ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ميحايل شولوحوۆتىڭ قازاقستانعا جاز ايلارىندا وتباسىمەن ءجيى كەلىپ, اڭشىلىق قۇرىپ, بالىق اۋلاپ, دەم العاندىعى, قازاقتاردى جاقسى كورىپ, قۇرمەتتەگەندىگى بەلگىلى. سول ساپارلارىندا: «دوندا جۇرسەم – كازاكپىن, ورالعا كەلسەم – قازاقپىن», دەپ ايتقانى, قازاقستاندى جاقسى كورگەنى حالىق اراسىندا تاراپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە ستۋدەنت كەزىمىزدە ۇستازىمىز زەينوللا قابدولوۆتىڭ بىزگە ساباق بەرىپ تۇرىپ: «شولوحوۆ الماتىعا كەلىپ, ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا ءسوز سويلەگەن كەزىندە « ۇلى قازاق حالقى» دەگەندى ءسوزىنىڭ اراسىندا ەكى ءۇش رەت قايتالاپ ايتتى. سوندا دۋالى اۋىزداردان مۇندايدى ەستىپ كورمەگەن ءبىز الەمگە ءماشھۇر جازۋشىنىڭ اۋزىمەن ايتىلعان وسى سوزدەن ءوزىمىز قىسىلىپ, ىشتەي ابىگەرگە تۇسكەنىمىز بار, ءتىپتى كەيبىر جولداستارىمىز «مىنا شال نە دەپ تۇر, الجىعان با» دەپ كۇڭكىلدەپ تە قالىپ ەدى», دەپ ايتقان اڭگىمەسى ەستە قالىپ قويىپتى.
ارينە, اسا ءىرى قوعامدىق تۇلعانى بىلاي قويىپ, قاراپايىم ادامداردىڭ ءوزى كوپشىلىك الدىنداعى ءار ءسوزىن ەسەپپەن ايتاتىن سول كەزدە شولوحوۆتىڭ حالقىمىزدى بۇلايشا جوعارى باعالاۋى تاڭعالارلىق بولىپ كورىنەتىنى دە راس. سوندىقتان وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا شولوحوۆ بۇل ءسوزدى قاشان ايتتى ەكەن دەپ ينتەرنەتتەن ءبىراز ىزدەستىرىپ ەدىك, ناقتى ءبىر دەرەكتى كەزدەستىرە المادىق. بىراق 1954 جىلى الماتىدا وتكەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءۇشىنشى سەزىنە قاتىسىپ, ءسوز ءسويلەگەندىگىن بىلدىك. سويلەگەن ءسوزىنىڭ تەكسى دە ساقتالعان جانە ول ءباسپاسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن. شاماسى اتاقتى جازۋشى « ۇلى قازاق حالقى» دەگەن ءسوزدى وسى سەزدە ايتۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ جانە ونى ايتقان كەزدە ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ گۇندەر مەن كونە ءتۇركىلەردەن باستالاتىن ەجەلگى تاريحىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاندىقتارعا دەگەن ءوزىنىڭ ريزاشىلىعى مەن جوعارى پىكىرىن جەتكىزگىسى كەلگەن بولار دەگەن ويىمىزدى جاسىرمايمىز. الايدا ول كەز – تسەنزۋرانىڭ مىقتى كەزى عوي, جازۋشىنىڭ ءسوز اراسىندا ايتىلعان بۇل جەكە پىكىرى سول ءساتتىڭ وزىندە-اق ستەنوگرافيادان قيىلىپ قالۋى عاجاپ ەمەس, نەمەسە شولوحوۆ بۇل ءسوزدى باسقا ءبىر جاعدايدا, ماسەلەن سەزدەن كەيىنگى قوناقتارعا بەرىلەتىن قوناقاسى كەزىندە ايتۋى دا ابدەن مۇمكىن عوي.
جالپى, شولوحوۆتىڭ قازاقستانعا كەلگەنى, قازاقستاندىقتارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعاندىعى, حات-حابار الماسىپ تۇرعاندىعى جايلى باسپاسوز بەتتەرىندە جازىلىپ تا ءجۇر. ءتىپتى ول ءوزىنىڭ نوبەل سىيلىعىنا يە بولعانىن دا باتىس قازاقستان دالاسىنداعى كول جاعاسىندا ەستىپتى.
