمان قانداسىمىزدىڭ رۋحىن وسىلاي قادىر تۇتىپ جاتىر. ءبىز نەگە قالىس قالۋعا ءتيىسپىز؟! شىن­دىعىن ايتقاندا, اڭگىمەمىزگە تيەك دەرەك ءمالىم ەتىلگەندە البەتتە, اۋەلى جەزقازعاندىق, ۇلىتاۋلىق مايدانگەرلەردى, ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ازاماتتاردى, مۇراعات مەكەمەلەرى قىزمەتكەرلەرىن ەلەڭ ەتكىزەر مە دەپ كۇتكەنبىز. قانشا ايتقانمەن تانكيست جۇماش راحمەتوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراعى سول جاق بولعاندىقتان, سولايشا بولۋىن ويلاعانبىز. قايتەرسىز, ەشكىمنەن, ەش ورىننان حابار جوقتىعى قىنجىلتادى. بۇل دەرەككە وبلىستىق قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ دە قۇ­لاق ءتۇرىپ, ءوز تاراپىنان رەسەيدەگى ءتيىستى مەكەمەلەرگە سۇراۋ سالۋى بايقالمايدى. ءسوز باسىندا اتالعانداي گۆارديا اعا لەيتەنانتى جۇماش راحمەتوۆ كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان. بۇل جونىندە ناقتى قۇجات بار. بىراق, بۇل ماراپاتقا بەكىگەندىگى ازىرگە بەلگىسىز. قالاي بولعاندا دا مۇنداي بيىك اتاق بەرىلۋىنە, سوعان لايىقتىعىنا ارنايى ۇسىنىس جاسالۋى ەرەن ەرلىككە ايعاق قاستەر. بارىمىزگە ەڭ ارداقتىسى باقىتتى بولاشاعىمىز ءۇشىن قۇربان بولعان بوزداقتار قاتارىنان تاعى ءبىر ازاماتىمىزدىڭ ءوز ورنىن الۋعا قوسىلۋى بولىپ تابىلادى. ورتامىزعا ورالعان باتىر تانكيست جۇماش راحمەتوۆ ەسىمى مەن ەرلىگى ەندى ۇمىتىلمايدى. ايقىن نەسىپباي. قاراعاندى.