– امانتاي, بىزدەر شەت ەلدەردەگى قازاقتارعا قازاق ەلى, جەرى اۋاداي قاجەت دەيمىز. ولاردىڭ بايىرعى وتاندارىنا, اتا-بابالارى ءومىر سۇرگەن ەلگە قايتا ورالۋلارى كەرەك دەپ وتىرمىز. بۇگىنگى كۇنى وسى ءۇردىس قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– جيىرما جىلعا جۋىق جالعاسقان كوش ءۇردىسى بارىسىندا شەت ەلدەردە تۇراتىن مىڭداعان وتباسىلار اتامەكەنگە كەلىپ قونىستاندى. بىراق, جالپى وسى كوش ۇردىسىندە ورالمان اعايىنداردىڭ اراسى قازىر ەكىگە ءبولىنىپ قالعانداي. ويتكەنى, وسىندا كەلگەن قانداستار شەتتە قالعان تۋىس-تۋعاندارىن, كورشىلەرىن, اعايىن تۋىستارىن ويلاپ الاڭداۋمەن ءجۇر. وزدىگىنەن كوشىپ كەلۋگە ءمۇمكىندىگى جوق موڭعولياداعى كوپ بالالى قازاق وتباسىلارى اتامەكەنگە جەتسەك دەگەن ارمان-ءۇمىتپەن, كۇتۋمەن ءومىر سۇرۋدە. وسىدان ەكى جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ «ورالمانداردىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان كوشىپ كەلۋ كۆوتاسى تۋرالى» جارلىعى شىقتى. وسى جارلىقتى نەگىزگە الا وتىرىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جانە ورالمانداردىڭ رەسپۋبليكالىق «اسار» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ كوشى-قون كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي, قوبدا ايماقتارىنان 112 وتباسى, ياعني 567 ادام كوشىرىلىپ اكەلىندى. ولار وبلىستىڭ اۋدان, اۋىلدارىندا تۇراتىن تۋىس-تۋعاندارىنا قوسىلدى, ياعني سولار تۇراتىن ەلدى مەكەندەرگە قونىستاندى.
– الايدا, قانداستارىمىزعا قۇقىق قورعاۋ ورىندارى تاراپىنان قيىندىقتار, كەدەرگىلەر كوپ كەزدەسەدى دەپ ەستيمىز.
– ەلىمىزدىڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترىنىڭ اتىنان تۇرمىس تىرشىلىگى وتە اۋىر, كەدەيلەنگەن, كوپ بالالى ورالماندار وتباسىن قابىلداۋ ءىسىن جەدەلدەتۋ تۋرالى قۇزىرلى مينيسترلىكتەرگە, سونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە دە كەزىندە ارنايى حات جولدانعان بولاتىن. كەيبىر شارالار قولعا الىنىپ جاتقانمەن, ورالمانداردىڭ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ بارىسىندا ءالى دە ءتۇرلى قايشىلىقتار تۋىنداپ وتىر. ورالمانداردى قابىلداپ الىپ, ورنالاستىرۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ بارىسىندا ءاۋرە-سارساڭ كوپ. الدىمەن ەلىمىزگە كەلگەن شەت ەل ازاماتتارى 5 جۇمىس كۇنىنىڭ ءىشىندە تۇراقتى تۇراتىن جەرىندەگى كوشى-قون پوليتسياسىنا بارىپ كوشى-قون كارتوچكاسىن تىركەتۋگە ءمىندەتتى. الايدا, ولار كوپ جاعدايدا 5 كۇننىڭ ىشىندە ۇلگەرمەيدى. بۇلاي بولعاندا ولارعا اكىمشىلىك ءىس قوزعالىپ, ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە ءتولقۇجاتىنا قارا ءمور باسىلىپ, ەلىمىزدىڭ اۋماعىنان شىعارىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان شەت ەلدەردەن تۇراقتى تۇرۋعا كەلگەن قانداستارىمىز قيىن جاعدايعا تاپ بولۋدا. تىركەلگەن كوشى-قون كارتوچكاسىنىڭ ۋاقىتى قاجەت جاعدايدا 3 ايدان كەيىن قايتادان ۇزارۋى ءتيىس. ولاي بولماعان جاعدايدا جوعارىدا ايتىلعان شارا قولدانىلادى. مىسالى, 1986 جىلى تۋعان سايران داناگۇل دەگەن كىسىنىڭ موڭعوليادان وتباسىن كوشىرىپ اكەلۋ ءۇشىن الدىن الا كەلىپ, جەر ىڭعايىن بايقاستاپ ءجۇرگەندە كوشى-قون كارتوچكاسىنىڭ تىركەۋ ۋاقىتى ءوتىپ كەتىپتى. سوعان وراي اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلىپ, 5 جىلدا ەلگە جىبەرىلمەسىن دەگەن شەشىم قابىلدانىپ, قازاقستان اۋماعىنان شىعارىلىپ جىبەرىلگەن ەكەن. قازىر ونىڭ وتباسى ەلگە كوشىپ كەلىپ تۇرىپ جاتىر, ال, ءوزى كەلە الماي وتىر. مۇنداي جاعدايلار وتە كوبەيىپ كەتتى. نە ىستەۋگە بولادى؟ بىزدىڭشە, سىرتتان كەلگەن قازاقتارعا بەلگىلى جەڭىلدىك بولۋى قاجەت سياقتى. ادەتتە كوشىپ كەلگەن وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن كەلگەن كۇنى تەكسەرىپ, فوتوعا ءتۇسىرىپ, سوسىن تۇراقتى تىركەۋگە رۇقسات الۋ ءۇشىن قۇجاتتارىن قالدىرعان ساتتە تاعى دا ساناي باستايدى. دۇرىس-اق دەلىك. تىركەۋگە رۇقسات كەلگەن سوڭ, ازاماتتىققا قۇجاتتارىن تاپسىرار ءساتتە تاعى دا ادامداردى تۇگەل اكەلىپ كورسەتۋدى تالاپ ەتەدى. وسىلاي ورالمانداردى اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىرىپ, شارشاتىپ بىتىرەدى. ورالمان وتباسىنىڭ تۇراقتى تىركەۋگە قالدىرىلعان قۇجاتتارىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارى, پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرى ارقىلى شامامەن ءبىر, ءبىر جارىم ايداي ۋاقىت تەكسەرەدى. تۇراقتى تىركەۋگە رۇقسات بەرىلگەن سوڭ قر ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, انىقتاما بەرۋ ءۇشىن ۇق مەكەمەلەرى تاعى ەكى اپتاداي ۋاقىت تەكسەرەدى. شەت ەلدەگى قازاقتاردىڭ بالالارى ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنتتىك ۆيزامەن وقىپ جاتىر. شەت ەلدەردە تۇراتىن اتا-انالارى اتامەكەنگە كوشىپ كەلسە ولاردىڭ بالالارىمەن قوسىلۋىنا مۇمكىندىك جوق. ويتكەنى, ءوز وتباسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلىپ, تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋىنا رۇقسات بەرىلمەي وتىر. زاڭ, اكتىلەر كورسەتكىشتەرى, ستاندارتتار ساقتالمايدى. اۋدان, قالالارداعى كوشى-قون پوليتسيا ماماندارى ءوز بىلەرمەندىگىمەن ورالمانداردان زاڭدا بەلگىلەنبەگەن سان ءتۇرلى قۇجاتتاردى تالاپ ەتىپ, ولاردى اۋرە-سارساڭعا سالىپ وتىرعانى دا جانى بار ءسوز.
– ءوز انا تىلدەرىندە سويلەي المايتىن قىز-جىگىتتەردىڭ سىرتتان كەلگەن اعايىندارعا سالقىن كوزقاراستارىن بايقاپ تا, ەستىپ ءجۇرمىز. جالپى, وسىنداي قۇجات راسىمدەيتىن جەرلەردە ەلىن, جەرىن سۇيەتىن پاتريوت قىز-جىگىتتەردىڭ نەمەسە قانداستار جاعدايىن بىلەتىن مامانداردىڭ وتىرعانى دۇرىس سياقتى. وسىعان قالاي قارايسىز؟
– ايتقانىڭىز ايداي كەلسە دەيمىز. بىرىنشىدەن, ورالمان وتباسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى شەت ەل تىلىندەگى قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك تىلگە 4 دانا ەتىپ اۋدارتىپ, نوتاريۋسپەن كۋالاندىرىپ, ءتيىستى مەكەمەلەرگە تاپسىرۋعا ءتيىستى. اۋدارما, نوتاريۋس قىزمەتى ءۇشىن ءبىر ورالمان وتباسى شامامەن 20-25 مىڭ تەڭگە قاراجاتىن جۇمسايدى. نوتاريۋس قۇجاتتىڭ راستىعىن ەمەس, تەك اۋدارماشىنىڭ قولىن عانا كۋالاندىرادى. ورالماننىڭ قۇجاتىن قابىلداپ وتىرعان ءاربىر قۇزىرلى مەكەمە ماماندارى قۇجاتتاردى ءتۇپ نۇسقاسىمەن سالىستىرا تەكسەرىپ الاتىندىقتان, نوتاريۋستىڭ كۋالاندىرۋى نە ءۇشىن قاجەت؟ ورالماننىڭ شەتەلدىك پاسپورتىنا كوشى-قون پوليتسيا مەكەمەلەرى ءمور باسىپ, ءارتۇرلى بەلگىلەر سوعادى. بۇلاي جاساۋعا شەت ەلدەردىڭ زاڭى بويىنشا تىيىم سالىنعان. ماسەلەن, موڭعوليانىڭ شەت ەلدىك پاسپورتىنىڭ ءبىرىنشى بەتىندە وسىعان بايلانىستى ارنايى ەسكەرتۋ جازىلعان.
