24 مامىر، 2011

ەتتى ءىرى قارا مال ەل برەندى بولا الا ما؟

345 رەت كورسەتىلدى
ەلباسىنىڭ بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، سونىڭ ىشىندە، ەتتى ءىرى قارانى كوبەيتۋ جونىندە كۇردەلى مىندەتتەر قويىلدى. بۇل ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جولىنداعى اۋقىمدى شارا بولىپ تابىلادى. بۇعان بولىنگەن قاراجات مولشەرى دە وتە قوماقتى. ەندىگى ماسەلە سول قوماقتى قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانا بىلۋدە. شىن مانىندە ول اۋىلداعى تاۋار وندىرۋشىلەر ءۇشىن تابىستىڭ جاڭا كوكجيەكتەرىن اشۋعا ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولات جۇگىنىسوۆپەن ءتىلشىمىزدىڭ اڭگىمەسى وسىنداي كوكەيكەستى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى. – بولات اقان ۇلى، وتكەن عا­سىر­دىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىل­دا­رى اقجايىق ءوڭىرى ەتتى ءىرى قارا ءوسىرۋ جونىنەن بۇكىل وداققا تا­نى­مال بولدى. قازىرگى كۇنى ءۇزىلىپ قال­عان وسى تاجىريبەنىڭ پايدالى جاق­تارىن بۇگىنگى كۇن تالاپتارىنا سايكەستەندىرۋگە بولادى دەپ ەسەپتەي الاسىز با؟ ويتكەنى، ساباق­تاس­تىق دەگەنىمىزدىڭ ءتيىمدى تۇستارى مول ەكەنى تاجىريبە جۇزىندە دالەل­دەنىپ كەلەدى ەمەس پە؟ سول ءبىر وتكەن جىلدارعا ويشا بارلاۋ جاساساق نەنى تۇيسىنەر ەدىك؟ – ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. ەتتى ءىرى قارا وسىرۋدە بۇعان دەيىن قالىپ­تاسقان تاجىريبەنىڭ ءتيىمدى تۇستارىنا كوز جۇگىرتكەننىڭ ەش ارتىقشىلىعى جوق. جالپى، بۇل ماسەلەنى كوتەرگەندە مال سانى كوزدى اشىپ-جۇمعانداي ۋاقىتتا تەز كوبەيە قالمايتىنىن مۇقيات ەسكەرگەن ءجون. كەزىندە كسرو كەڭەس حالقىن ساپالى ەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەتتى ءىرى قارا مالىن ءوسىرۋدى ەكى كەزەڭمەن ءارى ەكى كەزەكپەن دا­مىت­قانى سالا تاريحىنان جاقسى بەلگىلى. ول وتى­زىنشى جانە الپىسىنشى جىلداردى قام­تي­دى. وسى ارالىقتا كەڭەس وكىمەتى اقش-تان ەتتى ءىرى قارا ءوسىرۋ تاجىريبەسىن ەلگە ەنگىزە باستادى. التىنمەن پارا-پار اسىل تۇقىمدى مال مەيلىنشە ءتيىمدى قاراجاتقا ساتىلىپ الىنعانى سول كەزدەگى ۇلكەن جەتىستىك ەدى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. سول جىلدارى اقجايىققا وسى سالانى كوتەرۋ ءۇشىن عىلىم دوكتورلارى الەكسەي چەرەكاەۆ پەن لەۆ پراحوۆتار جىبەرىلدى. ءبىلىمى دە، بىلىگى دە وتە جوعارى وسى عالىم ماماندار شەتەلدەن ساتىپ الىناتىن مال­دارعا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ، اۋكتسيوندارعا وزدەرى قاتىستى. ءدال وسى كەزەڭدە كسرو-عا 1300 باستاي اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الىنعانىن دەرەكتەر ايعاقتايدى. باسىن اشىپ ايتار ءجايت، ولاردىڭ ءبارى دە اتالىق مالدار. ولاردىڭ ورتاشا قۇنى 1500-2000 دوللاردان اس­پاعان. الەكسەي چەرەكاەۆ اسا قۇندى ءبىر «چەرچيلل»  اتتى بۇقانى ورال وبلىسىنداعى اڭقاتى