كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ جىل سايىنعى وتىرىسى اشىلدى. وعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
ءوز ءسوزىن سىزدەردى قازاق جەرىندە قارسى العانىما قۋانىشتىمىن, دەپ باستاعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الدىمەن ەقدب پرەزيدەنتى توماس ميروۆقا ەرەكشە ىقىلاسىن جەتكىزدى. الەمدەگى بەلدى دە بەدەلدى قارجى ينستيتۋتىنىڭ جيىرماسىنشى مەرەيتويلى جينالىسى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىمەن ورايلاس كەلۋىندە ۇلكەن سيمۆولدىق ءمان بار, دەي كەلە ەلباسى ەلدە كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى كۇردەلى ۋاقىتتا دەموكراتياعا نەگىزدەلگەن جاڭا ساياسي جۇيە ورناعاندىعىن, سونىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى جەتىستىكتەرىمىز الەمدى مويىنداتىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. 1994 جىلى ءىجو 700 دوللاردان ءسال اسسا, 2011 جىلعا قاراي 12 ەسەگە ءوسىپ, 9 مىڭ دوللاردان استى. قازىرگى قازاقستان الەمدىك ساحنادا بەلدى ورنى بار قارىشتى دامۋ ءۇستىندەگى ەلگە اينالدى. بۇل ورايدا ەقدب-نىڭ ەل دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقاندىعىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكىم كەلەدى, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى جىلدار ىشىندە بانك ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا 5 ملرد. دوللاردان استام قارجى قۇيىپ, سول ارقىلى 140 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ارىپتەستىگىمىز جىل سايىن وسۋدە. تەك وتكەن جىلى 21 جوبانى قارجىلاندىرۋعا تارتىلعان قارجى كولەمى 1 ملرد. دوللاردى قۇرادى. ال ەقدب ارىپتەستەرى بولگەن قوسىمشا قور ەسەبىنەن ەلىمىزگە كەلگەن اقشالاي قارجى كولەمى 14 ملرد. دوللاردان اسقان. بۇگىندە جاھاندانعان الەمدە ءبىر ەلدە بولىپ جاتقان وقيعا ەكىنشى ەلدىڭ دامۋىنا ىقپالىن تيگىزبەۋى مۇمكىن ەمەس. مۇنى ءوزىمىز باستان وتكىزگەن الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ اۋقىمى ءدالەلدەپ بەردى. داعدارىس قيىندىقتارىنا ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ بانك جانە قۇرىلىس سەكتورى ءىلىندى. سونىڭ سالدارىنان ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارى دا داعدارىس سالقىنىن سەزىندى. دەگەنمەن ۋاقىتىلى قولعا الىنعان داعدارىسقا قارسى شارالار ونىڭ جاعىمسىز اسەرلەرىن ەڭسەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل ورايدا 70 ملرد. دوللار سالىنىپ قۇرىلعان ۇلتتىق قوردىڭ كوپ كومەگى ءتيدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس سەكتورى مەملەكەتتەن ءۇلكەن كومەك الدى. مەملەكەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ۇلەسكەرلەرىن قولداۋدى توقتاتقان جوق. بۇل مۇنداي قيىن كەزەڭدەر ءۇشىن سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا. 2010 جىلى ءىجو 146 ملرد. دوللاردى قۇراپ, ناقتى جاعدايدا 7 پايىزعا ءوستى. ونىڭ وسۋىمەن قاتار ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالدى. وعان قوسا ءبىز قازىرگى تاڭدا مەملەكەت الدىنا 2016 جىلعا قاراي كىرىستىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىن ەلدەر توبىنا ەنىپ, ءىجو كولەمىن جان باسىنا شاققاندا 15 مىڭ دوللارعا جەتكىزەمىز دەگەن ۇلكەن ماقسات قويدىق. ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ نەگىزگى تەتىگى ء–ۇيدب. بۇل تەتىك ەكونوميكامىزدى بولاشاق قاتەرلەردەن قورعاپ جانە ءتۇرلى جاعدايلارعا الدىن-الا دايىندالۋعا كومەكتەسەدى. ءتىپتى ول شىنايى ناتيجەسىن دە كورسەتىپ ءۇلگەردى.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى قۇنى 800 ملرد.تەڭگە بولاتىن 152 جاڭا يندۋستريالىق نىسان قولدانىسقا بەرىلدى. 23 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. 2015 جىلعا دەيىن 12 ترلن. تەڭگەگە 200 مىڭ تۇراقتى جاڭا جۇمىس ورنى بار 500 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. ال ەكونوميكامىزدى ەكسپورتقا نەگىزدەلگەن شيكىزاتتىق ەمەس ناقتى سەكتوردىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن باتىل قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاڭارتىلۋى كولەمى بويىنشا العاندا اسا ۇلكەن جوبا. وندا ەقدب ينفراقۇرىلىم جانە شيكىزاتتىق ەمەس سالالاردىڭ ءىرى ينۆەستورى رەتىندە ماڭىزدى ءرول وينايدى. بانك قاتىسۋىمەن حالىقارالىق «باتىس قىتاي-باتىس ەۋروپا» ترانزيتتىك ءدالىزى دامىتىلىپ, ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ جاڭارتىلۋى جۇزەگە اسۋدا. سوڭعى ونجىلدىقتا ەقدب ەۋرازيالىق ايماقتا ادىلەتتى تۇردە ءىرى ينۆەستور اتاعىن الادى. ويتكەنى ولار ءوز قارجىلارىن عانا ەمەس, كولەمدى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى دا تارتىپ ءجۇر. جىلدان-جىلعا اراداعى ارىپتەستىك بايلانىس ارتىپ كەلەدى. بەدەلدى مىنبەردى پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ايماقتا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋدىڭ بارلىق شارالارىن قولعا الىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى, دەپ اتاپ كورسەتتى ن.نازارباەۆ.
بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ 2010 جىلعى مالىمدەمەسى بويىنشا, ەلىمىز بيزنەس مۇددەسى ماقساتىندا رەفورما جۇرگىزۋدىڭ كوشباسشىسى بولىپ تانىلدى. ال قولايلى بيزنەس احۋالى بار ەلدەردىڭ الەمدىك رەيتينگىندەگى 183 ەلدىڭ اراسىندا قازاقستان 59-شى ورىندا. بۇل كورسەتكىشتى ودان ءارى جاقسارتۋعا تىرىسىپ كەلەمىز. سونىمەن قاتار ەلىمىز ايماق رىنوگىنا شىققىسى كەلەتىن كوپتەگەن ترانسۇلتتىق كومپانيالار ءۇشىن كەڭىستىك ەسەبىندە قىزمەت ەتەدى. وعان سوڭعى 15 جىل ىشىندە ورتالىق ازياعا تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ 80 پايىزى قازاقستان ەنشىسىندە ەكەندىگى دالەل بولا الادى. ال وتكەن 19 جىل ىشىندە ەكونوميكامىزعا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار كولەمى 120 ملرد.دوللاردى قۇرادى. كەدەن وداعى جۇمىسىنىڭ باستالۋى جانە ودان كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قۇرىلۋى بارىسىندا ءبىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىمىز قارقىندى وسە تۇسپەك. ويتكەنى بىزگە كەلگەن ينۆەستورعا 170 ملن.تۇرعىنى بار جانە ءىجو-ءسى 2 ترلن.دوللارعا تەڭ ءىرى رىنوكقا جول اشىلادى.
قازاقستانداعى ەقدب قىزمەتىنىڭ كەڭ ورىستەۋى ەل ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ ءىرى الەۋەتىنە قابىلەتتى بولۋىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان بانكتىڭ باسقارۋشىلار كەڭەسىن قازاقستاندىق ينۆەستيتسيا جوبالارى ۇسىنىسىن قاراستىرۋعا شاقىرامىن, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋى جانە شيكىزاتتى تەرەڭ تۇردە قايتا وڭدەۋ باعىتىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى ۇسىنامىن. سونداي-اق ەكونوميكامىزدىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىپ كەلە جاتقاندىعىنا نازار اۋدارعىم كەلەدى. دامىعان ەلدەردىڭ دامۋشى ەلدەردەن ايىرماشىلىعى دا وسى – ونىڭ تەحنولوگيالىق جەتىستىگى. وسى ورايدا جوبالاردىڭ باستى باعىتىنا دامىپ كەلە جاتقان عىلىمي-ينجەنەرلىك بازالاردى شىعارۋ دۇرىس دەپ بىلەمىن. سونداي-اق ەقدب-نىڭ قازاقستان ايماقتارىنداعى قىزمەتىن كەڭەيتىپ, وكىلدىكتەرىن كوبەيتۋدى ۇسىنامىن. بۇعان قوسا, مەن سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزدى نەسيەلىك رىنوكتى ۇلتتىق ۆاليۋتادا دامىتۋ قاجەتتىگىنە اۋدارعىم كەلەدى. بۇل قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بانك ءۇشىن دە ماڭىزدى. ەلىمىز ءوز تاراپىنان ەقدب قاتىسۋىمەن شەتەلدەردەگى جوبالارعا دا اتسالىسىپ كەلەدى. ءبىز ايماقتاعى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن نىعايتا تۇسۋگە بايلانىستى ودان ءارى بىرىككەن وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋگە دايىنبىز. ەقدب-مەن بىرگە قازاقستاندىق ينۆەستيتسيانىڭ بار بولۋى رىنوكتار دامۋىنىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرىن اشادى ءارى ينتەگراتسيا ۇدەرىسىن جاقسارتا تۇسەدى, دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى. جۋىردا وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا جانە وزگە دە كەزدەسۋلەردە مەن مەملەكەتتەر اراسىندا ۇيلەستىرۋ داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ نەگىزگى قۇرالى ەكەندىگىن اتاپ ءوتتىم. بۇل ۇدەرىستە تاعى ءبىر ماڭىزدى ءرولدى حالىقارالىق دامۋ ينستيتۋتتارى الادى. الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەدەگى ەقدب ۇلەسى ەۋروپا مەن ازيانىڭ 30 ەلىندەگى دەموكراتيالىق شارتتاردىڭ جانە رىنوكتىق بايلانىستىڭ دامۋ ناتيجەلەرىمەن دالەلدەنگەن. اعىمداعى وتىرىستا بىزگە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزگە داعدارىس ىقپالىنىڭ دەڭگەيىن ساراپتاۋعا جانە ازيا جانە ەۋروپا رىنوكتارىنداعى دامۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ءمۇمكىندىك بار. وتىرىس اياسىندا وتكەن ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك فورۋمدار ەلدەگى جانە ايماقتارداعى كاسىپورىنداردىڭ جاڭارۋى مەن جاڭارتۋ سالاسىنداعى كەلەشەكتى ناقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلار كاپيتالىن تارتۋعا ۇلەسىن قوسادى. بەلسەندى پىكىر الىسۋلاردىڭ ءتيىمدى شەشىمدەر قابىلداۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن, دەدى ەلباسى.
پرەزيدەنت كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نەگىزدەلگەن شارالار, اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق ۆاليۋتا مەن كاپيتال رىنوگى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ەنەرگيا تيىمدىلىگى, مەملەكەتتىڭ ايماقتاعى ەكونوميكا دامۋىن ۇيلەسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكادا ماڭىزدى ماسەلەلەر بولىپ وتىر, دەي كەلە, استاناداعى وتىرىس جەمىستى بولاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
ءوز كەزەگىندە ەقدب پرەزيدەنتى توماس ميروۆ ەلباسىنا العىسىن جەتكىزدى. سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ بانك ءۇشىن ەرەكشە ەكەندىگىن, ساۋىردە بانك وپەراتسيالارىنىڭ جۇرگىزىلە باستاعانىنا 20 جىل تولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگە دەيىن ءبىز 3 مىڭنان استام جوبالارعا 60 ملرد. ەۋرو ينۆەستيتسيا قۇيىپپىز. الەمدىك داعدارىس ءبىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە دە سىن بولدى. ەقدب 2010 جىلى از دا بولسا تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋىن كورسەتە الدى. ايتسە دە الەم ەكونوميكاسىندا بالانستار تەڭسىزدىگى كورىنىس بەرىپ قالادى. بىراق ەقدب قولداۋىن كورسەتىپ جۇرگەن ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن سەنىمدى تۇردە جالعاستىرا بەرمەك.
توماس ميروۆ ەقدب-نىڭ باسقارما كەڭەسى بانكتىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋعا 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ۇلكەن ماقساتتى باعدارلاما قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعدارلاما وسى بەسجىلدىقتا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس, دەي كەلە ول ەقدب-نىڭ 2010 جىلعى كورسەتكىشتەرىنە توقتالدى. 2010 جىلى 3 نەگىزگى ستراتەگيالىق باستامالاردا ءبىراز ءوسۋ بايقالعان. سونىمەن قاتار بانك ايەل كاسىپكەرلەردى كوبەيتۋگە, قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. ول سوڭعى 18 اي ىشىندە جەكە سەكتورداعى كاسىپورىندارداعى ايەلدەرگە قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقاندىعىن جەتكىزدى. استانا العا دامۋدى اڭعارتىپ وتىر. قازاقستان بۇگىندە گۇلدەنگەن ەكونوميكاسى بار ەل, دەدى ول.
پلەنارلىق سەسسياعا قاتىسقان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ مەملەكەتتىڭ كاپيتالدىڭ جوعالۋى مۇمكىن دەگەن تاۋەكەلدەردى بارىنشا تومەندەتۋگە ۇمتىلاتىندىعىن ايتتى. ءوسۋ تەڭبە-تەڭ, تۇراقتى, بارا-بار بولۋى قاجەت. وسىلايشا ءبىز كەلەشەك جانە اعىمداعى بۋىننىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا نەگىز سالامىز. ۇكىمەت جەكە مەنشىك مەملەكەتتىك رەسۋرستى ءوندىرىستىڭ بارلىق تىزبەگىن جەتىلدىرۋ جانە ءونىمدىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ءارتاراپتاندىرۋ باستامالارىن ناقتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىلدىرماق. ءبىز ءبىلىم الۋعا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتىپ كەلەمىز, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ جالپى ساپاسىن جانە ستاندارتتاردى كۇشەيتىپ جاتىرمىز. سونداي-اق ماسەلەلەردى ساپالى ءارى كاسىبي ءبىلىمدى كوتەرۋ ەسەبىنەن شەشەتىن بولامىز. بۇقاراعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ جالپى ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنە قارجى قۇيۋدامىز. بۇل باسەكەگە قابىلەتتى جۇمىس كۇشىن قۇرۋعا كومەكتەسەتىن نەگىزگى ىرگەتاس بولىپ وتىر. كولىك جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق جۇيەلەردىڭ جاڭا بۋىنىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس اتقارۋدامىز, دەدى پرەمەر-مينيستر. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ساپالى ينفراقۇرىلىم جوعارى ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ نەگىزىن قالايدى.
استانادا ءوتىپ جاتقان ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ باسقارۋشىلار كەڭەسىنىڭ جىل سايىنعى وتىرىسى بۇگىن, ياعني 21 مامىر كۇنى اياقتالماق.
ۆەنەرا تۇگەلباي, سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