كەلگەن ورالمانداردىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ اسا جاقسى ەمەس ەكەندىگىن جوعارىدا ايتتىق. ولار تۇراقتى تىركەۋى شىققانعا دەيىن كوپ بالالى وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن ءار وبلىستا تۇراتىن تۋىستارىن ساعالاپ, ۋاقىتشا جالدامالى جۇمىس ىستەپ, ءوز ناپاقاسىن تابۋ ءۇشىن جانتالاسۋدا. قىرسىققاندا, ۋاقىتشا تۇرعان جەرىنەن نوتاريۋسپەن كۋالاندىرىپ جىبەرىلگەن قۇجاتتارىن كوشى-قون پوليتسيا ماماندارى قابىلدامايدى. باسقا وبلىستاردا تۇراقتى تىركەۋدە تۇرعان جەكەلەگەن ادامدار كوشىپ كەلگەن وتباسىنا قوسىلۋ ءۇشىن تىركەۋدەن شىعىپ, كەتۋ پاراعىن الىپ كەلسە دە تىركەۋگە تۇرا الماي ساندالادى. ويتكەنى, ولاردان قوسىمشا قۇجاتتار تالاپ ەتىلەدى. ونىمەن بىرگە بىلىكتىلىگى, جۇمىس جاۋاپكەرشىلىگى تومەن, ورالماندارعا ءمىن تاعىپ, قىرىن قارايتىن ماماندار دا كوپ. قۇجاتتارىن ۋاقتىلى رەسىمدەمەي, تەككە ساندالتىپ قوياتىندار دا كەزدەسەدى. ەڭ قيىنى, كوبىسى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيدى, دۇرىس تۇسىنىك, اقىل-كەڭەس بەرۋگە ق ۇلىقسىز. جالپى قۇجاتتاردى قابىلداۋ, شەشۋ, بەرۋدىڭ زاڭدى مەرزىمى ساقتالمايدى, سەبەپسىز كەشىكتىرىلەدى. وعان باسشىلىق تاراپىنان دا باقىلاۋ, تەكسەرۋ قويىلمايدى.
– ال, سوندا ءبىزدىڭ وبلىستا ورالماندارعا باس-كوز بولاتىن ەشكىم جوق پا؟
– ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىلاي, جالپى بۇرىنعى كوشى-قون دەپارتامەنتى جىل سايىن بەلگىلەنگەن كۆوتانى ورىنداۋ ءۇشىن جان-جاقتى, ناقتى شارالار ۇيىمداستىرماي, كىم كەلەدى دەپ قول قۋسىرىپ, سەلقوس كۇتىپ وتىراتىن ەدى. سونىڭ سالدارىنان وبلىستا سوڭعى 3 جىلدا كۆوتانىڭ ورىندالۋى 50 پايىزعا دا جەتپەي قالدى. كوشى-قون دەپارتامەنتىنىڭ جۇمىسى كوشىپ كەلگەن وتباسىلارعا ورالمان مارتەبەسىن بەرۋ, بەلگىلەنگەن قاراجاتتى تولەۋمەن عانا شەكتەلىپ وتىردى. قانداستارىمىزدىڭ بەيتانىس جاڭا ورتاعا بەيىمدەلىپ, ورنالاسۋىنان, ولاردىڭ ارى قارايعى تاعدىرىنان, ءومىر تىرشىلىگىنەن دە بەيحابار بولدى. ورالمانداردىڭ قۇجاتتارىن قابىلداپ, رەسىمدەۋ بارىسىندا موڭعوليادان كەلگەن كەيبىر ادامداردىڭ اتى-ءجونىن وزگەرتىپ جىبەرگەن جاعداي دا بولدى. ونى رەسپۋبليكالىق ورالمانداردىڭ دەرەك قورى تەك عانا ورىس تىلىندە قابىلدايدى, سوندىقتان ادامداردىڭ اتى-ءجونىن اۋىستىرامىز دەپ ءتۇسىندىردى. وسىدان بارىپ وسەرحان – ۋسەرحان, تولەگەن – تۋلۋگۋن, كوجەك – كۋجەك, وريك – ۋريك, وميرگۇل – ۋميرگۋل, وميربەك – ۋميربەك, ءتوپون-تۋپۋن بولىپ وزگەرىپ, سول ادامداردىڭ ديپلومى, ەڭبەك كىتاپشاسى, اسكەري بيلەتى, بالالارىنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىكتەرى, نەكە كۋالىكتەرى جارامسىز