تاعى ءبىر ويعا ورالاتىنى – اتالعان وبلىستا شولوحوۆتىڭ مۇراجاي ءۇيىنىڭ كوپ جىلداردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىعى. جازۋشى تۋرالى ءبىراز دەرەكتەر سوندا جيناقتالعان كورىنەدى. سونداي-اق باتىسقازاقستاندىقتار مەن شولوحوۆ ءومىر سۇرگەن دونداعى ۆەشەنسك ستانساسى تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى كەزىندە قالىپتاسقان قارىم قاتىناس ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعىن ينتەرنەت ماتەريالدارىنان بىلدىك. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستاندىقتاردىڭ جازۋشىعا دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرەدى.
ال ءبىزدىڭ تومەندەگى ايتپاق اڭگىمەمىز ءالى اينالىمعا قوسىلماعان تىڭ دەرەكتەرگە نەگىزدەلىپ وتىرعاندىقتان, ەسىمى الەكساندر پۋشكين, لەۆ تولستوي سەكىلدى ادەبيەتتىڭ ماڭگىلىك الىپتارىمەن قاتار اتالاتىن, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ الەمدىك كوركەم ادەبي كەڭىستىگىنىڭ ءۇلكەن ءبىر قۇبىلىسى رەتىندە باعالانعان «تىنىق دون» سەكىلدى ءداۋىردىڭ شىنايى ەپوپەياسىن ءدۇنيەگە اكەلىپ, كوزىنىڭ ءتىرىسىندە-اق « ۇلى» دەگەن اتقا يە بولعان جازۋشىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلگەن ءاربىر ساپارىنىڭ ءاربىر ءساتى ەسكە الۋعا لايىق دەگەن ويمەن ماقالامىزدا بەرىلىپ وتىرعان مىنا سۋرەتتىڭ تاريحى تۋرالى سىر شەرتكەندى ءجون كوردىك.
سونىمەن سۋرەتتەگى ەكى ادامنىڭ ءبىرى ميحايل شولوحوۆ ەكەندىگىن كوزى قاراقتى وقىرمان جازباي تانىعان بولار. ال ەكىنشىسى كىم؟ سۋرەت قانداي جاعدايدا جانە قاشان تۇسىرىلگەن؟ وسىنداي سۇراقتاردى العا تارتا وتىرىپ, ەكىنشى ادامنىڭ كەزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جانىبەك اۋدانىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان مىرزاش يسماعۇلوۆ ەكەندىگىن بىلدىك. وكىنىشكە قاراي, مىرزاش اعامىز وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قايتىس بولىپ كەتكەن ەكەن. اقىرىندا ول كىسىنىڭ زايىبى سارا ءشامىلقىزىن تاۋىپ, تەلەفون ارقىلى سويلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قازىر اپامىز ورال قالاسىندا تۇرىپ جاتىر ەكەن.
«بۇل سۋرەت 1972 جىلدىڭ ماۋسىم, شىلدە ايلارى كۇندەرىنىڭ بىرىندە تۇسىرىلگەن. كوپ جىل ءوتىپ كەتكەن سوڭ ناقتى قاي كۇنى ەكەندىگىن ۇمىتىپ قالىپپىن. مىرزاشتىڭ ءوزى وسى جانىبەك اۋدانىنىڭ تۋماسى. ول قازاق مەكتەبىندە, مەن ورىس مەكتەبىندە قاتار وقىدىق. ياعني, ءبىر-ءبىرىمىزدى بالا شاقتان تانىپ بىلدىك. وسى تانىستىق ماحابباتقا ۇلاسىپ, ول لەنينگرادتاعى قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتىندا, مەن ورالداعى جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان 1961 جىلى ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇردىق. سول كەزدە ونىڭ جاسى 24-تە, مەنىڭ جاسىم 21-دە ەدى. مىرزاش وقۋعا تۇسپەس بۇرىن اسكەردە بولىپ كەلگەن-ءتىن.
ۇيلەنگەننەن كەيىن وقۋىمىزدى اياقتاپ, باسىندا ورال قالاسىندا قىزمەت ىستەدىك. مىرزاش وتە ۇلتجاندى, ەلىم دەگەندە قابىرعاسىن سوگىپ بەرەتىن ازامات ەدى. سوندىقتان العان ءبىلىمىمدى الدىمەن تۋعان جەرىمە ارنايمىن دەپ ورال مەحانيكا زاۋىتىندا ينجەنەر-ەكونوميست بولىپ, جاقسى قىزمەت ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن جانىبەك اۋدانىنىڭ «تالوۆكا» كەڭشارىنا جوسپارلاۋشى ەكونوميست بولىپ ەلگە كەلدى. ودان كوپ كەشىكپەي اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا سايلانىپ, قىزمەتى جوعارىلادى. الماتىداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىلىپ, ەكى جىلداي ۋاقىت استانادا تۇردىق. 1972 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ءجانىبەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىنە جىبەرىلىپ, قايتادان ەلگە كەلدىك. سۋرەت مىنە, وسى جىلدىڭ جاز ايلارىندا ءتۇسىرىلگەن», – دەپ ەسكە الدى سارا اپاي.
