مىنگەنى استىنداعى – ميگ-31

ۇشقىش-شتۋرمان, اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر اۋە قورعانىسى كۇشتەرى – ەلىمىزدىڭ اۋە شەبىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, مەملەكەتتىك, اكىمشىلىك جانە اسكەري نىسانداردى اۋە شابۋىلىنان قورعايتىن, قارسىلاستاردىڭ نەگىزگى اسكەري جانە اسكەري-ەكونوميكالىق قۋاتىن قۇرايتىن نىسانداردى جوياتىن, اۋە شابۋىلى جونىندە ەسكەرتە الاتىن قارۋلى كۇشتەردىڭ ءتۇرى. ول سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باسقا دا اسكەر تۇرلەرى مەن تەكتەرىنە اۆياتسيالىق قولداۋ كورسەتۋگە, اسكەري اۋە دەسانتىن تۇسىرۋگە, اۋە ارقىلى اسكەرلەر مەن ماتەريالدىق جابدىقتاردى تاسىمالداۋعا ارنالعان. قازىرگى تاڭدا قازاقستان اۋە كەڭىستىگىنىڭ تىنىشتىعى سەنىم­دى قولدا دەۋگە بولادى. ەلى­مىز­دىڭ اۋە شابۋىلىنان قورعانىس جۇيەسى زامان تالابىنا ساي زەنيتتىك, اۆياتسيالىق, راديوەلەك­تروندىق تەحنيكامەن جابدىق­تالعان. قارۋلى كۇشتەردىڭ ستراتە­گيا­لىق دامۋى شەڭبەرىندە ءاس­كەري اۋە كۇشتەرىنىڭ دامۋ كون­تسەپتسياسى جاسالىنعان. وسى قۇ­جاتتىڭ نەگىزىندە سۋ-27 ۇشاق­تارى مەن جاۋىنگەرلىك تىك­ۇشاقتار قايتا جاڭارتۋدان ءوتىپ ۇلگەردى. سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە 100-دەن استام اۆيا­تسيا­لىق تەحنيكا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, تاكتيكالىق-تەحنيكالىق كور­سەتكىشتەرىن جاقسارتتى. كادر دايارلاۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تاۋىپ وتىر. بۇل رەتتە اقتوبە قالاسىنداعى اۋە قور­عانىسى كۇشتەرى اسكەري ينستي­تۋتىنىڭ ءرولىن جوعارى باعالا­عان ءجون. اسكەري وقۋ ورنىن بىتىرگەن تۇلەكتەر بۇگىندە قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قاتارىندا وتان قورعاۋشىسى دەگەن اتقا كىر كەلتىرمەي ادال قىزمەت ەتۋدە. سولاردىڭ ءبىرى سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى تيميريازەۆ اۋدانىنىڭ راسسۆەت اۋى­لىندا 1984 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ەسىلبەك جەڭىس ۇلى وماروۆ. ول 1990 جىلى تيميريازەۆ جال­پى ورتا ءبىلىم بەرەتىن گيمنازيا­سىنىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنا با­رىپ, اتالعان مەكتەپتى 2001 جى­لى بىتىرگەن. سودان سوڭ ۇشقىش ماماندىعىن تاڭدادى. بالا­سى­نىڭ بۇل ويىن قۇپ كورگەن اكەسى جەڭىس زاعىپار ۇلى مەن اناسى ەلەنا سەيىتقىزى ارمان قۋعان ۇلىنا اق جول تىلەپ, اقتوبە قالاسىنا شىعارىپ سالدى. ەسىلبەك سول جىلى ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تال­عات بيگەلدينوۆ اتىنداعى اق­توبە جوعارعى اسكەري اۆياتسيا­لىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستى. وسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە اتالمىش وقۋ ورنى 2003 جىلعى 10 شىلدەدە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋ­لى