بولىپ قالعان جاعدايى دا كەزدەستى. قازاق ەسىمدەرىنىڭ جازىلۋ نورماسىنىڭ جوقتىعىنان ەمەس, قۇجاتتى قابىلداۋ, بەرۋ, تىركەۋ مەكەمەلەرىندەگى مامانداردىڭ ساۋاتسىزدىعىنىڭ كەسىرىنەن كەلگەن اعايىندار زارداپ شەگۋدە. وسى ءۇردىس ءالى شەشىمىن تاپپاي جىلدار بويى ورالمانداردى ءاۋرە-سارساڭعا ءتۇسىرىپ, ولار مەملەكەتتەن بولىنگەن جاردەماقى, بالالارعا بەرىلەتىن كومەككە قول جەتكىزە الماي جۇرگەن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. ول ول ما, كەلگەن قانداستارىمىزعا نەگىزسىز تالاپ قويىپ, سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ, تەرگەۋگە الاتىن جاعدايلار دا ورىن الدى. ماسەلەن, ولارعا كەلگەن ەلدەرىنەن بەرىلگەن كەيبىر تۋ, نەكە جانە اجىراسۋ, قايتىس بولعاندىعى تۋرالى كۋالىكتەر سوت جانە اسىراۋشى تۋرالى شەشىمدەر, ارحيۆ انىقتامالارى سياقتى ءتۇرلى قۇجاتتارىنا سەنبەي, سول ەلدەردەگى قر ەلشىلىكتەرىنەن قوسىمشا كەپىلدەمە قاعاز اكەلۋدى تالاپ ەتىپ ۇسىنعان قۇجاتتارىن قابىلدامادى. الايدا, ەلشىلىكتەر مۇنداي كەپىلدەمە بەرمەيدى. ال مۇنىڭ ءبارى ەلگە ەندى كەلگەن قانداستارىمىز ءۇشىن اۋرە-سارساڭ ەمەي, نەمەنە؟!
– ايتپاقشى, سىرتتان كەلگەن قايسىبىر اعايىننىڭ اتى-جوندەرى, تەگى سول كەلگەن جاعىنىڭ قۇجاتتارىندا دۇرىس جازىلماعان دەيدى. بۇل ماسەلە دە قيىندىق تۋدىراتىن بولار؟
– دۇرىس جازىلماۋى سول ەلدىڭ قولدانىستاعى جازۋ, عارىپتەردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. ماسەلەن, قىتايداعى قازاقتاردىڭ اتى-ءجونى توتە جازۋمەن جانە حانسۋشا جازىلادى. ءتوتە جازۋ بويىنشا ءبىرشاما دۇرىس جازىلعانمەن, وزگە تىلدە مۇلدە قاتە جازىلىپ كەلەدى. باتىلدى باتلي, گۇلمايرانى گۋلامايالا, نۇرگۇلدى نۋلگۋلي, مۇراتتى مۋلاتي, قايراتتى حايلاتي دەپ ولاردىڭ بۇرمالاپ جىبەرەتىنى بايقالىپ ءجۇر. جانە دە ولاردىڭ كوبىسىنىڭ تولقۇجاتىندا تەگى, اكەسىنىڭ اتى كورسەتىلمەگەن, ءبىر عانا ءوز ەسىمى جازىلعان. موڭعوليادا كيريلليتسا بولعانمەن, الفاۆيت سانى 35. تولقۇجاتتا اۋەلى اكەسىنىڭ اتى, سوسىن ءوزىنىڭ ەسىمى جازىلادى, تەگى مۇلدە جازىلمايدى. ولار ءبىر عانا جاقسىلىق دەگەن اتتى جاگسلاگ, جاگاسلاگ, جاگاسلاگا, جاحسىلاح, جاكسىلىح, جاگسلىح دەپ مىڭ قۇبىلتىپ جازا بەرەدى. قورىتا ايتقاندا, الىس شەت ەلدەردەن كەلگەن قازاقتاردىڭ كوبىسىنىڭ اتى-ءجونى بۇرمالانىپ, قاتە جازىلعان. بۇل تۇسىنىكتى جاعداي, سول ءۇشىن مىناۋ قالاي دەپ ولاردى كىنالاۋ ءتىپتى دە ورىنسىز بولار. ەلگە ورالعان ءار قازاق وزگە ەلدە بۇرمالانىپ, قاتە جازىلعان اتى-جوندەرىن دۇرىستاپ جازدىرىپ الۋدى باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى سانايدى. اتا-اناسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىن انا تىلىندە دۇرىستاپ جازدىرىپ العانعا نە جەتسىن. بىراق ول قۋانىشى قاس-قاعىم ساتتە سۋ سەپكەندەي باسىلادى. ويتكەنى, بۇلاي جاساۋعا زاڭ تۇرعىسىندا ەش مۇمكىندىك جوق. قاي مەكەمەگە بارسا دا بۇل ماسەلەگە جاۋاپتى قۇرىلىمدار ءبىز ەش ءنارسەنى وزگەرتە المايمىز, زاڭ سولاي دەپ شاراسىزدىق تانىتادى. ماسەلەنى جوعارعى قۇزىرلى ورگانداردىڭ نازارىنا ۇسىنۋدان قاشقاقتايدى. تالاپ قويعان اعايىندى داۋكەس, ارىزقوي دەپ ءمىن تاعادى. سونىمەن بۇرمالانعان اتى-ءجون ەلىمىزگە كەلگەندە دە ءوزگەرمەيدى, الىنباس قامالعا اينالادى. باياعى جارتاس, سول جارتاس كۇيىندە قالادى.
– «ورالمان وتباسىلارى بەرىلگەن اقشانى الىپ, كەلگەن جاعىنا قايتا كەتىپتى» دەگەن سوزدەر دە ەستىلىپ قالادى.
– ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن قاراجات قالالىق جەردى بىلاي قويعاندا, اۋىلدىق جەردەن باسپانا ساتىپ الۋعا جەتپەيدى. ورالماندى مەكەمەلەر جۇمىسقا قابىلداي بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىز ەلدەگى باسپاناسىزدار مەن جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلىپ, كەدەيلەردىڭ سانىن مولايتۋدا. ول ول ما, كەلگەن قانداستارىمىزعا سەنىمسىزدىك تانىتىپ, ولاردى الاياقتار دەپ كىنالاۋ بەلەڭ الىپ بارادى. اڭگىمە ارقاۋى ولار جالعان قۇجاتتارمەن كەلىپ, كۆوتاعا بولىنگەن ميلليونداعان قارجىنى الىپ تايىپ تۇرىپتى-مىس دەگەنگە سايادى. مۇنداي جاعدايلار مۇمكىن بولعان دا شىعار. الايدا, ەشكىمدى بىلمەيتىن, تانىمايتىن ورالمان وزگەنىڭ كومەگىنسىز بۇلاي ىستەۋى مۇمكىن بە؟.. زاڭ جۇزىندە بەرىلەتىن اقشانى الۋ ءۇشىن دە سان ءتۇرلى مەكەمەلەر ارقىلى ونداعان قۇجات جيناۋ قاجەت ەكەندىگىن سىزدەر بىلەسىزدەر عوي. كۆوتا مەن ازاماتتىققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 6 ايدان 1 جىل ۋاقىت قاجەت. وسى ۋاقىتتا نە باسپاناسى, نە جۇمىسى, نە ازاماتتىعى جوق كوپ بالالى, تۇرمىسى تومەن ورالمان وتباسى كۆوتا بويىنشا الاتىن قاراجاتىن جۇمساپ قويادى. ارى قاراي كۇن كورۋگە ەش مۇمكىندىگى قالماعان سوڭ ۇيرەنگەن جەرىنە قايتىپ كەتەدى. مۇنداي جاعداي از ەمەس.
– امانتاي ءسىزدىڭ ءوزىڭىز دە موڭعوليادان كوشىپ كەلگەن ەكەنسىز...
– ەلگە كوشىپ كەلگەلى 19 جىل بولدى. جۇبايىم ەكەۋمىز سودان بەرى ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز. التى بالام بار. بارلىعى جوعارى وقۋ ورىندارىن ءار ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا ءبىتىردى, كوبىسى 2 ماماندىق يگەردى, ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. نەمەرە, جيەندەر ءوسىپ جاتىر. ەلگە كەلگەندە 8 جان ەدىك. قازىر 30-دان استىق, ينشاللا.
اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.