– ال ەندى وسى فوتونىڭ ءتۇسىرىلۋ تاريحىن ايتىپ بەرسەڭىز, – دەگەن ءوتىنىش جاسادىق.
– اۋدانعا قايتا كەلگەن كەزىمىزدە ءبىز پاتەردە تۇردىق. سونان كەيىن بۇرىنعى كوپەستەردەن قالعان ەسكى ۇيلەردىڭ ءبىرى بەرىلدى. جانىبەك كەنتىنىڭ موسكوۆسكايا 90 مەكەن-جايىندا ورنالاسقان بۇل ءۇي قوس قاباتتى دەپ اتالعانى بولماسا, ۇستىندە ءۇش بولمەسى عانا بار, ءبىرىنشى قاباتى پودۆال تەكتەس تارلاۋ قونىس ەكەن. ءبىر جاقسىسى اۋلامىز كەڭ بولىپ شىقتى دا, سوعان قۋاندىق. وسى ءۇيدى ءبىراز جىل مەكەن ەتتىك, ارتىنان ءوزىمىز ەڭبەكتەنىپ ءجۇرىپ, قاسىنان ىرگەلەس بولمەلەر قوسىپ, جاعدايدى جاقسارتتىق.
ول كەزدە مىرزاش ءۇي تاڭداپ, جاعداي كۇيتتەيتىن ازامات ەمەس, ۇنەمى جۇمىس جاعدايىن ويلايدى. قولى ءبىر بوسامايدى. مەن دە اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا قىزمەتكە ورنالاستىم. نەگىزگى مىندەتىم, شارۋاشىلىقتارعا تەلەفون سوعىپ, استىقتىڭ ەگىلۋى, ورىلۋى, باستىرىلۋى تۋرالى مالىمەتتەر جينايمىن. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىستىڭ جايى بەلگىلى عوي. سەنبى, جەكسەنبى دەمەيمىز, كوبىنەسە جۇمىستا بولامىز.
وسىنداي دەمالىس كۇندەرىنىڭ بىرىندە ءوزىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن جانە قاسىندا فينليانديادان كەلگەن جازۋشىلارى بار ميحايل الەكساندروۆيچ شولوحوۆ ءوزىنىڭ ورال جاعاسىنداعى اڭشىلىق ۇيىنە ءوتىپ بارا جاتىپ, جولدا ءبىزدىڭ جانىبەك اۋىلىنا توقتاپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە كىرەدى. ول كەزدە اۋداننىڭ باسشىلارى ماقسۇت قاجىعالي ۇلى باتىروۆ پەن يۋري الەكساندروۆيچ چەرەكاەۆ ەكەۋى دە ىسساپارمەن ءبىرى وبلىس ورتالىعىنا, ەكىنشىسى شارۋاشىلىقتارعا شىعىپ كەتسە كەرەك. سودان كابينەتىندە وتىرعان مىرزاشقا كەلىپ, تاماقتانىپ, تىنىعىپ الۋلارىنا بولاتىنداي ورىننىڭ بار-جوعىن سۇرايدى. جولدان شارشاپ كەلە جاتقاندارىن ايتادى. كابينەتتە ساڭقىلداپ سويلەپ تۇرعان راديونى كورىپ: «راديو مۇندا جەكسەنبى كۇنى دە جۇمىس ىستەيدى ەكەن عوي, جاقسى ەكەن», دەيدى.
ول كەزدە اۋدان ورتالىعىندا قۇرمەتتى قوناقتاردى قابىلداۋعا لايىق قاي ءبىر دايىن تۇرعان ورىن بار. سودان مىرزاش شولوحوۆتى قاسىنداعى ادامدارىمەن بىرگە قولايسىزدانىپ, باس تارتقانىنا قاراماستان, قوياردا قويماي ۇيگە ەرتىپ كەلدى. الدىمەن ماعان تەلەفون شالىپ, دەرەۋ ۇيگە جەتىپ, اس قامداۋىمدى سۇرادى. سالدەن كەيىن وزدەرى دە جەتتى.
