21 مامىر، 2011

ادامزاتتى الاڭداتقان اتوم

323 رەت كورسەتىلدى
انگليا استاناسىندا يادرولىق تەجەۋ پروبلەمالارىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ جاتىر كەشە «تەجەۋ: وتكەنى جانە كەلەشەگى» دەگەن تاقىرىپتا ەكى كۇندىك حالىقارالىق كونفەرەنتسيا باستالدى. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى اۋقىمدى شارانى ەۋروپانىڭ كوشباسشىلىق جەلىسى مەن ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋۆەر ينستيتۋتى جانە «يادرولىق قاتەردى قىسقارتۋ جونىندەگى باستاما» قورى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىپ، دەمەۋشىلىك جاساپ وتىر. اتالعان كونفەرەنتسياعا مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا قاتىسۋدا. ءيا، سوڭعى 20 جىلدا الەم ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشى­را­دى. بىراق يادرولىق قاتەر بۇلتى تولىعىمەن سەيىلدى دەۋگە بول­مايدى. يادرولىق قارۋى بار جانە وعان قول جەتكىزۋگە ۇم­تىل­عان مەملەكەتتەر قاتارى ارتىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە تەجەۋ تۇجىرىمداماسى مەن پراكتي­كا­سى ءالى دە بولسا كوكەيكەستىلىگىن جويعان جوق. وسى سەبەپتى ءبۇ­گىن­گى كوپپوليۋستى الەم، ونىڭ كوپ ­تۇرلى قاۋىپ-قاتەرىن ەسكەرە كەلگەندە، تەجەۋدى تۇجىرىمداما­لىق جانە پراكتيكالىق تۇرعى­دان قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنە وزدە­رى­نىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ساياساتىن قازىرگى كۇن شىندىعىنا با­رىن­شا جاقىنداتا ءتۇسۋ ءۇشىن دە قاجەت. وسى ارادا قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزە سالى­سىمەن، 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى اۋزىنان اجال شاشقان سەمەي اتوم سىناق پوليگونىن جاۋ­ىپ، قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقانىن، ءسوي­تىپ حالىقارالىق قوعامداستىق­قا تەڭدەسسىز ۇلگى-ونەگە كورسەت­كە­نىن ەسكە سالا كەتكەننىڭ ار­تىق­تىعى جوق. انگليا استانا­سىن­دا وتكەن اۋقىمدى حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا بارى­سىن­دا قانات بەكمىرزا ۇلى قازاق ەلىنىڭ وسىن­داي دۇنيە ءجۇزى ءۇشىن ماڭىزى زور باستاماسى تۋرالى دا جان-جاقتى اڭگىمە قوزعادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، وسى الا­پات قارۋ ويلاپ شى­عا­رىل­عالى بەرى ونىڭ ءبىر عانا ءمار­تە قول­دا­نىل­عانى بەلگىلى. ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس اياق­تالار تۇستا امە­ريكا قۇراما شتات­تارىنىڭ جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنا اتوم بوم­با­لارىن تاستاپ، «سى­ناق» وتكىزگەنى ءمالىم. ءبىر ەرەكشە اتاپ كور­سە­تە­تىن ءجايت، سودان بەرگى 66 جىل ارا­لىعىندا جەر جا­ھان­نىڭ ءتۇ­كپىر-تۇكپىرىندە بىرقاتار ءىرىلى-ۇساقتى سوعىستار مەن قاق­تى­عىستار ورىن العانىنا قاراماس­تان، وسى الاپات قارۋ ەكىنشى قاي­تارا اجال سەپپەپتى. بىراق بۇگىندە ونىڭ پاي­دا­لا­نىل­مايتىنىنا ەشكىم دە تو­لىق­تاي كەپىلدىك بەرە ال­مايدى. بۇل قاتەرلى قارۋدىڭ، ءاسى­رە­سە تەر­رور­شى-لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋ قاۋ­پىن دە جوققا شىعارۋعا بول­مايدى. ال لوندوندا ءوتىپ جاتقان كونفەرەنتسيا رەسەي، وڭتۇستىك كورەيا، فرانتسيا مەن ۇلىبريتانيانى قو­سا العاندا بارلىعى 13 ەلدىڭ مەم­لەكەت قايراتكەرلەرى جاريا­لا­عان جانە ولاردىڭ يادرولىق قا­رۋدان ادا الەم قۇرۋدى قالاي كورەتىندەرى مەن كوز الدارىنا ەلەستەتەتىندەرى تۋرالى سويلە­گەن سوزدەرى مەن تۇسىنىكتە­مە­لە­رى­نە نەگىزدەلىپ وتىر. مۇنىڭ اتال­عان شەتىن پروبلەمانى شەشۋ جو­لىن­داعى ۇنقاتىسۋدى ين­تەرنا­تسيا­لاندىرۋدا توتەنشە پايدالى ەكەنى كۇمانسىز. كونفەرەنتسيا سونداي-اق وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا امە­ري­كا­لىق قاتىسۋشىلار ءۇشىن ستەن­فورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋۆەر ينس­تيتۋتىندا ۇيىمداستى­رىل­عان وسىن­­داي جيىنداعى تال­قىلاۋلار مەن قورىتىندىلارعا دا نەگىزدەلگەن ەكەن. سول جولعى باسقوسۋداعى جۇمىستاردىڭ ما­ڭىزدىلىعى سوندا، كۇش-جىگەردى بارلىق ۇلتتار ءۇشىن كەپىلدەندىرىلگەن قاۋىپسىز­دىك­تى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمساي وتىرىپ، يادرولىق تاۋەكەلدەردى قازىرگى قالىپ­تاس­قان دەڭگەيدەن دە ازايتۋعا جاع­داي تۋعىزۋعا، ءسويتىپ تەجەۋدىڭ جاڭا، بۇرىنعىدان دا ورنىق­تى­راق ءپىشىنىن تابۋعا با­عىت­تال­عان­دىعى بو­لىپ تابىلعان كو­رىنەدى. ال لوندون كونفەرەن­تسيا­سى بۇ­عان دەيىن اتالعان تاقى­رىپ­تا ۇي­ىمداس­تى­رىلعان باس­قو­سۋ­لار­دىڭ قو­رى­تىن­دىلارىن تال­قى­لاۋ­عا ءمۇم­كىندىك بەرىپ جات­قان­دى­عىمەن قۇندى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار، بۇل شارا حا­لىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ اعىم­داعى جانە بولاشاقتاعى ءوڭىر­لىك پەرسپەكتيۆالارىن جاق­سى­راق ءتۇسىنۋدى قوسا العاندا، تەجەۋ جونىندەگى حالىقارالىق ءۇن­قا­تى­سۋدى قوسىمشا ىنتا­لان­دىرۋعا جاردەمدەسەدى دەپ كۇتىلۋدە. ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى دەس براۋن مەن ورتالىق بارلاۋ باسقار­ما­سى­نىڭ (اقش) بۇرىنعى كە­ڭەسشىسى دجوردج شۋلتس، اقش-تىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ۋيليام پەري مەن اقش-تىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حات­شى­سى، بەلگىلى پوليتولوگ گەنري كيسسيندجەر جانە بۇرىنعى سەناتور سەم ناننىڭ (اقش) ۇيىت­قى بولۋىمەن ۇيىمداستى­رىل­عان حالىقارالىق كونفە­رەن­تسيانىڭ العاشقى كۇنى «قىر­عي-قاباق سوعىس» زامانى وتكەنىمەن، جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر بوي كور­سە­تىپ وتىرعانى، سونىڭ ءبىر پا­را­سى يادرولىق قارۋ تۇرلەرى بولىپ تابىلاتىنى جان-جاقتى تالقى تارازىسىنا سالىندى. سوندىق­تان پروگرەسسيۆتى ويلايتىن ادام­زات يادرولىق قاۋىپ-قاتەردى تەجەيتىن تەتىكتەر ويلاستىرىپ قانا قويماي، كەيبىر كەلتە توپ­شىلايتىن كەرىتارتپا كوزقا­راس­تاعىلارعا، ونىڭ سوڭى جا­ھان بولاشاعى ءۇشىن بولجاپ بىلۋگە بولمايتىن قاسىرەتتەر اكە­لەتىنىنە كوز جەتكىزۋ ماقسا­تىن­دا ۇتىمدى ۇسىنىستار ءازىر­لەۋ­گە ۇمتىلۋى قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋدارىلدى. جالپى، يادرولىق قارۋدىڭ جا­ساپ شىعارىلۋى مۇلدەم جاڭا فاكتورلار تۋىنداتتى. ال­عاش رەت سوعىستىڭ باستاپقى كەزە­ڭىندە-اق قارسىلاسىڭدى با­رىن­شا مول قۇرباندىقتارعا ۇشىرا­تاتىن مۇمكىندىك پايدا بولدى. ءوزارا كەپىلدى جويۋ دوكتريناسى بۇل شىندىقتى ايعاقتاپ تۇر­دى. وسى سەبەپتى تەجەۋدىڭ يادرو­لىق قارۋعا نەگىزدەلگەن ءۇش ەلەمەنتى توبە كورسەتتى: بىرىنشىدەن، بۇل – ەشقانداي تاريحي تاجىريبەسى جوق، ناقتى ەسەپتەۋلەرگە تاۋەلدى ايتارلىق­تاي پسيحولوگيالىق فاكتور. ەكىن­شىدەن، يادرولىق قارۋ قول­دا­نۋدىڭ سالدارى وتە-موتە اۋىر بولادى. سۋپەردەرجاۆالار ارا­سىن­داعى يادرولىق سوققىمەن الماسۋلار وركەنيەتتى ءومىردىڭ تا­مى­رىنا بالتا شابادى. ءۇشىن­­شى­دەن، ءوزارا كەپىلدى جويۋلار يادرو­لىق قارۋ قولدانۋعا جاپپاي نارا­زىلىق پەن قارسىلىق تۋعىزادى. مۇنىڭ ءبارى – تابيعي قۇبىلىس، ادام­زات ءوزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قاۋىپتەنەدى. ماسەلەن، 1945 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن كەڭەس وداعى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى ياد­رو­لىق قارۋ ەشقاشان قولدا­نىل­ما­عانىن قالادى. ال يادرو­لىق قارۋ­لارى بار ەلدەر قاتارى وسە ءتۇسىپ وتىرعان قازىرگى شاقتا الەمدىك قوعامداستىق ءوز تاعدىرى ءۇشىن ءدال وسىنداي دەڭگەيدە جاۋاپكەرشىلىك تانىتا الا ما؟ لون­دون­داعى حا­لىقارالىق كونفە­رەن­تسيا­عا قاتىسۋ­شى تاراپتار وسى وزەكتى ماسەلە تۋرالى جان-جاقتى ءسوز قوزعاپ، ونىڭ جاۋابىن تابۋعا تىرىستى. جاسىراتىنى جوق، بۇگىندە قاۋىپسىزدىككە جاھاندىق قاتەر­دىڭ ۇرەي تۋعىزاتىن جاڭا سپەكترى پايدا بولا باستادى. بۇلار – حا­لىقارالىق، بيولوگيالىق جانە را­ديولوگيالىق قارۋلار­دى قوسا ال­عاندا، ۇلكەن قاسى­رەت­كە ۇرىندى­راتىن لاڭكەستىك پەن كيبەرسوعىس، سونداي-اق كلي­مات­تىڭ وزگەرۋىنە نەمەسە قور­شا­عان ورتانىڭ وزگە دە پروب­لە­مالارىنا بايلانىستى ورىن الۋى