«ابىلاي اسپاعان سارى بەل»

دەگەن قاناتتى ءسوز ورالىمىنىڭ شىعۋ ءمانىسى تۋرالى بىرەر ءسوز شوقان ءۋاليحانوۆ «ابىلاي» اتتى اتاقتى ەڭبەگىندە ابىلاي حاننىڭ اقىلمان, پاراساتتى, تاپقىر, ۇتقىر-ۇشقىر, قيساپ­سىز ەرلىكتەر جاساعان تەڭدەسسىز تۇلعا, « ۇلى ىستەر اتقارۋى ءۇشىن اللانىڭ ءوزى جىبەرگەن ەلشىسى, ارۋاق يەسى», «عالامات قازاق» ەكەندىگىن ايتا كەلىپ: «قازاق حاندارىنىڭ اراسىندا ابىلايداي شەكسىز بيلىككە يە بولعان بىردە-ءبىرى جوق. ...قازاقتاردىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىندە ابىلاي ايرىقشا قاسيەتى بار كيەلى, كەرەمەت قۇدىرەت يەسى بولىپ سانالادى. ابىلاي ءداۋىرى قازاقتار­دىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى» دەپ جازادى. سونىمەن قاتار, «داڭقتى كەزەڭ­دەردى ەلەستەتەتىن» داۋىرنامالىق ءمانى ەرەكشە جىر-داستاندار, دومبىرا مەن قو­بىزدا ورىندالاتىن تاڭعاجايىپ كۇيلەر­دىڭ تۋعاندىعىن ايرىقشا اتايدى. ابىلاي حاننىڭ قازداۋىستى قازىبەك, ۋاق دەرپىسالى, باسەنتيىن مالايسارى, باتىر بايان, قانجىعالى جانتاي باتىر جايىنداعى سيپاتتامالارى نەمەسە جوڭعار قونتايشىسى قالدان-سەرەنگە تۇتقىنعا ءتۇس­كەندە ايتقان­دارى ءمان-ماعىناسى جاعى­نان تەرەڭ, ساۋلەتتى تولعامدار ەدى. ەندى ەل ساناسىندا ساقتالعان مىنا ءبىر قاناتتى ءسوزدىڭ قالايشا شىققانى جونىندەگى اڭگى­مەنى زەيىندىلىكپەن, تاريحي زەردە كوزىمەن بايىپتاعان ءجون. قازاقتا «ابىلاي اسپاعان سارى بەل» ء(ماش­ھۇر ءجۇسىپتىڭ جازبالارى بويىنشا) دەگەن ءسوز تىركەسى بار. حان قارا بۇقارامەن ەسەپتەسىپ, ساناسىپ «بەس مەيرام» دەگەن ەلدەن اسا المادىم!» دەپ مويىن­داعان ەكەن. بۇل ۋاقيعانىڭ تاريحى بىلاي كورىنەدى: ابىلاي حان قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ەلىندەگى ءبىر اسقا قاتىناسسا كەرەك. سوندا شانشاردىڭ جەلباس بوزبالالارى: «حاننىڭ باسىنداعى بوركىن قاعىپ تۇسىرسە, نەندەي قاھار قىلار ەدى؟» − دەگەن عوي. سول سوزگە ەلەڭدەگەن قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ءىنىسى «ءمورتاڭدايلى بالاپان» حاننىڭ تۋ سىرتىنان بارىپ, شىبىق­پەن بوركىن قاعىپ تۇسىرسە كەرەك. ارينە, بۇعان حان ءمىز قاقپاعان. بورىك جەرگە دومالاعان كۇيدە قالا بەرگەن. اي الماسىپ, سىناپتاي جىلجىپ جىلدار ءوت­كەندە, قىزىلجار جارمەڭكەسىندە ابىلاي حان قازداۋىستى قازىبەكتىڭ نەمەرەسى جانايدى, ءتورتۋىلدان بوتاقاندى بايلاپ-ماتاپ ۇستايدى. ابىلاي حان بوتاقاندى تىرىدەي كورگە تۇسىرەدى. ول «كورگە كىرگەن ءتىرى شىقپايدى» دەپ, وزىنەن ءوزى دولدانىپ, جۇرەگى جارىلىپ ولەدى. مىنە, وسىدان