شولوحوۆتار ءبىر ۇلكەن جۇك ءماشينەسى, ەكى-ءۇش جەڭىل ماشينەمەن ءجۇر ەكەن. جۇك ءماشينەسىنىڭ قورابىنا سۋدا جۇزەتىن قايىقتارى, پالاتكا, قازان-وشاق, تاعى دا باسقا زاتتارى بار. ۇمىتپاسام قاسىندا – وزىمەن قوسقاندا ون ءبىر-ون ەكى ادام. شولوحوۆتىڭ ءوزى, زايىبى ماريا پەتروۆنا, قىزى مەن ۇلى, نەمەرەسى, فينليانديادان كەلگەن ەرلى-زايىپتى ەكى قوناعى, ءۇش-ءتورت جۇرگىزۋشى جانە ءبىر اسپازدارى بار. وتە قاراپايىم ادام ەكەن. «بىزگە تاماق جاساپ اۋرە بولماڭىزدار, ءوزىمىزدىڭ دايىن تاماعىمىز بار, سونى جەپ دەمالامىز. سىزدەر مازاسىزدانباڭىزدار», دەپ قويادى.
حالقىمىزدىڭ سالتىمەن ءوزىمىزدىڭ جەرگىلىكتى قازاقى قويدى اكەلىپ, اتاقتى جازۋشىنىڭ الدىنا تارتىپ, سويۋعا كەلىسىمىن سۇرادىق. ءبىزدىڭ رياسىز كوڭىلىمىزدى بايقاپ, قولايسىزدانسا دا, كەلىسىمىن بەردى. جولداستارىمەن بىرگە اۋلامىزداعى سەبەزگى-دۋشقا ءتۇسىپ: «قانداي تاماشا, راحات بولدى, جاقسى سەرگىپ قالدىم», دەپ راحمەتىن جاۋدىرىپ جاتىر.
ەتتى بىلقىتىپ اسىپ, ۇستەل ۇستىنە بار ءمازىرىمىزدى قويدىق. جالپى مىرزاشتىڭ ۇيگە قوناق ەرتىپ اكەلگەنى ءبىر بۇل ەمەس. ءبىزدىڭ داستارقانىمىزدان وسى وقيعادان ىلگەرىلى-كەيىندى ۋاقىتتارى قازاقتىڭ اتاقتى ادامدارى روزا باعلانوۆا, ريشاد ابدۋللين بالاسى زاۋىرمەن, اقىن-جازۋشىلار قايرات جۇماعاليەۆ, عالىم احمەتوۆ جانە باسقا دا حالىققا بەلگىلى ازاماتتار دا ءدام تاتقان. سوندىقتان كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتاردىڭ ىڭعايىنا, مىرزاشتىڭ قىزمەت رەتىنە بايلانىستى مۇنداي جاعدايعا ءوزىم دە ازىرلەنىپ جۇرەتىنمىن.
شولوحوۆتىڭ ءوزى مەن ادامدارى اياق استىنان جەدەل ازىرلەنگەن داستارقانىمىزعا, ىستىق ىقىلاستى كوڭىلىمىزگە ريزا بولدى. «ءبىزدىڭ قولىمىزداعى بارىمىزدان دا ءدام تاتىڭىزدار», دەپ زايىبى ماريا پەتروۆناعا ايتىپ, «ناپولەون» كونياگىن, جولعا دايىنداپ الىپ شىققان تاعامدارىن الدىعا كەلتىردى. قاسىنداعى ادامدار اشىق-جارقىن كىسىلەر ەكەن, اتاقتارىنان ات ۇركەتىندەي قوناقتار بولعانىمەن ەركىن اڭگىمەلەسىپ, ءبىزدىڭ قىسىلعانىمىزدى وزدەرى جۋىپ-شايىپ دەگەندەي وتىرىس جەڭىل ءوتتى. كەش باتا ساپاردان ورالعان ماقسۇت قاجىعالي ۇلى مەن يۋري الەكساندروۆيچ تە قوناقتارعا ءسالەم بەرۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ, ءجۇگىمىز ءتىپتى جەڭىلدەگەندەي بولدى.
سونىمەن الدىندا كوپ بوگەلمەيمىز دەگەن قوناقتار ءبىزدىڭ ۇيدە قونىپ, ەرتەڭىندە ريزا كوڭىلمەن اتتاندى. مىرزاشتىڭ ءوزى دە سول كەزدە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىنا ساپارعا شىعۋعا قامدانىپ جۇرگەن. ءويتكەنى سول جىلى اۋدانىمىزدا قۋاڭشىلىق بولىپ, باسقا وڭىرلەردەن جەمشوپ دايىنداتىپ, جەتكىزۋ قاجەت بولىپ ەدى. جازۋشى بىزبەن قوشتاسىپ تۇرىپ, مىرزاشتىڭ سول ساپارىنا ساتتىلىك, قىزمەتىنە تابىس تىلەدى.
شىنىمدى ايتسام, مەن اس قامداپ ءجۇرىپ, داستارقان باسىنداعى كوپ اڭگىمەگە قاتىسقانىم جوق. ءارى كوپ جىل ءوتىپ كەتكەن سوڭ ەستىگەنىمنىڭ ءوزى ۇمىتىلا باستاپتى», – دەگەن سارا اپاي بولعان وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن بىزگە وسىلايشا بايانداپ بەردى.
اپايدان تاعى ءبىر بىلگەنىمىز, ءۇي يەلەرىنىڭ قوناقجايلىلىعىنا قوناقتاردىڭ ابدەن ريزا بولعاندىعىنىڭ بەلگىسى بولار, شولوحوۆتىڭ قاسىنداعى فينليانديادان كەلگەن ۆالەنتينا جانە الەكسەي بوروداۆكيندەر وزدەرىنىڭ تۇرعىلىقتى جەرىنە جەتكەننەن كەيىن مىرزاشقا حات جولداپ, العىستارىن جەتكىزگەن ەكەن. بۇل حاتتىڭ كوشىرمەسىن جانە مىرزاش يسماعۇلوۆتىڭ جەكە تۇسكەن سۋرەتىن ءبىز ەلەكتروندىق پوشتامەن جەدەلدەتىپ الدىردىق. حەلسينكيدەن 1972 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگى كۇنى ورىس تىلىندە جولدانعان حاتتا ءبىزدىڭ ءتارجىمالاۋىمىز بويىنشا بىلاي دەلىنگەن:
«قۇرمەتتى مىرزاش يسماعۇل ۇلى! سىزگە جانە ءسىزدىڭ زايىبىڭىزعا بىزگە كورسەتىلگەن ىقىلاستى كوڭىل مەن قوناقجايلىلىق ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. الىستاعى فينليانديادان جالىندى سالەممەن ۆالەنتينا جانە الەكسەي بوروداۆكيندەر».
ۆالەنتينا جانە الەكسەي بوروداۆكيندەر دەگەنىمىز كىمدەر؟ ينتەرنەت ارقىلى ونىڭ دا جاۋابىن جەدەل تاپتىق. 1961 جىلى بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا سوۆينفورمبيۋرونىڭ بازاسىندا اپن («جاڭالىقتار» ءباسپاسوز اگەنتتىگى») اتتى اقپارات الىبىنىڭ قۇرىلعاندىعى بەلگىلى. ول كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي بيلىگىنە تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيدى دەپ ەسەپتەلگەندىكتەن («اپن-ءنىڭ قىزمەتى مەن قارجىلاي جاعدايى ءۇشىن كەڭەس وداعى جاۋاپ بەرمەيدى, كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن اپن جاۋاپ بەرمەيدى دەگەن قاعيدات بويىنشا») جانە بولاشاقتا ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرۋعا نەگىزدەلگەن ۇلكەن قارجى كوزىمەن قامتاماسىز ەتىلگەندىكتەن كەڭەس وداعىندا جانە حالىقارالىق ارەنادا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى. 7 مىڭنان استام اۆتورلىق قۇراممەن الەمىنىڭ 110 ەلىنە حابارلار تاراتتى. اپن رەداكتسياسى 120 ەلدە وكىلدىك پەن تىلشىلەر قوسىنىن ۇستاپ, الەمنىڭ 45 تىلىندە 4,3 ميلليون دانامەن 60-تان استام ءتۇرلى-ءتۇستى بەزەندىرىلگەن گازەتتەر مەن جۋرنالدار, ال باسپالارى جىلىنا 20 ميلليون تيراجبەن 200-دەن استام كىتاپتار شىعارىپ وتىردى. الەكسەي بوروداۆكين الىپ اگەنتتىكتىڭ حەلسينكيدەگى ءتىلشىسى رەتىندە شولوحوۆتىڭ فينليانديادا ءجيى بارعان ساپارلارىندا سول ەلدىڭ اتاقتى جازۋشىلارىمەن كەزدەسۋىندە اۋدارماشىلىق جاساپ, فين تىلىندە كىتاپتارىنىڭ شىعۋىنا قولعابىسىن تيگىزگەن ەكەن. «سىيعا-سىي, سىراعا-بال» دەگەندەي, وسى ەڭبەگىنە ساي شولوحوۆتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, ونىڭ ۇيىندە زايىبىمەن بىرنەشە رەت قوناقتا دا بولىپتى.