كۇشتەرى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. قىزىعى مەن قيىنشىلىعى مول كۋرسانت­تىق ءومىر دە زىمىراپ ءوتىپ جات­تى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا مول تەوريالىق ءبىلىم العان جىگىت 2004 جىلى 3 قىركۇيەكتە العاش رەت ياك-18ت ۇشاعىنىڭ شتۋرۆالىنا وتىرىپ, ارمان بيىگىنە قۇلاش ۇردى. 2005 جىلدىڭ 22 قازانىندا جوعارىدا اتالعان ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, العاشقى وفيتسەرلىك شەنىن الدى. وقۋىن ءساتتى اياقتاعان سوڭ لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ جەتىگەن كەنتىندەگى اسكەري بولىمگە ارنايى جولدامامەن كەلىپ, وسىندا العاش­قى اسكەري ەڭبەك جولىن باستادى. كەيىن قاراعاندى قالاسىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ۇشقىش نۇركەن ءابدىروۆ اتىنداعى اسكەري بولىمگە اۋىستى. ەسىمى ەلگە تانىمال باتىر اتىن­داعى اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتۋ اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. اسپانعا سامعاپ, ءبىر كۇندىك جولدى ءبىر ساعاتتا ۇشىپ كەلۋدىڭ دە قيىن­شىلىعى مەن قىزىعى جەتكىلىكتى. اسكەري ۇشقىش وتانىنا شىنايى بەرىلىپ, ەلى مەن جەرىن سۇيگەن پا­راساتتى, ادال ادام بولۋ كەرەكتىگىن ەسىلبەك ەشقاشان ەستەن شىعارىپ كورگەن ەمەس. سول سەبەپتى ول كوپ ىزدەنەدى, الدىڭعى تولقىن اعالار­دىڭ اقىل كەڭەسىن تىڭدايدى, كۇن ۇزاق ۇشۋ الاڭىندا بولىپ, شا­بۋىلداپ-جويعىش ميگ-31 ۇشاعى­نىڭ كەشەندى-ترەناجەرىندە جات­تىعۋدان جالىقپايدى. جۋىردا ەلباسى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباس­شىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن اعا لەيتەنانت ەسىلبەك جەڭىس ۇلى وماروۆ قىزمەت ەتەتىن اسكەري ءبولىمنىڭ جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتە تۇرعان اۆياتسيالىق تەحنيكاسىمەن, تەحني­كالىق لابوراتورياسىمەن تانىس­تى. ساپار بارىسىندا ەل پرەزيدەنتىنە شابۋىلداپ-جويعىش ميگ-31 ۇشاعىنىڭ جۇمىس رەگلامەنتى مەن وسى ۇشاقتىڭ كەشەندى-ترەناجەرى كورسەتىلدى. اسكەري قىزمەتشىلەرمەن ءجۇز­دەس­كەن پرەزيدەنت قورعانىس مي­نيس­ترلىگىنىڭ باسشىلىعى ارميا­نىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارت­تىرۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ولاردىڭ قىزمەتىنە, ءاس­كەري انت پەن بورىشتارىنا ادال­دىقتارى ءۇشىن العىس سەزىمىن جەتكىزدى. بۇگىندەرى جوعارعى باس قول­باسشىنىڭ تاپسىرماسىمەن اسكەر­لەر زامان تالابىنا ساي اۆتو­ماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى­مەن جانە جوعارى دالدىكتى قارۋمەن جابدىقتالعان. اسكەري اۋە كۇش­تەرىنىڭ يەلىگىندەگى دىبىستان جىل­دام جاۋىنگەرلىك ۇشاقتار مەن ارميالىق اۆياتسيانىڭ تىكۇشاق­تارىنىڭ جالىندا ويناپ جۇرگەن­دەردىڭ دەنى ءوزىمىزدىڭ قانداس­تارىمىز. – وسى ۋاقىتقا دەيىن ەلىمىزدىڭ اۋە شەبىن قورعاۋشى ءوزىمىزدىڭ اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ ۇشقىشتا­رىمەن بىرگە بىرنەشە رەت ءىرى حالىق­ارالىق جاتتىعۋلارعا قاتىس­تىم. بىلتىر 9 جەكە اۆياتسيا جاتتىعۋلارى وتكىزىلدى. اۋە قور­عانىسى كۇشتەرىندە جالپى ۇشۋ 25 مىڭنان اسا ساعاتتى قۇراسا, ءاربىر جەكەلەگەن ۇشقىشتىڭ ورتاشا ۇشۋى – 83 ساعات بولدى. بۇل تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى ارميالارى بويىنشا ەڭ ۇزدىك كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. اسىرەسە, 2010 جىلى استانا قا­لاسىندا وتكەن اسكەري شەرۋگە قاتىسقانىمدى ماقتان تۇتامىن. اۋەدەگى كوز قۋانتار قوزعالىستا ءتورت سۋ-27 جاۋىنگەرلىك ۇشاقتا­رىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ەكى يل-76 اسكەري-ترانسپورتتىق اۋىر ۇشاعى مەن ل-39 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارى­نىڭ قورشاۋىنداعى ەكى ان-26 لايىقتى كورىنىس بەردى. سونداي-اق, كوكتەگى كەرۋەندە سۋ-25, ميگ-27, ميگ-29 ءتارىزدى ازۋلى شابۋىلداۋ­شى, بومبالاۋشى ۇشاقتار دا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. سول كۇنى اۋە ساپىندا سوڭعى تولقىننىڭ ۇشاقتارى سانالاتىن, جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرى جەتىپ ارتىلاتىن ءوزىم ءمىنىپ جۇرگەن ميگ-31 ۇشاعىن جەردە تۇرىپ وتان­داستارىمنىڭ ءوز كوزىمەن كو­رىپ تاماشالاعانى ماعان ۇلكەن اسەر ەتتى, – دەيدى ۇشقىش جىگىت بىزبەن اڭگىمەسىندە. ميگ-31 – ەكى ورىندى, كۇي تال­عامايتىن, دىبىستان دا جىلدام الىس قاشىقتىقتى مەڭگەرۋگە ار­نالعان اسكەري ۇشاق. بۇل اۋە ماشينەسى كۇندىز-ءتۇنى, اۋا رايى­نىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماستان تومەندەگى, ورتا جانە بيىك قاشىق­تىقتا ۇشىپ جۇرگەن اۋە نىسان­دارىن ءدال تاۋىپ, ونى بورتىندا ورنالاستىرىلعان جويقىن قارۋ-جاراقپەن جويىپ جىبەرە الادى. ونىڭ سونداي-اق, وزىنە قارسى جىبەرىلگەن بەلسەندى جانە باياۋ راديو­لوكاتسيالىق بوگەۋلەر مەن جالعان جىلۋ نىسانالارىنان قورعانا الاتىن­دىعىن, وعان قارسى ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىگى بارلىعىن ايتقان ءجون. جۇپتاسىپ ۇشقان ءتورت ميگ-31 ۇشاعى 800-900 شاقى­رىمعا سوزىلعان اۋە كەڭىستىگىن باقىلاي الادى. شابۋىلداپ جويعىش ميگ-31 ۇشاعىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى جونىنەن ءبىراز مالىمەت بەرە كەتكەندى دە ءجون كورىپ وتىر­مىز. ميگ-31 جويعىش ۇشاعىن جاساۋ 1968 جىلى ا.ي.ميكويان اتىنداعى قۇراس­تىرۋ بيۋروسىندا باستالدى. 1979 جىلى ۇشاقتىڭ العاشقى نۇسقاسى تۇڭعىش رەت سىناق الاڭىنا جولداما الدى. ۇشاق شتۋرۆالىنا وتىرعان سىناقشى-ۇشقىش ا.ۆ.فەدوتوۆ اسپان كەڭىستىگىندە سامعاپ, تاپسىر­مانى ويداعىداي ورىنداپ شىق­تى. ءسويتىپ 1981 جىلدان باستاپ, گوركي قالاسىندا ۇشۋ سىناق­تارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اتالعان ۇشاقتىڭ باستاپقىدا ەكى, كەيىن ءتورت, ودان سوڭ التاۋى شىعا­رىلدى. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىسقا جاڭا ۇشاقتار 1983 جىلى قاتىسا باستادى. ال ودان ءبىر جىل كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ەسىلبەك سول ميگ-31-مەن بۇل كۇندە مي شايقالتار بيىكتىكتەردى باعىندىرىپ ءجۇر. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۇشقىش-شتۋرماننىڭ جالپى ۇشۋى 230 ساعاتتى قۇراسا, ونىڭ 200 ساعاتى ميگ-31-ءدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. جاس اسكەري ۇشقىشتىڭ ويىنشا ەلىمىزدى كەز كەلگەن ۋا­قىتتا قورعاۋعا دايىن بولۋ ءۇشىن كوبىرەك ۇشۋدىڭ زيانى جوق, قايتا پايداسى كوپ. اۆياتسيالىق بازانىڭ مەملەكە­تى­مىزدىڭ ورتالىعىندا ورنا­لاسۋى باس قالامىز استانانىڭ اۋە قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قاراعاندى ايماعىنىڭ ءوندىرىس نىساندارىن قورعاۋعا, قورعانىس قابىلەتتىلىگىمىزدى نى­عاي­تۋعا جاسالعان نىق قادام­داردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءاربىر اسكەري قىزمەتشىدەن جاۋىنگەرلىك پارىزىن ورىنداۋ­دا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك پەن سانالىلىقتى, كاسىبي دايارلىق­تى قاجەت ەتەدى. بۇل قاسيەتتەر وزدىگىنەن كەلمەيتىنىن, ونىڭ ىزدەنىس ارقىلى, وقۋ-جاتتىعۋلار بارىسىندا قا­لىپ­تاساتىنىن ول جاقسى ءتۇسى­نەدى. جانە دە العاشقى كۇننەن اقىل كەڭەستەرىن ايتىپ, ءتاجىري­بەلەرىمەن بولىسكەن, بايىپتى باعىت باعدار بەرگەن الدىڭعى تولقىن وكىلدەرى ەسكادريليا كومانديرى مايور يۋري ارتەموۆكە, ءوزى ۇستاز تۇتاتىن مايور نۇرتاي امانتاەۆ پەن كاپيتان دميتري كراۆتسوۆقا دەگەن ريزا­شىلىق سەزىمىن جاسىرمايدى. – جەكە قۇرامنىڭ قاتارى جىل سايىن ارنايى ءبىلىمى بار, جالىنداعان جاس ماماندارمەن تولىعىپ كەلەدى. ءوز بولاشا­عىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەتىن­دەردىڭ قاتارىنا ۇشقىش-شتۋر­مان اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆتى جاتقىزۋعا بولادى. ول ءوزىنىڭ كاسىبي دايارلىعىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن بولىمگە كەلگەن العاشقى كۇننەن-اق بايقات­تى. ارىپتەستەرى اراسىندا بەدەلى بيىك, ابىرويى اسقاق. سۇيىكتى جارى سافۋرا ەكەۋى ورىمدەي ەكى قىز ءوسىرىپ وتىر. ونىڭ ۇلكەندى سىيلاپ, كىشىگە ىزەت كورسەتە­تىندىگى ۇلگى الۋعا تۇرارلىق قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى. قىسقاشا ايتقاندا ءاربىر ۇشۋ ساپارى سايىن ەسىلبەكتىڭ توبەسى كوككە جەتكەندەي كۇي كەشەتىندىگى شىندىق, – دەيدى كومانديردىڭ تاربيە جانە الەۋمەتتىك-قۇقىق­تىق جۇمىستار جونىندەگى ورىن­باسارى پودپولكوۆنيك باۋىر­جان اجۋمەتوۆ. ولاي بولسا اسكەري ۇشقىش اعا لەيتەنانت ەسىلبەك وماروۆ­تىڭ ۇشۋ ساندارى مەن قونۋ ساندارى تەڭ بولسىن دەيمىز. ءجۇنىس ورماش ۇلى, پولكوۆنيك.