كەيىن قازداۋىستى قازىبەكتىڭ ۇلى بەكبولات بي مەن ەدىگە بي اتقا قونىپ, بەس مەيرامنىڭ بالاسىنا, ورتا جۇزگە ات شاپتىرىپ, «ابىلايدى شابامىز!» دەپ, جار سالادى. بەكبولات بي: «ابىلايدىڭ باسىن الماسام, نە قارا قازانىن قاق ايىرماسام, اكەم قازىبەكتىڭ ارۋاعى ۇرسىن!» − دەيدى. ك ۇلىك شوبالاي بالاسى جاڭاباتىر بي بالاسى جاناق ارقىلى سالەم ايتىپ: «بەكبولات پەن ەدىگەگە سالەم دە! حانىن جاۋلاعان حالىق وڭباعان. «حانىن جاۋلاعان قارا وڭبايدى. حان قيسايسا, ءبارى وڭبايدى!» − دەگەن. «حالىق قادىرىن بىلمەسە, حان تارتپاقشى جازاسىن!! حان قادىرىن بىلمەسە, حالىق تارتپاق­شى سازاسىن!» − دەگەن. «ابىلايمەن ۇرىس, سوعىس قىلامىن − دەمەسىن. ءبىتىم سويلەسىپ, جاراسسىن! اراشاشى بول!» – دەپ جىبەرەدى. جاسانعان قول حاننىڭ كوكشەتاۋداعى قويما­سىن تارىداي اقتارىپ-توڭكەرىپ, سيىر اتاۋ­لىسىن سويىپ, تۋلارىن قانداسىپ, مارە-سارە بولىپ جاتقاندا بەكبولات بي مەن ەدىگە بي ورمانشى اقسارىنىڭ شوتاناسىن ابىلاي حانعا ەلشىلىككە جىبەرەدى, ول بىلايشا ءسوي­لەيدى: «مەيرام بولىپ اتقا قوندى, ءۇش مىڭ كىسى قول كەلدى! باق دەگەن ءبىر قۋ تاياق. وعان سۇيەنىش بولۋعا ىرىس كەرەك, قۇت كەرەك. كودەدەي كوپ سارتتىڭ ورتاسىندا, حان بولاتۇعىن بولساڭ, كوزىڭ كورمەدى مە, قولىڭ تيمەدى مە؟ دۇنيە بۇزىلسا, بۇقاراعا سيادى, بۇقارا بۇزىلسا, دۇنيەگە سىيمايدى» − دەپ ەدى. بۇقاراعا سىي­ماي, جالاڭاياق, جالاڭبۇت قاشىپ كەلىپ ەدىڭ! قارا باسىڭ قاڭعىپ ءجۇرىپ, سارىارقاعا سىي­ماعانىڭ با؟ «ەر تول­قىسا, ەل سۇيەيدى, سۋ تولقىسا, جار سۇيەي­دى!» − دەگەن. «ەل تولقىعان سۋ ەمەس پە؟! لاقتىڭ ويناق­تاعانىنا قۇلاعان جار سۋعا سۇيەۋ بولۋعا جاراي ما؟ بايلاۋدا ولگەن بوتاقاننىڭ قۇنىن بەرسىن, جانايدى بوساتسىن! مىڭ كىسىنىڭ جولىنا باس-باسىنا «جەتىم» باستاتقان «توعىز» جانە مىڭ كىسىنىڭ جو­لىنا باس-باسىنا تۇيە باستاتقان «توعىز» بەرسىن! قالعان مىڭ كىسىگە مىڭ ات, مىڭ شاپان بەرسىن! بۇعان كونبەسە, تۇرىساتۇعىن جەرىن ايتسىن!» – دەگەن. سونىمەن, جەلكىلدەگەن تۋ دا, جەر قايىسقان قول دا جوق. ابىلاي حان مەن بالتاكەرەي تۇرسىنباي باتىر, بەكبولات, ەدىگە بيلەر, اتاقتى بەكشە مەرگەن, جاڭاباتىر ءبيدىڭ بالاسى جاناق, ءبىر جاقتان جاس كوتەش اقىن ءبىر-بىرلەرىمەن ۇشىراسىپ, بىتىمگە كەلىپ, تىنىش تاۋىپ­تى. حان قاراشاسىمەن قاۋىشىپ, ماسايراپ تابىسقان. ءتۇيىپ ايتقاندا, ەل اۋزىن­داعى «ابىلاي اسپاعان سارى بەل» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىسى وسىلاي ەكەن. سەرIك نەگيموۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.