الەكسەي بوروداۆكين تۋرالى دەرەكتەر جيناستىرۋ بارىسىندا ونىڭ ميحايل شولوحوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اتاقتى جازۋشىمەن بىرگە بولعان ءساتتەرىن ەسكە الىپ جازعان ۇلكەن ماقالاسىن ينتەرنەتتەن تاۋىپ الدىق. سول ماقالاسىنىڭ ءبىر جەرىندە شولوحوۆتىڭ شاقىرۋىمەن زايىبى ۆالەنتينامەن بىرگە ەكى رەت باتىس قازاقستاندا بولىپ, بالىق اۋلاعاندارىن ايتادى.
«دۆاجدى شولوحوۆى پريگلاشالي ناس پوەحات س نيمي نا وحوتۋ ي رىبالكۋ ۆ كازاحستان ۆ براتانوۆسكي يار, گدە ۋ نيح بىلا نەبولشايا داچا, ي وبا رازا پوەزدكي ەدۆا نە وبەرنۋليس تراگەديەي. ك سچاستيۋ, ۆسە وبوشلوس بلاگوپولۋچنو. ۆ پەرۆۋيۋ چۋت نە پوگيب مالولەتني ۆنۋك اندريۋشا, سىن ملادشەي دوچەري شولوحوۆىح, ماشي. ەگو سبيلا نا ابسوليۋتنو پرياموم پۋستىننوم كازاحسكوم تراكتە گرۋزوۆايا ۆوەننايا اۆتوماشينا. ناشا نەبولشايا اۆتوكولوننا (دۆە «ۆولگي» ي ودين «كوزەل») وستانوۆيلاس نا وبوچينە دليا كوروتكوي پەرەدىشكي. مى ۋجە بىلي گوتوۆى دۆينۋتسيا دالشە ۆ پۋت. گولوۆنايا ماشينا س ميحايلوم الەكساندروۆيچەم ي ماريەي پەتروۆنوي تولكو ۋسپەلا وتەحات, كاك ۆدرۋگ بولشوي ۆوەننىي گرۋزوۆيك, شەدشي ناۆسترەچۋ, نا پولنوم حودۋ سۆەرنۋل پريامو نا ناس, ستوياۆشيح كۋچكوي نا وبوچينە. ۆسە بروسيليس ۆراسسىپنۋيۋ, ي تولكو اندريۋشا نە ۋسپەل ۋكرىتسيا. ەگو, چۋدوم ۋتسەلەۆشەگو, ۆىتاششيلي يز-پود زادنەگو موستا گرۋزوۆيكا ي دوستاۆيلي سامولەتوم ۆ گوسپيتال.
كاك پرينياتو گوۆوريت ۆ تاكيح سلۋچاياح – «روديلسيا ۆ سوروچكە». وستالنىە وتدەلاليس ۋشيبامي ي سينياكامي», – دەيدى.
بوروداۆكين وسى ەستەلىگىنىڭ تاعى ءبىر جەرىندە: «دليا ناس س جەنوي پوەزدكا ۆ كازاحستان بىلا نەزابىۆاەموي. ەحالي مى يز ۆەشەك پروسەلوچنىمي دوروگامي, ناسلاجداياس بەسكراينيمي پروستورامي ي زاپاحامي ستەپەي, نوچەۆكامي پود وتكرىتىم نەبوم, ۋديۆيتەلنوي تيشينوي. وسوبەننو زاپومنيليس نەوبىچاينو ياركوە زۆەزدنوە نەبو ۋ وزەرا ەلتون, لەتياششيە سپۋتنيكي, زاباۆنو پرىگايۋششيە س راستوپىرەننىمي نوگامي انتيلوپى-سايگاكي.
ۆرەميا, پروۆەدەننوە ۆ براتانوۆسكوم س ميحايلوم الەكساندروۆيچەم, ماريەي پەتروۆنوي, ميحايلوم ميحايلوۆيچەم, ۆنۋكامي ي درۋزيامي شولوحوۆىح, يح تەپلوتا ي رادۋشيە وستاۆيلي ۋ ناس نەيزگلاديموە ۆپەچاتلەنيە», دەيدى.