مال زاۋىتىنا الىپ كەلۋگە تىكەلەي ءمينيستردىڭ كەلىسىمىن الادى. وعان جوعارىدا اتالعان مولشەردەن ءتورت-بەس ەسە ارتىق قا­راجات جۇمسالعان كورىنەدى. جاساندى ۇرىق­تان­دىرۋدىڭ ارقاسىندا كەيىن وسى اتالىق مال ەلىمىزدە ەتتىڭ ساپاسى ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. سول ءبىر شاقتا ەتتى ءىرى قارا مالىن ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن عىلىمي ورتالىقتار كوپتەپ قۇرىلعانى دا اعا بۋىن وكىلدەرىنە جاقسى بەلگىلى. اكەلىنگەن مالدار اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىنا ءبولىنىپ بەرىلگەن. جەرگىلىكتى قازاق سيىرى مەن گەرەفورد تۇقىمى شاعىلىستىرىلىپ جەرگىلىكتى جەرگە جەرسىندىرىلگەن. ءسويتىپ، قازاقستاندا وسىرىلگەن ەت ساپاسى حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سايكەس كەلە باستايدى. كەيىن 80-جىلدارى اڭقاتىداعى اسىل تۇ­قىم­دى سيىرلاردىڭ ورتاشا سالماعى – 550، اتالىق مالداردىڭ سالماعى 1450 كيلوعا جەتتى. بورداقىلانعان مالداردىڭ ورتاشا سال­ماعى 570 كيلو قۇرادى. بۇل ناتيجەلەر سول كەزدەگى اقش-تاعى كورسەتكىشتەردەن كەم تۇسە بەرمەيتىن. جالپى، الەمدە ەتتى ءىرى قا­رانى كوپ وسىرەتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەت  اقش بولىپ تابىلادى. مۇنداعى فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار 140 ميلليون باس كولەمىندە سيىر وسىرەدى. ولار جايىلىمى مول جەرلەرگە ورنالاستىرىلعان. جۇگەرى ەگەتىن بەلدەۋلەرىندە 140 مىڭعا تاياۋ ءىرىلى-ۇساقتى مال بور­داقىلايتىن شارۋاشىلىقتار بار. بۇل سالا وسى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىسى بار باسقا دا وندىرىستىك سالالاردى دامىتۋدىڭ نە­گىزى. اتالعان تاجىريبەلەردەن الار تاعى­لىم مول. وسىنداي ءىستى ءوز ەلىمىزگە ىڭعايلاپ پايدالا بىلگەننەن ۇتپاساق ۇتىلماي­تىنىمىز انىق. – اقجايىق وڭىرىندەگى بۇعان دەيىنگى اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋ ءىسىنىڭ كانىگى  شەبەرى، جوعارىدا ءوزىڭىز اتى-ءجونىن كەلتىرگەن اكادەميك، قازاقستان ۇكىمەتى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان الەك­سەي چەرەكاەۆتىڭ كوزىن كورە قالعان ما­مان رەتىندە بۇگىنگى كۇنى وسى سالانى ءتيىمدى تۇردە دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيسىز. – قاي ىسكە دە ەڭ الدىمەن قاراجات قاجەت. ال ونى تابۋ وڭاي ءىس ەمەس. بۇگىنگى دامۋ، وركەندەۋ جولىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر تەڭگەسىن ۇتىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا «كازاگروقارجى» ۇلتتىق كومپا­نيا­سىنىڭ 70 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ەتتى ءىرى قارا مالىن ەلىمىزگە الىپ كەلەتىن جوسپارى مامان رەتىندە ماعان كۇمان تۋعىزىپ وتىر. ءار باسى ءۇش مىڭ دوللاردان بولعاننىڭ وزىندە وعان كەم دەگەندە 210 ميلليون دوللار جۇمسالادى ەكەن.  وسىناۋ وزىندىك قۇنى اسا قىمبات مالدار كىمگە، قالاي بەرىلمەك؟ ءبىز بۇدان نە ۇتامىز؟. بۇل مالداردى تاڭداپ الاتىن ماماندار بار ما، بۇگىندە بىزدە. مۇنشا مال نەگە كەرەك؟ مۇنداعى قىرۋار قارىزدى كىمنىڭ موينىنا ءىلىپ قويماقپىز دەگەن ساۋالدار ەرىكسىز تۋىندايدى. مەنىڭ ويىمشا، ەڭ الدىمەن ەلدەگى بار­لىق مالدى ساۋىقتىرىپ الۋ كەرەك. قازىر رەس­پۋبليكادا كۇردەلى ۆەتەرينارلىق احۋال قا­لىپتاسىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىن. مال ارا­سىن­دا برۋتسەللەز بەن تۋبەركۋلەز اۋرۋلارى ءور­شىپ تۇر. وسى ورايدا ايتايىن دەگەنىم وعان قانشا قاراجات قاجەت بولسا، سونشا ءبو­لىنۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى ءتيىستى زاڭدار قابىلداۋ كەرەكتىگى دە كەزەك كۇتتىرمەيدى. ايتپەسە، بىزدەر ەشۋاقىتتا دا ەكسپورتقا سا­پالى ەت شىعارا المايمىز. ساتىپ الىپ كەلگەن قىمبات مالداردى اۋرۋعا شالدىقتىرىپ تىنامىز. ەكىنشى پروبلەما، جەم-ءشوپ قۇنىنىڭ جوعارى ەكەندىگى. مال ازىعىنىڭ قازىرگىدەي قىمبات جاعدايىندا ونىڭ باسىن كوبەيتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان قالا ماڭىنداعى اعايىندار قولدارىنداعى مالدارىن ەرىكسىز سويۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى، مال ۇستاۋ ءتيىمسىز. ءوزىن-ءوزى اقتامايدى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا كورسەتكەندەي، ءتورت ميلليون توننا ءداندى-داقىلدىڭ بالاماسى الپىس مىڭ توننا ەت بولاتىن بولسا، قازىر قالىپتاسقان ءبىر كيلو ەتتى 750 تەڭگە دەسەك كورسەتىلگەن كولەمدەگى جەم قۇنىنىڭ ءار تونناسى  11-12 مىڭ تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك. ال وزگەسىن ايتپاعاندا بيىل ءبىر توننا كەبەكتىڭ باعاسى 30 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ كەتتى. بيدايدىڭ ءبىر تونناسى 50 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەمنىڭ باعاسىن تولىق باقىلاۋعا الۋعا ءتيىس. سىرتقا ساتىلاتىن جوعارى جانە 1-3 سورتتى بيداي رىنوك بويىنشا، ال ەكسپورتقا جارامايتىن 4-5 سورتتى بيداي مەن ونىڭ قالدىقتارىن تەك ىشكى وندىرىسكە جۇمساپ، جاڭاعى كور­سە­تىلگەن باعامدا قۇراماجەم شىعاراتىن زاۋ­ىت­تارعا جىبەرۋ كەرەك. بۇعان قوسىمشا تا­بيعاتى جۇمساق وڭتۇستىك وبلىستاردا جۇگەرى، تاعى باسقا ءداندى داقىلداردى ءوسىرۋدى جولعا قويىپ ونى دا اتالعان زاۋىتتارعا اتتان­دىر­عان ءجون. تەك سوندا عانا قۇراما جەمنىڭ ىشكى رىنوكتاعى باعاسى 17-18 مىڭ تەڭگەنى قۇراماق. مال شارۋاشىلىعى تەك سوندا عانا ءتيىمدى ناتيجە بەرمەك. وسى جاعدايدا ءبىر كيلو سيىر ەتىنىڭ وزىندىك قۇنى – 500، قۇس ەتى – 300، شوشقا ەتى 400 تەڭگەدەن اسپايدى. جالپى، 500 مىڭ توننا ەت ءوندىرۋ ءۇشىن 3،5-4 ميلليون توننا قۇراما جەم وندىرىلسە جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكادا مۇنداي رەسۋرس بار دەپ ويلايمىز. كەلەسى كەزەكتەگى ماسەلە، ارينە، مالدى اسىلداندىرۋ بولىپ تابىلادى. مەنىڭ ويىمشا بۇل ءۇشىن جەتپىس مىڭ باستى قىرۋار اقشاعا ساتىپ الۋدىڭ كەرەگى جوق. ويتكەنى، بۇل كۇماندى، ەشقانداي ەسەپسىز، ماماندار­دىڭ قاتىسۋىنسىز ىستەلىپ جاتقان شارا دەپ سانايمىن. ونىڭ ورنىنا ايتار ۇسىنىسىم دا بار. ول ءداستۇرلى اسىل تۇقىمدى شارۋا­شى­لىقتارىمىز ەمەس پە؟ ونىڭ اينالا­سىن­دا جۇرگەن جەرگىلىكتى ماماندار دا جوق ەمەس. رەسپۋبليكاعا اكەلىنەتىن اسىل تۇقىمدى مالداردى سولارعا تابىستاعاننان زيان كور­مەس ەدىك. بۇل رەتتە جاڭا ماماندار لەگىن جا­ساقتاۋعا دا بولادى. شەتەلدەن اكەلىنگەن مال­دار بۇل جەردى جەرسىنە مە؟ بۇل ماسەلەنى دە ۇمىت قالدىرماعان ءجون. وسى ارقىلى مالدىڭ سانىن دا، ساپاسىن دا كوتەرۋگە بولادى. قازىرگى جاعدايدا ەلىمىزگە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ 500-ءىن عانا اكەلسە جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن. بۇل ارادا باسىن اشىپ ايتار ءجايت، ونىڭ ءبارى ساپالى اتالىق مالدار بولۋى كەرەك. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا مالدى جاساندى تاسىلمەن ۇرىقتاندىرۋ ءىسى مۇلدەم جويىلىپ كەتتى دەسە دە بولادى. بۇعان دەيىن بىزدە اتالىق مالداردىڭ ۇرىقتارى ارنايى ستانسالاردا الدىن-الا ازىرلەنەتىن. وسىنداي «مۇرادان» باس تارتقانىمىز ارينە دۇرىس ەمەس. – سونىمەن، بۇگىنگى كۇنى مامان رەتىندە ەتتى ءىرى قارانى كوبىرەك ءوسىرۋ ءۇشىن  ءبىرىنشى كەزەكتە اتقارىلاتىن ءىس قانداي دەپ ويلايسىز؟ – بۇل ءۇشىن ءار ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتىڭ بيزنەس جوسپارى جاسالىپ، تابيعي رەسۋرستارى  تولىق مونيتورينگتەن وتكىزىلۋى كەرەك. ياعني، ەلدى مەكەندەردە مال وسىرۋگە قاجەتتى سۋ كوزدەرى مەن شابىندىق، جايىلىم، قو­را-قوپسى تۇگەلدەي ەسەپكە الى­نىپ، وندا قانشا مال وسىرۋگە بولاتىنى بەلگىلەنگەنى ءجون. مەنىڭشە، بۇل قولدان كەلەتىن شارۋا. انالىق مالداردى مول، قىسى-جازى جاياتىن جەرلەرگە ورنالاستىرۋدىڭ ءتيىمدى جاق­تا­رى از ەمەس. مۇندايدا ازىن-اۋ­لاق جەم-ءشوپ قورى بولسا جەتكىلىكتى. بۇل ءۇشىن انالىق مال­دار­دىڭ تولدەيتىن ۋاقىتى كوكتەم ايلارىنا سايكەستەندىرىلۋى كەرەك. بۇل ارزان ەت ءوندىرۋدىڭ ءبىر­دەن-ءبىر كەپىلى. اۋىل شارۋا­شى­لىعىنداعى جايىلىمدار مەن شابىندىقتار جانە كولدەر وتە ءتيىمدى ۇقىپ­تىلىقپەن پايدالانىلۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن اتا-بابالارىمىزدىڭ مول تاجىريبەسىن قايتا جاڭعىرتقاننىڭ پايداسى مول. ءاربىر مال ءتۇرىنىڭ بەيىمدەلگەن جەرى مەن جەيتىن ءشوبىن ەسكەرۋ كەرەك. مىسالى تۇيە جەيتىن ءشوپتى سيىر جەمەيدى. ەجەلگى تاجىريبەمىز بويىنشا مال ءوسىرۋ ءۇشىن بىزگە جازعى جايلاۋ مەن كۇزەۋ ءارى قىس­تاۋ قاجەت. ال قازىر مالدى قىسى-جازى ءبىر جەردە باعىپ كىشىقۇم، قىزىلقۇم، قاراقۇم، نارىن سەكىلدى تابيعي قۇمدارىمىزدى تاپتاپ ءشوپ شىقپايتىن جاعدايعا جەتكىزدىك. كەزىندە جاڭگىر حان نارىن قۇمىنا مالدى تەك قىس كەزىندە عانا جايدىرتقان ەكەن. ويتكەنى، ول بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، ەكولوگيالىق اپات بو­لاتىنىن جاقسى بىلگەن. بۇل جاعداي رەسپۋب­ليكانىڭ بارلىق ايماقتارىنا ءتان قۇبىلىس دەسە دە بولادى. وسىنداي جانىاشىماستىققا توسقاۋىل قوياتىن كەز كەلدى دەپ بىلەمىز. سونداي-اق، ەل كولەمىندە ەگىن ەگىلمەي ءارامشوپ شىعىپ جابايىلانىپ كەتكەن ال­قاپ­تار قانشاما. ونى ۇكىمەت قاراماعىنا الىپ اتالعان اۋماقتا ەكپەشوپ ەگۋدى قولعا العان ءجون دەمەكپىن. ويتكەنى، بۇل ارام­شوپتەر­دى مال جەمەيدى. ەڭ باستىسى، ەك­پە­شوپتى كوبەيتۋ  مال ونىمدەرىن مول وندىرۋگە جانە ونىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزدا ءشوپ شاباتىن قۇرال-سايماندار جاسالمايدى. قولدا بارىنىڭ باياعىدا توزىعى جەتكەن. سون­دىقتان وسى ءىستى نەگە قايتادان جاڭعىرت­پاسقا. تەك ولاردىڭ قولجەتىمدى، ارزان ءارى ساپالى بولعانى ۇدايى نازارىمىزدان شىقپاسا ەكەن. – ءسىز حالقىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى ءداس­تۇرلى مال شارۋاشىلىعى جونىندە وي قوز­عادىڭىز. بۇل ورايداعى ۇسىنىس پىكىر­لە­رى­ڭىز دە  كوڭىلگە قونادى. دەگەنمەن، قازىر ءبىز بۇل ماسەلەگە كەشەندى كوزقاراس تۇرعى­سىنان كەلۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا مال بورداقىلاۋ كەشەندەرىن قۇرۋ جونىندەگى ويىڭىزدى دا ورتاعا سالا كەتسەڭىز ەكەن؟ – مەنىڭ ويىمشا، رەسپۋبليكاداعى مال بورداقىلاۋ ورىندارى ارزان ءارى جەڭىل الاڭداردا ءبىر مىڭ باستان 5-8 مىڭ باسقا دەيىنگى مولشەردەگى سىيىمدىلىقتا ورنالاس­تى­رىلعانى ورىندى. ەگىن ەگەتىن ايماقتار مال بورداقىلاۋ الاڭدارىنا جاقىن بولسا ءتىپ­تەن ءتيىمدى. بۇل جەرلەردە سوڭعى ۇلگىدەگى مال سوياتىن كومبيناتتار مەن مال ونىمدەرىن قالدىقسىز وڭدەيتىن قۇرىلىمدار بولۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە، اتالعان ايماقتارعا قۇ­راما­جەم جاسايتىن زاۋىت قۇرىلىستارىن دا قوسا ويلاستىرعان ورىندى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا عانا مال بورداقىلاۋ كەشەندەرى ءوز شىعىنىن جاۋىپ، مول پايدا بەرە الادى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، ەتتى ءىرى قارا ءوسىرۋ ءىسى ەندىگى كەزەكتە ەلدىڭ برەندىنە اينالاتىن بولسا، تىپتەن عانيبەت. بۇل جاڭا زاماناۋي كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋىنا، ۇلتىمىزدىڭ ەڭبەككەر بەينەسى جاڭا بيىككە كوتەرىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك. وسىلايشا، ول ەكونوميكامىزعا جاڭا سەرپىن بەرەتىن سالاعا اينالا الادى دەمەكپىن. بۇل اسا جاۋاپتى ىسكە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى باستاماشى بولىپ وتىرعانى دا كوپ جايدى اڭعارتادى. وسى جاۋاپتى مىندەتتى ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ ىسكە اسىرۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز . – اڭگىمەڭىزگە  راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن. باتىس قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار