كەمەلدى جىراۋ كەنەن ەدى

قازاقستاننىڭ اتىن تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان كەمەڭگەر وي­دىڭ يەسى, ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «كەنەكە, ءسىز كۇمىس كومەي انشىلىگىڭىزدىڭ ۇستىنە ۇلى جى­راۋ, ءارى شەشەن, بايتاق شەجىرە ەكەنسىز. حالقىمىزدىڭ اياۋلى ونەرىن شەت جۇرتقا جەتكىزگەن دا­رىنى­ڭىز­عا ءدان ريزامىن», دەپ باعالا­عان كەنەن ازىرباەۆ تۋرا­لى بايان­دايتىن «الاتاۋدىڭ اقيى­عى» اتتى دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇساۋ­كە­سەرى وتكەن جۇما كۇنى ەل­وردادا ءوت­تى. مۇنداي تۇساۋكەسەر ءراسىم بۇ­دان بۇرىن الماتىدا دا وتكەن ەدى. دەرەكتى ءفيلمنىڭ الدىندا وسى دۇنيەنى تۇسىرگەن حالىقارا­لىق «تۇركى الەمى» تەلەستۋديا­سى­نىڭ رەجيسسەرى دوقتىرحان تۇر­لىبەك پەن «ەكى كەنەن تۋ­ماي­دى الاتاۋعا ەكسەڭ دە» دەپ جىر­لاعان جىراۋدىڭ ۇلى با­حىت­جان ءازىر­باەۆ تۋىندى تۋرا­لى ويلارىن ورتاعا سالدى. رەجيسسەر بۇعان دەيىن ەكى دەرەكتى ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىل­گەنىن, بىراق ولار­دىڭ اقىن ءومىرىن تولىق قام­تي الماعانىن ايتا كەلىپ, وسىن­داي قۇندى ەڭبەكتى قار­جى­لاندىرعان كەنەننىڭ نەمەرەسى مۇحيت باقىتجان ۇلىنا ءدان ريزا­لى­عىن ءبىلدىردى. ال ءوز كەزەگىندە باقىتجان, «شالدىڭ بالاسى» بو­لۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن, قازاققا ءبىر ازىرباەۆتىڭ دا جەتەتىنىن ايتىپ, اكەسىنىڭ ابىرويىن اسىرۋعا ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا العىسىن ءبىلدىردى. ءفيلمدى كورىپ وتىرعاندا كە­نەننىڭ عاسىرعا تاياۋ ءومىرى كوز ا­ل­دىڭنان وتەدى. تۋعان تابيعاتىمەن ۇشتاسقان, سونىڭ اياسىندا جۇرگەن ساتتەگى كەلبەتىمەن كومكەرىلگەن اق كۇمىس ساقالى, جەر شارىنداي ءدوپ-دوڭگەلەك بوركى, كەلىستى سىرما شا­پانى, كەرمە بەلدىگى وزىنە جارا­سىپ تۇر. دەرەكتى فيلمنەن اقىن­عا دەگەن ەلدىڭ ءىلتيپاتىن, زامان­داستارىنىڭ قۇرمەتىن, ىنىلەرىنىڭ ءىلتيپاتىن كورۋگە بولادى. وسى ەڭبەكتە ەرەكشە ءبىر كورىنىس ەستە قالدى. ول ءوزىن ۇلى جىراۋ دەپ باعالاعان مۇحتار اۋەزوۆ ومىردەن وتكەندە «... اتاعى دۇنيە جاھانعا تاراعان باۋىرىم-اۋ!» دەپ ايتقان جوقتاۋى ەدى. ونىڭ ۇنىنەن قارا دومبىرامەن استاسقان وكىنىشتى ءدىرىل ايقىن ەستىلەدى. عابيت ءمۇسى­رەپوۆ «بۇكىل ەۋروپالىق مادە­نيەت­تە سوڭعى موگيكان دەگەن قاعي­دا بار. سول ايتقانداي, كەنەن سوناۋ ءبىرجان سال, اقان سەرى سياقتى ءارى ءانشى, ءارى اقىن ادامداردىڭ ەڭ سوڭعى تۇياعى دەۋگە بولادى. تالاي ءانشى, تالاي دومبىرامەن ايتۋشى بولار ءالى, دەگەنمەن ءبىر ءداۋىردىڭ, ءبىر عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ ءان-كۇيىن, اقىندىعىن, سونىڭ ىشىندە ەڭ اسىلىن مىنا بىزگە مۇ­را ەتىپ قالدىرعان ۇلى ادام, ۇلى تالانتتاردىڭ ءبىرى وسى – كەنەن» دەيدى. ال شىڭعىس ايتماتوۆ ۇلى جىراۋدىڭ زور شالقار شابىتىنا, ۇستازدىق ۇلاعاتىنا تانتىلىگىن ايتىپ, «كەنەن – ۇلى اقىن» دەپ باعالايدى. عابيدەن مۇستافين: «كە­نەن – كومپوزيتور, كومپوزيتور عانا ەمەس, ءانشى», دەيدى. ال قازاق ادەبيەتىنىڭ قابىرعالى قايراتكەرى ءسابيت مۇقانوۆ وتار ستانسا­سىن­دا جاتقان ازىرباەۆتى ىزدەپ با­رىپ, جاداۋ تىرلىگىنە جاناشىر­لىق جاساپ, قوردايدان ۇكىمەت ەسەبىنەن ءۇي سالىپ بەرۋگە, كىتابىن شىعا­رۋ­عا ۇيىت­قى بولعانى ۇلى­لىق­تىڭ, تا­لانتتى باعالاۋدىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىز. ونداي ءۇردىس ول كەزدە از بول­ما­عانىن فيلمدەگى سويلەۋ­شىلەردىڭ سوزىنەن دە كوپ ەستىدىك. قازاقتىڭ اردا ۇلى د.قوناەۆتىڭ, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءىلتيپات­تارى دا ەرەكشە ەستىلدى. سول سەكىلدى دەرەكتى فيلمدەگى كورنەكتى جازۋشى شەرحان مۇرتازا كەنەن شىعارمالارىن ميدى قازىپ, قول­مەن جازىپ اۋرە بولماعانىن, وعان شابىت توتەننەن كەلگەندە نوسەر­دەي توگەتىنىن ايتسا, قازاق ءانىنىڭ قازىرگى كوش باسىندا ءجۇر­گەن ءبيبى­گۇل تولەگەنوۆا كەنەن­نىڭ ءان­دەرىن­دەگى ۇلتتىق رۋحتىڭ مىق­تى ەكەنىن جەتكىزەدى. باۋى­رىن­دا وسكەن بالا­سىنداي بولعان عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ كەنەننىڭ قۇدىرەتتى ونەرىن ءسوز ەتكەندە, ونىڭ جىراۋ­لىعىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. سول سەكىلدى ومىربەك بايگەلدي, مۇح­تار قۇل-مۇحاممەد, سەرىك ءۇم­بەتوۆ سەكىلدى ازاماتتار دا اقىن جايلى اعىنان جارىلادى. دەرەكتى فيلمدەگى تاعى ءبىر ەستە قالعان دۇنيە, اقىن ومىرىنە ەرەكشە ءىز قال­دىرعان ەكى ادام وراز جاندوسوۆ پەن مۇحامەدجان قارا­تاەۆ تۋرالى دەرەكتەردەن كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى. قيلى كەزەڭ­دەر­دەگى قياس تىرلىككە توتەپ بەرىپ, اقىندى ارىزقويلاردان اراشالاپ قالعان بۇل ازامات­تار­عا كەنەننىڭ دە ءومىر بويى ادال بو­لىپ وتكەنى ادەمى كورىنىس تاپ­قان. تاعدىر تاۋ­قى­مەتىن دە, جاق­سىلىعىن دا عا­سىرعا جۋىق ءومى­رىن­دە بىرگە كورگەن «ناسيقاعا» دەگەن ولەڭدى باقىت­جان انا قا­بىرىنىڭ باسىندا تۇرىپ ايتادى. ەردىڭ جارىن, جاردىڭ ەرىن سىي­لاۋ ۇلگىسىن وسى ولەڭ جول­دا­رى­نان ۇققانداي بولدىق. «ون التى جاستان قوسىلىپ, كوڭى­لىمدى تاپ­قانى-اي! قايدا بارام دەسەم دە, شاۋجايىمنان قاقپا­دى-اي. تۋىس­­قان تاتۋ, جەكجات ءماز, مىنەزىمەن جاققانى-اي, الاقانى اشىق اق پەيىل, ابىسىن مەن اعا­يىنعا, كور­سەت­پەگەن ءبىر زەيىل. بۇل سوزىمدە جە­لەۋ جوق, ناسي­قا­عا تە­ڭەۋ جوق. قاباعى اشىق جا­زىعىم, ناسيقا التىن قازىعىم» دەپتى. فيلمنەن الار تاعىلىم دا, ءتالىم دە از ەمەس. از ۋاقىتتىڭ ءىشىن­دە ۇلى جىراۋدى, ۇلى تۇل­عا­لاردى, ولاردىڭ اينالاسىن قاۋ­ما­لاي جۇرگەن قالىڭ جۇرتتى كو­رىپ, وتكەن عاسىردىڭ ءبىراز جى­لى كوز الدىڭنان جىلىس­تايدى. فيلم اياق­تالعاننان كەيىن قا­زاقستان جا­زۋ­شىلار وداعىنىڭ استانا ءبولىم­شەسىنىڭ توراعاسى, كورنەكتى جازۋ­شى اكىم تارازي ءسوز الىپ, دەرەكتى فيلمدەگى دەرەكتەردىڭ كوبى وزىنە تانىس ەكەنىن, 74 جاسقا دەيىن ەلەۋسىز ءجۇر­گەنىن, وسىنى اڭعارعان اسان­باي اسقاروۆ جامبىلدان ات ارىل­تىپ كەلىپ, 75 جىلدىق تويىن ەلدىك دەڭ­گەيدە وتكىزەتىنىن ايتقا­نىن, سودان كەيىنگى ءومىرىنىڭ جار­قىن وتكەنىنە ناقتى دالەل-دايەك­تەر كەلتىردى. سۇلەيمەن مامەت.