24 مامىر، 2011

قازاقستان - تۇركى حالىقتارىنىڭ قاراشاڭىراعى

380 رەت كورسەتىلدى
تۇركىستاندا IV حالىقارالىق تۇركولوگيا كونگرەسى ءوتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى – ءوڭتۇس­تىكتەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. وسىنداعى مەديتسينا فاكۋلتەتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءبىلىم بەرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وقىتۋشى-پروفەس­سور­لار قۇرامى مىقتى. قازاقشادان بولەك اعىل­شىن، تۇرىك تىلدەرىندە دە ءدارىس بەرىلەدى. ستۋدەنتتەر تۇركيا مەملەكەتىندە دە ساباق الادى. باستاۋ بارىن بۇلاق تا بىلەدى دەگەندەي، تەكسىز دۇنيە جوق. شىعىس مەديتسيناسىنىڭ التىن تامى­رى يبن سينادا جاتسا، قازاق مەديتسيناسىنىڭ اتاسى – شيپاگەر وتەيبويداق. وركەنيەت وزدەرىنەن باستالارداي كورەتىن باتىس دارىگەرلەرىنەن بۇرىن شەشەككە قارسى ءدارى ەككەن وتەيبويداقتى اۋىزشا ماقتان قىلعانىمىزبەن، ەسكە الارلىقتاي ەشتەڭە جاساي قويعان جوق ەدىك. حقتۋ رەكتورى، پروفەسسور لەسبەك ءتاشىموۆ مەديتسينا كلينيكاسىنىڭ الدىنان مەديتسينا الاڭىن سالاردا ورتاعا يبن سينانىڭ ءمۇسىنىن ور­ناتىپ، قوس قاپتالىنداعى قىزىل گرانيتكە گيپپوكرات پەن وتەيبويداقتىڭ ءومىرى، قىزمەتى، سىڭىرگەن ەڭبەگى جايلى جازدىرىپتى. بۇل – بولاشاق ءدارى­گەر­لەر ءۇشىن ۇلكەن تاربيە. وسىلايشا تاريحى­مىز­دىڭ جادىندا قالعان جوعىن جاڭعىرتقان حقتۋ حالقىمىزدىڭ ءتۇپ-تۇقيانىن تۇگەندەۋگە ۇدايى اتسالىسىپ كەلەدى. ءتۇبى ءبىر تۇرىكتىڭ ۋاقىتىندا كوك تىتىرەتكەنىن، ۇرپاقتارى جەر-جاھانعا جايى­لىپ، مىقتى مەملەكەتتەر بول­عا­نىن مويى­نداعىسى كەلمەيتىندەر بار. يسلامعا دەيىنگى تاريحىمىزدى جابايىلىققا تەلىپ، ۇرپاق جا­دى­­نان شىعارۋعا تىرىساتىندار تاعى دا جەتكىلىكتى. ءبىز كىمبىز، ءتۇبىمىز كىم، قايدان شىقتىق، قالاي بولىندىك؟ ەندى ءبىزدى تۋىستاستىراتىن ۇستىن قايسى؟ وسىنداي سۇراقتار ەل، جەر تاريحىن ويلاعان ءار ويلى كەۋدەدە بار. كوك تۇرىكتەردىڭ وتانى – قازىر­گە قازاق جەرى بولعاندىقتان 2002 جىلى ەڭ ال­عاشقى تۇركولوگيا كونگرەسى تۇركىستان قالا­سىندا وتكەن ەدى. ءار ەكى جىل سايىن تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان تۇركولوگ-عالىمداردىڭ باسقوسۋى تالاي كۇرمەۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ كەلدى. جاقىندا وتكەن كونگرەسس قازاقستاننىڭ تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالىپ، جاس عالىمداردى ءتۇر­كو­لوگيا ماسەلەسىنە كوبىرەك تارتۋدى كوزدەدى. العاشقى كۇنى ارىستانباب پەن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەلەرىنە زيارات ەتكەن قوناقتار سول كۇنى “تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى” مۇراجايى مەن كورمەسىن تاماشالادى. IV حالىقارالىق تۇركولوگيا كونگرەسىن حقتۋ رەكتورى، پروفەسسور ل.ءتاشىموۆ اشىپ، جۇرگىزىپ وتىردى.  كونگرەستىڭ سالتاناتتى اشىلۋىندا جو­عا­رى كەڭەس مۇشەسى، پروفەسسور يلياس دوعان، ياساۋي اتىنداعى حقتۋ وكىلەتتى كەڭەس توراعاسى وس­مان حوراتا، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ميحير ناكيپ، اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي، ۆەنگ­ريا­لىق پروفەسسور جانوس سينوس سياقتى عالىمدار ءسوز سويلەدى. ء“بىزدىڭ حالىق كوشپەندى بولماعان، ول ءبىزدى تومەندەتۋ ءۇشىن پيعىلى بولەكت­ەردىڭ ويلاپ تاپقان امالى” دەپ ءسوز ساپتاعان پروفەسسور ۋاحيت شالەكەنوۆ وسى ويىنا تياناق ەتەرلىك تالاي ماسەلەلەردىڭ بارىسىن الەمدىك تاريحتىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن دالەل­دەرمەن دايەكتەدى. ءبىر قالا سول كەز ءۇشىن – وركەنيەت ورتالىعى بولسا، قازاق دالاسىندا جۇزدەگەن، مىڭ­داعان قالالار بولعان. جىلقى – الەمگە قازاق دالاسى ارقىلى تاراعان. حالىق ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان، ءتۇستى مەتالدى ايىرعان، زەرگەرلىك ونەرى دامىعان. قازاقتىڭ جەرىنەن بەس بىردەي التىن ادامنىڭ تابىلۋى سونىڭ ءبىر ايعاعى عانا. تازا قاندى اريلەر جونىندە ويلارىن جيناقتاعان عالىم تاريحى­مىزدى تۇگەندەۋگە تياناقتى تۇردە كىرىسۋىمىز كەرەك دەدى. عىلىمنىڭ شىرىلدايتىندايى بار. وزدەرىن الەمنىڭ شىن قوجاسى رەتىندە سەزىنگىسى كەلەتىن باتىستىڭ كوزىمەن قاراساڭ تۇرىكتەر وركەنيەتكە ەشقانداي ۇلەس قوسپاعان، جابايى حالىق سياقتى. ءوز ىشىمىزدە دە اتا-بابا تاريحىن بىلمەگەندىكتەن وسىلاي ويلايتىندار جەتەرلىك. پلەنارلىق ءماجىلىس تۇركى ءتىل ءبىلىمى، تۇركى ادەبيەتى مەن فولكلورى، تۇركى تاريحى، ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا، تۇركى دۇنيەتانىمى جانە ونەرى سياقتى سەكتسيالارعا ءبولىنىپ، عالىمدار بايان­دا­ما­لارىن وقىدى. پىكىر الىستى، تۇركولوگيانىڭ جاڭا كوكجيەگى اشىلدى. تۇركولوگتاردىڭ الدىندا اتقارىلاتىن زور جۇمىستار بار. ءبىز مۇنى تۇركولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور د.كەنجەتاي مەن وسى ينستيتۋتتىڭ عىلىم حاتشىسى ب.ابجەتتىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرىنەن بايقادىق. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان تۇستان باستاپ ءتۇر­كولوگيا سالاسى ءوزىنىڭ جاڭا بەتىن اشتى دەگەن عالىم­دار، كەڭەستىك جۇيە كەزىندە دە تۇركولوگيا سالاسىندا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانىن ايتادى. ول كەزدە تۇركولوگيا دەگەن ۇعىم تەك لينگۆيست-عالىمداردىڭ عانا اينالىساتىن شارۋاسى رەتىندە، ياعني تار شەڭبەردە زەرتتەلدى. بۇل كەڭەس يدەولوگياسىنا ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. ورتاعاسىرلىق تۇركى دۇنيەسىنىڭ قۇندىلىقتارى، عۇلاما عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى تۇركىلەردىڭ تۇتاس بايلىعى رەتىندە ەمەس، جەكەلەگەن سول كەزدەگى تايپالاردىڭ ەنشىسىنە بەرىلىپ جاتتى. كورشى وتىرعان تۋىسقان ەكى حالىق ىشىندە بۇرىنعى اتا-بابادان قالعان مادەني مۇراعا دەگەن ءوزارا تالاس تۋدى. تۇركولوگ-عالىمدار وسى ۇلى تۇلعالاردان قالعان شى­عار­مالارىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى ادامزات الدىنداعى ماڭىزدىلىعى تۋرالى كەلەلى تۇجىرىمدار جاساۋدىڭ ورنىنا، اركىم ءوز ايماعىندا تۋعان ۇلى تۇلعالاردى ءوز ۇلتىنا جاتقىزۋ، ونى مەنشىكتەپ الۋ سياقتى كەلەڭسىز دۇنيەلەرمەن اينالىسا