ولار الىستاپ بارادى

قارقىنمەن دامىپ كەلە جات­قان قا­زاق­ستاننىڭ جەتىستىكتەرى تەك اتاجۇرتتاعىلارعا عا­نا ەمەس, بۇكىل الەمدە شاشىراپ جۇرگەن ءيىسى قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينال­دى. قازاق حالقىنىڭ رۋحى كو­تەرىلىپ, بولاشاققا نىق سەنىممەن قادام باسقانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيا­لا­تادى. بۇل – بيلىكتىڭ قازىرگى ۇستانعان ساياساتى دۇ­رىس ەكەن­دىگىنىڭ ايعاعى. ءيا, كوشى-قون ساياساتىنىڭ با­عىت-باعدارى دا جات جۇرتتا قال­عان قاراپايىم قازاقتاردى اتامەكەنگە ورالۋعا جەتەكتەۋدە. وسى ارادا ءوزىم جايلى ازداپ ايتا كەتەيىن. 2001 جىلى اكەم كەڭەس دۇنيە سال­دى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ناۆوي وب­لى­سى, تامدىبۇلاق اۋدانىندا تۇرعان ول كوزى تىرىسىندە «ءبىز قازاقپىز. ەرتە مە, كەش پە, قازاق ەلىنە ات باسىن بۇ­رىڭدار, وزگە ەلدە سۇلتان بولعان­شا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول دەگەن», دەپ قۇلاعىمىزعا سىڭىرە بەرەتىن. وزىمىزگە بەلگىلى, قۋعىن-سۇرگىن, اشتىق جانە سوعىس جىلدارى بالا-شاعاسىنىڭ شىبىن جانى ءۇشىن ەلدەن جىراققا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان قازاقتىڭ ءبىراز ۇرپاعى وزبەك جەرىن مەكەندەيدى. رەسمي دەرەكتەرگە قارا­عاندا, سانى ءبىر ميلليونعا جۋىق. ال شىن ءما­نىندە ءۇش ميلليوننان اسىپ جى­عىلادى. قازاقتار تاشكەنت, ناۆوي, جىزاق, سىر­داريا وبلىستارى مەن قارا­قال­پاق­ستان اۆتونوميالى رەسپۋبليكا­سىندا تى­عىز قونىس­تانعان. ولار وزدەرىنىڭ ءتىلىن, ادەت-عۇرپى مەن سالتىن قاتتى ساق­تايدى. بىراق قازاق­تار­دىڭ تىنىس-تىرلىگىنە كوز جىبەرسەڭ, جۇرە­گىڭ سىزدايدى. سوڭعى جىلدارى قا­زاقتاردىڭ جاپپاي قازاقستانعا كوشۋىنە بايلانىستى قازاق مەكتەپتەرى جابىلىپ, جىل سايىن 40-50 مىڭ قازاق بالالارى لاج­سىز وزبەك مەكتەپتەرگە بارۋعا ءماجبۇر بولۋدا. سوندىقتان دا تامدىبۇ­لاق اۋدا­نىنىڭ قازاقتارى سوڭعى 7-8 جىلدىڭ ءىشىن­دە قازاقستانعا جاپپاي قونىس اۋدارا باستادى. كوش قامىنا ەندى كىرىسىپ جات­قاندارى دا از ەمەس. مەن كوشىپ-كەلمەس بۇرىن, ياعني 2005 جىلى استانا قالا­سىندا وتكەن ەكىنشى قۇرىلتايعا قاتىس­تىم. ءبىرىنشى رەت قازاق جەرىن ءوز كوزىممەن كو­رىپ, وسىنشاما ۇلان-بايتاق جەردى اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن ساقتاپ, ۇرپاعىنا مۇرا ەتىپ قالدىرعان اتا-بابالارىما العىسىم شەكسىز بولدى. ادەمى عيماراتتاردى تاماشا­لا­دىق, دۇنيە جۇزىنەن كەلگەن قازاق باۋىرلارمەن تانىستىم, كەرەمەت كونتسەرتتەردىڭ كۋاسى بول­دىم. ەسكەندىر اعانىڭ «قايدا ءجۇر­سەم اتامەكەن, كوكەيىمدە جا­تادى ەكەن, كۇننىڭ نۇرى ۇياسىنا قيماي ونى باتادى ەكەن» دەگەن ولەڭىن تىڭداپ, كوزىمە جاس كەلدى, مەرەيىم ۇستەم بولدى. اسەم استانانى كو­رىپ, قازاق بولىپ تۋعانىما قۋاندىم, با­قىت­تان باسىم اينالدى. مەن وزبەك جەرىندە نە ىستەپ ءجۇرمىن دەگەن سۇراق سودان كەي­ىن-اق كوكەيىمدە ىزىڭداپ مازا بەرمەدى. تاشكەنتكە قايتىپ كەلىپ, دەرەۋ شە­كا­راشى وفيتسەر, اعا لەي­تەنانتتىق قىز­مەت­تەن بوسادىم. «مۋرود اكا, سيزني قوزو­كلار يشكا ومايديلار» دەگەن وزبەك باۋى­رىمنىڭ قولىن قىسىپ قوشتاس­تىم. ءسوي­تىپ, قايداسىڭ تۋعان جەر دەپ استانادان ءبىر-اق شىقتىم. كوشى-قون باسقارماسىنا قۇجات تاپ­سىرۋ, قۇجات تولتى­رۋدىڭ ما­شاقاتتى, قۇداي ساق­تاسىن, دۇش­پانىما تىلەمەس ەدىم. ءتۇسىن­بەگەنىمدى سۇراماق­شى بولىپ, كورشى كەڭسەگە كىرسەم, جەتى-سەگىز ايەل, ءۇش-ءتورت ەر ادام – ءبارى قازاق, ءبىر-بىرىمەن ورىس تىلىندە سويلەسىپ وتىر. تۇسىنبەگەنىمدى سۇراپ ەدىم «كتو تەبيا سيۋدا پريگلاسيل, يدي وتسيۋدا» دەدى, شا­شىن سارىعا بوياپ العان قازاق قىزى. «قا­زاق­ستانعا ورىسشا سويلەۋ ءۇشىن كەلگەنىم جوق» دەپ ەدىم, قۇجا­تىمدى لاقتىرىپ جىبەردى. كەشە ۇستىنە باسىپ كىرگەن ورىستان باسقا دا سان ۇلت وكىل­دەرىنە قايدان كەل­دىڭ, نەگە كەل­دىڭ دەپ سۇراماعان ورتاقشىل قازاقتىڭ ەندى بۇگىن, ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ, جۇرەگى لۇپىلدەپ اتا جۇرتىنا جەتكەن قانداسىنا قىر كورسەتۋى, لاپىلداپ كەلگەن جۇرەكتى سۋ سەپكەندەي باسقانى دا ۇمىتىلا قويعان جوق. جارايدى, قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەردى ماڭگۇرت دەسەك, ءتىلىن بىلە تۇرا ەشتەڭە ۇقپاعان­داردى نە دەيمىز! وتكەن جىلعى حالىق ساناعى كورسەتىپ بەرگەنىندەي, ەلى­مىزدەگى نەگىزگى ۇلت – قازاق­تاردىڭ ۇلەس سالماعى 67%-عا جەتتى. بۇل ناتيجەگە شەتتەن كەلگەن 1 ميلليون قان­داس­تارىمىز­دىڭ ەسەبىنەن جەتىپ وتىرعا­نىمىز ءمالىم. دەگەنمەن, كوشى-قون سالاسىنىڭ تۇيتكىل­دەرى ءالى دە شاش ەتەكتەن. باس­پاسوز بەتىندە جاريالانعان ما­قا­لالارعا قاراعاندا, كوشى-قون كۆوتاسى كەيبىرەۋلەر ءۇشىن تا­بىس كوزىنە اينالعان كورىنەدى. ءتىپتى كوشى-قونعا قاتىستى بار­لىق قۇجاتتار قولدان جاسالىپ, ومىردە جوق گوگولدىڭ «ءولى جاندارى» سەكىلدى ادامدارعا كۆوتا تولەنىپ كەلگەنىن قايتەرسىڭ. اسىرەسە, سولتۇستىك پەن با­تىستا بۇل ءتىپتى كاسىپكە اينا­لىپ كەتكەن سياقتى. زاڭداعى ەڭ ۇلكەن كەمشىلىك – ورالمان مەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا ار­نايى كەلىسىم-شارتقا وتىرۋ تۋرالى باپتىڭ جوقتىعى دەيدى بىلەتىن ادامدار. الەمدە ءۇش مەملەكەت يزرايل ەۆرەيلەردى, گەرمانيا نەمىستەردى, قازاقستان قازاق­تاردى اتامەكەنىنە كوشىرۋگە مۇمكىن­دىك تۋدىرىپ وتىر. بىراق, يزرايل مەن گەرمانيادا كوشىپ كەلۋشىدەن ۇسىنىس تۇسكەندە, ول ادامنىڭ كەلەتىن جەرىن, ىستەيتىن قىزمەتىن جانە بالاسىنىڭ وقيتىن مەكتەبىن دايىن­دايدى دا, كەيىن ونى شاقىرادى. بىزدە ونداي جۇيە قالىپتاسپاعان. ءبىزدىڭ قازاقتار وزدەرى كەلىپ, كوشى-قون كۆوتاسىنا ەنەدى. ەندى ءوز باسىما كەلەتىن بولسام, 2006 جىلى ازاماتتىق ال­دىم, اقمولا وبلىسىنىڭ ال­تىناي دەگەن قىزىنا ۇيلەندىم. 2007 جىلى الۋا دەگەن قىزدى, 2009 جىلى امانات اتتى ۇلدى بولدىم. بارلىق اۋىرتپالىق­تار مەن قيىندىقتار قۇدايعا شۇكىر, ارتتا قالدى. ءوزىمدى تۋرا استانادا تۋعانداي سەزىنەم, ورالمان دەگەن اتىم دا ءوشىپ بارادى. بىراق باسقا ەلدە جاۋ­تاڭداپ قالعان اعايىندى اياي­مىن. ويتكەنى, ءال-اۋقاتى بارلار كوشىپ الدى, كوشە المايتىندار نە ىستەرىن بىلمەي سول جاقتا قالىپ قويدى. سول اۋىلدا قال­عان اعايىننىڭ تاعدىرى نە بولماق؟ سونى ويلاعاندا ءجۇ­رەگىم شىمىرلايدى. سىرتتا ءجۇرىپ وزبەكتەنىپ, قىتايلانىپ, موڭعول­دانىپ جاتقان قانداس­تارىمىز كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكپەن ومىرلەرىن وتكىزىپ جاتىر. بىراق ولار كۇننەن كۇنگە قازاق­تان الىستاپ بارا جاتقانداي... جۇمامۇرات ءشامشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.