الەكسەي بوروداۆكين, بالكىم وسى جولداردى جازا وتىرىپ, مىرزاش اعا مەن سارا اپايدىڭ ۇيلەرىندە بولعان ساتتەرىن دە ەسكە العان بولار, ءتىپتى بالكىم, وسىنداي جولداردىڭ جازىلۋىنا يسماعۇلوۆتاردىڭ قوناقجاي كوڭىلدەرى دە از دا بولسا ىقپالى تيگەن شىعار. ارينە, قالام يەسىنىڭ كوڭىلىندە ءدال سول ساتتە قانداي كورىنىستەر تۇرعاندىعىن ءبىز قازىر تاپ باسىپ ايتا المايمىز. بىراق بوروداۆكيندەردىڭ ريزاشىلىق كوڭىلمەن جولدانعان جوعارىداعى حاتى وسىلاي دەپ ويلاۋعا يتەرمەلەيتىندەي.
قازاق حالقىنىڭ «تۇيە اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەپ ايتقانىنداي ۇلى جازۋشىمەن بولعان وسى كەزدەسۋدىڭ پايداسى جانىبەك اۋدانىنا دا تيگەندىگىن بىلدىك. وسى وقيعادان كەيىنگى ءبىر جىلدارى جانىبەك اۋدانىنداعى استىقتىڭ شىعىمدىلىعى جاقسى بولىپ, قىرمانعا سىيماي كەتەدى. ورىلعان استىق قوس باسىندا دالاعا ۇيىلە باستايدى. ەڭ قيىنى جينالعان استىقتى تاسىمالداپ اكەتۋ كوپ كۇشكە تۇسەدى. وسى ىسكە ۆاگوندار جەتىسپەيدى. بۇل كەزدە مىرزاش يسماعۇلوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرەدى. بىلايشا ايتقاندا, ەل بايلىعى سانالاتىن التىن ءداننىڭ ىسىراپ بولماۋىنا تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن اۋدانداعى بىردەن ءبىر لاۋازىم يەسى. وسىندايدا قىسىلعاندا ەسكە ميحايل شولوحوۆ تۇسەدى. ول كىسى داڭقتى جازۋشى بولۋىمەن قاتار كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى. بىلايشا ايتقاندا, وداقتىق ءدارەجەدە ماسەلەگە ارالاسا الادى. ءسويتىپ جازۋشىعا ءوتىنىش جاساۋعا تۋرا كەلەدى. ءسويتىپ, جانىبەك اۋدانىندا ورىلعان استىقتى تاسىپ اكەتۋگە ۆاگوندار ەشالون-ەشالونىمەن اعىلادى. جانىبەك اۋدانىمەن كورشىلەس ورنالاسقان رەسەيدىڭ ساراتوۆ, ۆولگوگراد وبلىستارىنىڭ شارۋاشىلىقتارى جاقسى ءوسكەن استىقتارىن جەتكىزە الماي ءبىراز اۋرەگە ءتۇسىپ جاتقان وسى كەزدە جانىبەكتىكتەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەمەنى ابرويمەن ورىنداپ شىعادى. مىنە, جاقسى ادامنىڭ پايداسى دەگەنىڭىز قايدا جاتىر.
مىرزاش يسماعۇلوۆتىڭ مۇنان كەيىنگى ءومىر جولىنا ءۇڭىلەتىن بولساق, ءجانىبەك اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ەكىنشى حاتشىسى, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىندە ون ەكى جىلدان استام ۋاقىت ابىرويمەن قىزمەت ەتكەننەن كەيىن وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى-وبلىستىق دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالىپ, قايتادان ورال قالاسىنا كەلەدى. وسى كەزدە ورالعا كەلگەن م. شولوحوۆپەن تاعى ءبىر رەت جولىعادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان جاڭادان قۇرىلعان وبلىستىق قارجى-باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ بىرنەشە جىل قىزمەت اتقارىپ, 1994 جىلدىڭ 16 قازانى كۇنى 58 جاسىندا ۇزاققا سوزىلعان اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولادى.
«قاي جەردە جۇمىس ىستەسە دە قىزمەتىنە وتە ادال ءارى پاتريوت بولدى. دۇنيە-بايلىق جيناعان جوق. قايتىس بولارىنىڭ الدىندا قىزىل ءپ ۇلىش ماتەريال ساتىپ الىپ كەلىپ, ۇيدەگى ديۆانعا جاۋىپ جاتىر ەدىم.
– وسىنى جاپپاي-اق قويشى, كەيىن ءبىر كەرەگى بولار, – دەدى.
– نەمەنەگە كەرەگى بولادى, ودان دا ديۆان جاڭارىپ تۇرسىن, جابايىن, – دەپ ايتقان سوزىنەن سەكەم الىپ, تاڭعالدىم.
– مەن ولاي-بۇلاي بولىپ كەتسەم, تىم قۇرىسا, ۇيدەن الىپ شىعاتىن تابىتىمدى ورايسىندار عوي, – دەپ ەدى سوندا مەنى شوشىتىپ.
ايتقانى ءدال كەلىپ, وسىدان كەيىن كوپ وتپەي, ءوزى دە كەلمەس ساپارىنا اتتاندى. ءمايىتىن كىلەمگە وراپ ۇيدەن شىعارايىق دەپ جاتقانىمىزدا وبلىسىمىزدىڭ سول كەزدەگى باسشىسى قابيبوللا كابەن ۇلى جاقىپوۆ: «ەلگە تانىمال ەڭبەگى بار ازامات ەدى, حالىقپەن قوشتاستىرۋ ءۇشىن ءمايىتىن وستروۆسكي اتىنداعى دراما تەاترىنا اپارىپ قويايىق, ماڭگىلىك مەكەنىنە سول جەردەن شىعارايىق دەپ كەلىسىمىزدى سۇراتتى. سول جەرگە تابىتپەن اپارىپ قويدىق», دەگەن سارا اپاي بوساپ كەتكەن كوڭىلىن جاسىرا الماي, تەلەفوننىڭ ار جاعىنان جىلاپ تا الدى.
بۇگىندە مىرزاش اعا مەن سارا اپايدىڭ بالالارى امانگەلدى مەن لاۋرا قوعامنان لايىقتى ورىندارىن الىپ, اتا-انالارىنىڭ ادال جولىن ابىرويمەن جالعاستىرۋدا ەكەن, وزدەرى دە نەمەرەلى بولعان ەكەن.
سونىمەن ءبىر سۋرەتتىڭ تاريحىنان باستاۋ الىپ كەتكەن اڭگىمەمىزدىڭ نەگىزگى سۇرەسىنە قايتا ءتۇسىپ قورىتىندىلار كەزدە ايتارىمىز, عاسىرلار بويى ىرگەلەس كەلە جاتقان, سوڭعى ءجۇز جىلدىقتا ءارتۇرلى وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەردىڭ ىقپالىمەن مايلى ىشەكتەي ارالاسىپ كەتكەن قازاق حالقى مەن ورىس حالقىنىڭ دوستىعى ەرتەدەن بەكىپ, ادامدار اراسىنداعى شىنايى قارام-قاتىناس ارقىلى تامىر جايىپ كەلە جاتىر. قازاق جەرىندە بولعان الەكساندر پۋشكين, ميحايل شولوحوۆ, ۆلاديمير ۆەرنادسكي سەكىلدى ورىستىڭ ۇلى گۋمانيست اقىن-جازۋشى, عالىمدارى مۇنى ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان بولسا دا, تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان بولسا دا شىنايى جۇرەكپەن قابىلداپ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنە ىنتا تانىتتى, حالقىمىز تۋرالى ەلمەن ەلدى جاقىنداستىراتىنداي جاقسى لەبىزدەرىن ءبىلدىردى.
ءوزى ۇلتجاندى بولا تۇرا حالىقتار اراسىنداعى وسى دوستىققا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي ءدانەكەرشى بولعان مىرزاش يسماعۇلوۆتاي ازاماتتاردىڭ ومىردەگى ءجۇرىپ وتكەن جولدارى مەن جاساعان ارەكەتتەرى وسىنىسىمەن دە قۇندى جانە ۇلگىلى. شىن مانىندە كەلگەندە, ءاربىر شىنايى ۇلتجاندى ادام ناعىز ينتەرناتسيوناليست تە بولا الادى. ويتكەنى ۇلتجاندىلىق دەگەنىمىز ءوز حالقىن جۇرەگىمەن ءسۇيۋ دەگەن ءسوز. ال جىلى جۇرەكتى ادام سول ەت جۇرەكتىڭ ىشىنەن باسقا حالىقتار ءۇشىن دە ورىن تابا الاتىندىعى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي.