باستادى. باتىستىڭ كوزقارا­سىمەن قاراعاندا تۇركىلەر الەمدىك وركەنيەتكە ەشقان­داي ۇلەس قوسپاعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلۋگە كەزىندە جاسالعان جوسپارلى ساياساتى ءوز ناتيجەسىن بەردى. قا­زىرگى كۇنگە دەيىن باتىستىڭ جازعان دۇنيەلەرىن تۇتاستاي شىندىققا بالاپ، استارلى ساياساتىنا ءمان بەرمەي، ولاردىڭ ايتقانىن ءوزىنىڭ ۇستانىمىنىڭ نەگىزگى تىرەگى رەتىندە كورەتىن اعا بۋىن تۇركولوگ عالىمدارىمىز دا كوپتەپ كەزدەسەدى. ولار ءالى كۇنگە ءوزىن تەك قانا ءوز ۇلتىنىڭ پاتريوتىمىن دەپ سەزىنەدى. سينولوگتار مەن يرانيستەردە جاعداي مۇلدە باسقاشا ءوربىدى. مىسالى يرانتانۋشى عالىمدار قازىر­گى تاجىكستان، اۋعانستان جانە يران مەن كاۆكاز­دىڭ يرانتەكتى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەبي تۇلعالارىن وزدەرىنىڭ ورتاق مۇرالارى رەتىندە قاراستىرادى. مەكتەپ جانە جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا يراندىق مادەنيەت دەپ تۇتاس دۇنيە رەتىندە وقىتادى، تاجىك، اۋعان نە پارسى دەپ ولاردى ءبولىپ قاراس­تىر­مايدى. وسىلايشا الەمدىك وركە­نيەتكە ءوزىنىڭ تۇتاس مادەنيەتىمەن ەنىپ وتىر. قىتاي يدەولوگياسى دا سونداي باعىتتى ۇستانادى، كەزىندە پاتشالىق قۇرعان تۇركى، مونعول قاعاندارى دا قىتاي دۇنيەسىنە جاتقى­زى­لادى. ولاردىڭ مەملەكەت قۇرعان اۋماقتارى دا قى­تايدىڭ وقۋلىق­تارىنا قىتايدىڭ جەرى رەتىندە وقى­تىلۋ پروتسەسى ءالى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ورىس ساياحات­شى­لارى ورحون-ەنيسەي جازۋلارىن تاپقان كەزدە باتىس­تىڭ وريەنتاليستەرى ونى ءوزىمىزدىڭ اتا-بابا مۇراسى دەگەن سىڭايدا ماقالالار جازا باستادى. ونى زەرتتەۋ ءۇشىن ارنايى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستى­رىلدى. بىراق رۋنيكالىق جازۋ تۇركى تىلىندە سويلەگەن سوڭ وعان دەگەن قىزىعۋشىلىعى ساپ تىيىلعان بولاتىن. ءالى كۇنگە دەيىن ەۋروپالىقتار ءوز اتا-بابالارىن كوشپەلى مادە­نيەتكە اپارىپ تىرەيتىن جايتتەر كەزدەسەدى. تۇركىستاندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ءىۇ تۇركولوگيا كونگرەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەرەكشە بولماق. كەلەشەكتە جاس تۇركولوگتاردى تاربيەلەپ، ولارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ، تۇركى مادە­نيەتىن تۇتاستاندىرۋ جولىندا قاجىرلى ەڭبەگىمىزدى اياماۋىمىز قاجەت. وسى باعىتتا جاس تۇركولوگ­تاردىڭ باسىن قوسۋ اسا ماڭىزدى ءىس-شارا بولماق. ءبىزدىڭ وسى ايتىلعاندارعا قوسارىمىز، تۇركى حالىق­تارىنىڭ ونداعان ۇلتتار مەن ۇلىستارىنىڭ ۇرپاقتارى وقىپ جاتقان وسى ۋنيۆەرسيتەت تۇبىندە تۇركولوگيانى تۇبەگەيلى زەرتتەيتىن جاس عالىمداردى وسىلاردىڭ ىشىنەن دايىنداعانى ءجون سياقتى. كوتەرىلگەن باستام­ا­لار­دى، تاريحىمىزدىڭ تىڭ تۇستارى مەن اقتاڭداق بەتتەرىن تارازىلاپ، ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىن تۋىستاستى­را­تىن ارەكەت وسى جاس عالىمداردىڭ قولىندا بولسا كەرەك-ءتى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تۇركىستان قالاسى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار