كەمشىلىگى كوپ بيۋدجەت

ەل ۇكىمەتى 2010 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ورىنداۋ ونى ەكى مارتە ناقتىلاپ, 16 رەت تۇزەتۋ ەنگىزگەن. كەشە ماجىلىستە وتكەن 2010 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى تىڭداۋ بارىسىندا وسى ماسەلەگە ەرەكشە دەن قويىلدى. دەپۋتاتتار الدىندا قارجى ءمينيسترى ب.جامىشەۆ پەن رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن با­قىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كومي­تە­تىنىڭ توراعاسى و.وكسىكباەۆ بايانداما جاسادى. بەلگىلى بولعانداي, قارىز الۋدى ەسكەرگەندە بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىمى 106 پايىزعا نەمەسە 3 729,2 ميلليارد تەڭگەگە ورىندالعان. ونىڭ ىشىندە كىرىس 3 262,2 ميلليارد تەڭ­گەگە نەمەسە 6,2 پايىزعا ارتىق تولتىرىلسا, 55,9 پايىزدىق سا­لىقتىق تۇسىمدەرمەن ورىن­دال­عا­نى بەلگىلى بولىپ وتىر. ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى بىلتىر 2 407,7 ميلليارد تەڭگەگە تولتىرىلسا, بيىل 1 قاڭتارعا ونىڭ كولەمى 5 704,4 ميللياردقا جەتكەن. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە قارا­عاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شى­عىستارى سىرتقى قارىز الۋ بويىنشا بورىشتى وتەۋدى ەسكەرمەگەندە, 99,1 پايىزعا نەمەسە 4 284,0 ميلليارد تەڭگەگە اتقا­رى­لىپ­تى. ال 41 رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىك باعدارلامالار اكىمشى­سى­نەن 15-ءى بيۋدجەتتىك قاراجاتتى تولىق يگەرسە, 10 اكىمشى بۇعان قول جەكىزە الماپتى. جالپى, بيۋد­جەت تاپشىلىعىن جابۋعا 8822 ميلليارد تەڭگەنىڭ ىشكى جانە سىرت­قى مەملەكەتتىك قارىزى تار­تىلعان. ەميسسيالىق باعالى قا­عاز­دار مەن سىرتقى قارىز شارت­تارى 290,1 ميلليارد تەڭگە بولسا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا قاراعان كۇنى بيۋدجەت قاراجا­تى­نىڭ پايدالانىلماعان قالدىعى 93,4 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. ومارحان وكسىكباەۆ ءوز كەزەگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قا­لىپتاستىرىلۋى مەن اتقارىلۋى, سونداي-اق ماكروەكونوميكالىق كور­سەتكىشتەردى بولجاۋ بارىسىن­دا كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلگەندىگىن ورتاعا سالدى. وتكەن جىلى سالىقتىق بەرەشەك 361,0 ميلليارد, ال سالىق بويىنشا بەرەشەك 199 ميلليارد تەڭگەگە جەكەن. بۇل ونىڭ ارعى جىلمەن سالىس­تىر­عاندا سالىقتىق بەرەشەك 1,8 ەسەگە, ال سالىق بەرەشەگى 1,9 ەسەگە ۇلعايعانىن كورسەتەدى. كوميتەت توراعاسى جاعدايدىڭ بىلايشا قا­لىپتاسۋىن جالعان كاسىپورىندار سا­نىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىس­تىر­دى. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلى سالىق ورگاندارى 495,6 تەڭ­گە كولەمىندە سالىقتار مەن تولەمدەردى انىقتاسا, ونىڭ تەك 28,7 ميللياردى (5,8 پايىزى) عانا بيۋدجەتكە وندىرىلگەن. سونداي-اق بانكروتتىققا ۇشى­راتۋ ارقىلى سالىقتان جالتارۋ امالدارى دا قولدانىلۋدا ەكەندىگى نازاردان تىس قالمادى. ماسەلەن, 2010 جىلى 80,0 ميلليارد تەڭگە سالىقتىق بەرەشەگى بار 2 مىڭنان استام سالىق تولەۋشى بانكروت بولىپ, تەك 202,3 ميلليون تەڭگە عانا بيۋدجەتكە قايتا­رى­لىپتى. «بانكروتتىققا ۇشىرادى دەپ تابىلعان سالىق تولەۋ­شى­لەردىڭ اتىنان جازىلعان شوت-فاك­تۋرالاردى قوسىمشا قۇن سا­لىعى بويىنشا ەسەپكە جاتقىزىپ, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان شەگەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ ورىن العان», دەدى ومارحان نۇر­تاي ۇلى وسى رەتتە. ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋى تۇسىمدەردى ارتتىرۋ ءۇشىن وڭ العىشارتتار جاساعان. الايدا بۇل سالادا دا كەمشىلىكتەر بار ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەلىمىزدەن تاۋارلاردى اكەتۋ كەزىندە كەدەندىك اكەتۋ باجدارىن تولەۋدەن جالتارۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى اتالعان تاۋارلاردى ەركىن ساۋدا ايماعىنا شىعارىپ, كەدەن باجدارى سالىن­بايتىن ەلدەرگە قايتا ەكسپورتقا شىعارىپ وتىرعان. كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەر قىزمەتى دە وتكىر سىنعا الىندى. 2009 جىلى 138 اكتسيونەرلىك قوعام مەن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­تىكتىڭ تەك 69-ى عانا ديۆيدەند تولەگەن. سول 2009 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا دەبيتورلىق بەرە­شەك­تىڭ 1,6 ەسەگە (45,8 ميلليارد تەڭگەگە) وسكەنى بايقالادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وتكەن جىلى اكتسيونەرلىك قوعامدار جار­عىلىق قورىنا 39 ميلليارد تەڭگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبولىن­سە, بۇل قارجىلاردىڭ دەنى ەكىنشى دارەجەلى بانكتەر شوتتارىندا جيناقتالىپتى. كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەر مەن دامۋ ينس­تي­تۋتتارى, ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن سالالىق باعدارلامالار ءما­سە­لەسىندە ايتارلىقتاي كەمشى­لىك­تەردىڭ بار ەكەندىگى نازاردان تىس قالعان جوق. سونىمەن, ەسەپتى جىلدىڭ سو­ڭىندا 554,8 ميلليارد تەڭگەگە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت تاپشى­لى­عى قالىپتاسقان. سىرتقى قا­رىز 2008 جىلى 2,5 پايىز بولسا, 2010 جىلى ول 25-كە دەيىن ارتقان. مەملەكەتتىك بورىش 598,7 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەنى ءمالىم بولىپ وتىر. ءسويتىپ, مەم­لەكەتتىك بورىش پەن سىرتقى جال­پى بورىش 5,3 پايىزعا ءوسىپ, 119,2 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتىپتى. دەپۋتاتتار بيۋدجەتتىك زاڭ­بۇ­زۋ­شىلىقتار جىل سايىن قايتا­لا­نىپ كەلە جاتقانىن وتكىر سىنا­دى. سوندىقتان دا بيۋدجەت ورىن­دا­لۋ­ىن قاراۋدىڭ ءپىشىنىن وزگەرتۋ كەرەك دەگەندى ايتتى. اسقار تۇراپباي ۇلى.