ىقتيمال تابيعي اپاتتار. وسى سەبەپتى، اتالعان قاۋىپ-قاتەرلەردى وڭ شەشۋ ءۇشىن ونىڭ ءتيىمدى ستراتەگياسى جاسالۋى ءتيىس. كەلەسى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – تەجەۋدىڭ نەمەسە، باس­قا­شا ايتقاندا، قورعانۋدىڭ، نەگىزگى ءبىر ەلەمەنتى رەتىندە ياد­رو­لىق قا­رۋعا ۇزاق مەرزىمدى يەك ارتۋ اتال­عان قارۋ ءتۇرىنىڭ تا­را­لۋىنا «كەشىرىممەن» قاراۋعا يتەر­مەلەسە، بۇل ءوز كەزەگىندە تاراتۋدى بول­دىرماۋ، يادرولىق ماتەريالداردى قورعاۋ جانە جاڭا قاتەرلەرگە قار­سى ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى ىنتىماق­تاس­تىققا ايتار­لىق­تاي سالقىنىن تيگىزەتىن فاكتور بولىپ تا­بى­لا­دى. الەمدىك قو­عامداستىققا، مىنە، وسى ما­ڭىز­دى ماسەلەنى ءتۇي­سىنۋ مەن سەزىنۋ قازىرگى تاڭدا وتە-موتە قاجەت-اق. حالىقارالىق جيىندا يادرو­لىق قارۋى بار ەلدەرگە، اسىرەسە، ۇزاق جىلدار بويى اتوم قا­رۋى­نىڭ مول قورى جيناقتالىپ ءۇل­گەرگەن رەسەي مەن اقش-قا ءوز ار­سەنالدارىن قىسقارتۋ قاجەت ەكەندىگى دە اتاپ كورسەتىلدى. «ءاري­نە، بۇل اتالعان ەكى ەلگە يادرولىق قارۋ تۇرىنەن مۇلدەم باس تارتۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. ول قارۋ وزگە ەلدەر تارا­پىنان جاسالۋى ىقتيمال اگرەس­سيانى تەجەۋ ءۇشىن دە قاجەت سانالادى» دەگەن تۇرعىدا ءۋاج ايتۋشىلار دا جەتكىلىكتى بول­دى. بىراق ءبىر نارسە انىق: تۇ­تاس­تاي العاندا، رەسەي مەن اقش يادرولىق قارۋلارىن قىسقارتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرۋى ءتيىس. بۇل اتالعان ەكى ەلدى جانە دە ەۋروپانى قاۋىپسىز ەتە تۇسەدى. سونداي-اق الەمگە ۇلگى رەتىندە ۇسىنىلادى. كەيبىر ەلدەر يادرولىق قا­رۋىن ءالى دە بولسا ءوز قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ تىكەلەي كەپىلى رەتىندە قاراستىرىپ كەلە جاتقانى جا­سى­رىن ەمەس. مۇنداي ۇستانىم­عا كوپ جاعدايدا كورشى ەلدىڭ بىرىندە يادرولىق قارۋ پايدا بولعان جاعدايدا باسىمدىق بەرىلەتىنى ايان. وسىنداي ۇستانىم، وكىنىشكە قاراي، دۇنيە جۇزىندە يادرولىق قارۋعا يە بولعىسى كەلەتىن مەملەكەتتەر قاتارىن كو­بەيتۋى دە عاجاپ ەمەس. سون­دىق­تان جەر شارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە بەي-جاي قاراي ال­ماي­تىن پروگرەسسيۆتى كوزقاراس­تا­عى ادامزات اتالعان پروب­لە­ما­نى شەشۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن ەكى ەسەلەۋى كەرەك. تۇيىندەي ايتقاندا، كەپىلدى تەجەۋ ۇدەرىستەرىندە مەملەكەت باسشىلارى مەن جالپى جۇرت­شىلىققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ول ءۇشىن قازىردە بار جانە پايدا بولۋى ىقتيمال قاتەرلەردى تۇيسىنە ءبىلۋ كەرەك. جانجالداردىڭ الدىن الۋ مەن ونى بولدىرماۋدىڭ جانە پروب­لەمالى وڭىرلەردە تۇراقتىلىق­تى ۇلعايتۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى جوعارى. يادرولىق تەجەۋگە ۇلت­تىق كوزقاراستىڭ وڭ ۇدەرىسىن قالىپتاستىرۋ دا پروبلەمانى شەشۋ ىسىنە وزىندىك ۇلەس قوسا­تىنى انىق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، بۇل ماسەلەدە قازاق­ستان­نىڭ ۇستانىمى ايقىن. ول – يادروسىز الەم قۇرۋ. حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بۇگىن جۇمىسىن جالعاستىرادى. ال كەشەگى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا باستالار الدىندا قانات ساۋداباەۆ ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىك جونىندەگى اعا كەڭەسشىسى دجۋ­ليان ميللەرمەن كەزدەستى. وندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى سۇحباتتاسىنا ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەروندى قازاق­ستان­عا شاقىرۋىن تابىس ەتتى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي، شا­قىرۋ ريزاشىلىقپەن قابىل­دان­عان. جالپى، ۇلىبريتانيا پرەمەر-مينيسترلەرى ەلىمىزگە ساپارمەن كەلىپ كورمەپتى، ەگەر كەزىندە وسى مەملەكەتتىڭ ۇكى­مە­تىن باسقارعان مارگارەت تەت­چەر­دىڭ الماتى اۋەجايىنا جولاي توقتاعانىن ەسەپتەمەگەندە. سوندىقتان ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن ساپالىق جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرەتىن الداعى قازاق­ستا­نعا ساپاردىڭ ماڭىزى جو­عارى بولاتىنى داۋسىز. قانات ساۋداباەۆ كەلەسى كەزەكتە لوندون ءسيتيدىڭ (انگليا استاناسىنداعى ىسكەرلىك اۋدان) بولاشاق لورد-مەرى دەۆيد ۆۋتتونمەن كەزدەستى. د.ۆۋتتونمەن اڭگىمە مازمۇندىلىعىمەن ەرەك­شە­لەندى. انگليا استاناسىنىڭ الەم­دەگى اسا ءىرى قارجى ورتا­لىعى بولىپ تابىلاتىندىعىن ەسكەرە كەلگەندە، قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قازىردىڭ ءوزىن­دە قارجىلارىن وسىنداعى قور بيرجالارىنا ورنالاستىرىپ جاتقاندىعى قۋانتادى. ەسەسىنە سيتيدە ورنالاسقان اعىلشىن كومپانيالارىنا دا ەندىگى جەردە قازاقستاننىڭ ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باع­دارلاماسىنا قاتىسۋىنا زور ءمۇم­كىندىك اشىلماق. بۇل ارادا بايلانىستار تەحنولوگيالار، بانك قىزمەتى، ساقتاندىرۋ جانە كا­سىپ­تىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالا­لارىندا ورنايدى دەپ كۇتىلۋدە. كەزدەسۋ سوڭىندا قانات ساۋداباەۆ دەۆيد ۆۋتتوندى ءوزىنىڭ الدىنداعى لورد-مەرلەر سەكىلدى قازاقستانعا كەلىپ-كەتۋگە شاقىردى. ءسويتىپ، د.ۆۋتتون قىزمەتىنە رەسمي كىرىسكەن كەزدە بۇل ماسەلە وڭ شەشىلەتىن بولىپ كەلىسىلدى. سامات مۇسا، «ەگەمەن قازاقستان» – لوندوننان.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار