پارلامەنت
«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى
سوڭعى ۋاقىتتارى قوعامدا كوپ تالقىلانىپ, ايتىلىپ ءجۇرگەن اڭگىمە مۇستافا شوقايعا قاتىستى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. وعان قازاقستان عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردىڭ كورسەتىپ جاتقان قۇرمەتتەرىنە ەندىگى كەزدە قۇلاق ۇيرەنىپ قالدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, شەت مەملەكەتتەردىڭ كورسەتىپ جاتقان قۇرمەتتەرىنە حالىق بولىپ قۋانا الماي, جەكە-دارا مەملەكەت رەتىندە العىسىمىزدى ايتا الماي وتىرمىز. ءتىپتى رەسەي تاراپى 2008 جىلى م.شوقايدى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنىڭ مادەنيەتى, عىلىمى جانە ونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «پەتەربۋرگ تۇلعاسى» اتتى مەدالمەن ماراپاتتاعانىن ەندى عانا ەستىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. ءوتكەن جىلى ارىسىمىزدىڭ قۇرمەتىنە پاريج قالاسىندا ساياباق اشىلىپ, ءمۇسىنى قويىلعاندا دا قاتتى قۋانا العان جوقپىز. فرانتسياداعى م.شوقاي اتىنداعى فرانتسۋز-قازاق قوعامى بولسا ەسكەرتكىشىن سالىپ, كينو ءتۇسىرۋ نيەتتەرىن ءبىلدىردى. قىسقاسى, ءبارىن جىپكە تىزەر بولساق, ۇزاققا كەتەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, م.شوقايعا ەۋروپا ەلدەرى جۇرگەن-تۇرعان جەرلەرىنىڭ بارىنە ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىپ, ءوز تىلدەرىندە كىتاپتارىن شىعارىپ, ەسكە الۋ شارالارىن, كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ, بارلىق قۇرمەتتەرىن كورسەتۋدە ايانباۋدا. بىلە بىلگەنگە قازاقتىڭ ەشبىر تۇلعاسى ەۋروپادا مۇنداي قۇرمەت كورمەدى. ەۋروپادا تۇڭعىش رەت قازاقتىڭ تۇلعاسىنا ءمۇسىن ورناتىلۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟!
ال بىزدەگى جاعدايعا كەلسەك, الماتى قالاسىنان ءبىر مەكتەپتىڭ اتىن بەرەمىز دەگەن شەشىم شىققانىنا ەكى جىل وتسە دە, ورىندالماي وتىرعانى تاڭعالدىرادى. نەگە م.شوقايعا ءبىر مەكتەپتىڭ اتىن وسىنشا كۇتتىرىپ قويامىز؟
وسى كۇنگە دەيىن: «م.شوقاي كىم؟» دەگەنگە ەلىمىزدە ناقتى جاۋاپ جوق. الەمگە ۇكىمىن جۇرگىزگەن تۇرىك قاعاناتى تەكتەس تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگىن كوزدەگەن ءتۇركىستان يدەياسىنان الەمدىك الىپ دەرجاۆالار زارەدەي قورىققان. ءتىپتى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ونىڭ اتىن اتاۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىنىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. م.شوقايعا ءالى باعا بەرە الماعانىمىزعا قاراعاندا, بۇل يدەيادان قورقىنىش ءالى دە سەيىلمەگەندىگىن بايقايمىز. تۇركىستان دەگەن ۇلى ماقساتتى مۇرات ەتكەنىمەن, ءاربىر تۇركى مەملەكەتىنىڭ جەكە تاۋەلسىز ەل بولعانىن قالاعان. ورتاق وداق قۇرۋدى كوزدەمەگەن.
م.شوقايدىڭ ۇلىلىعى سوندا, ول ۇستانعان پوزيتسياسىنان ەشقاشان اۋىتقىپ كورمەگەن. بولشەۆيكتەردىڭ نيەتىن تۇسىنگەندىكتەن, و باستان-اق كەڭەس وكىمەتىن مويىندامادى. م.شوقاي تاۋەلسىز ءتۇركىستاننىڭ ازاماتى بولدى جانە سول ازاماتتىعىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قورعاپ, كۇرەستى.
جەتى-سەگىز ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەندىكتەن, پاريج, لوندون, ۆارشاۆا, ت.ب. سياقتى قالالاردا باياندامالار جاساپ, سول ۋاقىتتاعى اقش-تان باستاپ باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باستى باسىلىمدارىندا ساۋاتتى ەڭبەكتەرى جاريالانىپ, الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتقا باعا بەرىپ وتىردى. ەۋروپا ەلدەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە امەريكانىڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بىرنەشە قايتارا ەڭبەگى جاريالاندى (كەمبريدج, 1957, 1964 جج., بەركلي, 1960 ج., وكسفورد, 1986 ج.,). رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ «شەتەلدەگi ورىستاردىڭ قوعامدىق وي-پiكiرلەرi» اتتى ەنتسيكلوپەدياسىندا قازاقتاردان تەك م.شوقايعا عانا ماقالالار ارنالعان. وسى ارادا ەرەكشە اتاپ وتەرلىك ماسەلە, ونىڭ الەمدىك اۋقىمداعى ساياساتكەر ەكەندىگى مويىندالىپ, لوندونداعى الەمنىڭ وزىق ويلىلارى عانا بايانداما جاسايتىن حالىقارالىق ىستەر بويىنشا كورولدىك ينستيتۋتىندا 1933 جىلى 27 ناۋرىزدا بايانداما جاساۋى. وسى اتالعان ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ بارىندە تۇركىستاندى الەمگە تانىتۋعا تىرىسىپ قانا قويماي, تۇركىستان حالىقتارى اراسىندا تاريحتا تۇڭعىش رەت ءتۇركىستاندىق ساياسي ەميگراتسيالىق قىزمەتتىڭ نەگىزىن قالادى.
قازاقتاردىڭ عانا ەمەس, تۇركى-مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ دا مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتاپ, كۇرەسكەن جەكە-دارا قايراتكەر رەتىندە تۋىسقان حالىقتار اراسىندا قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق. قازاق تاريحىندا عانا ەمەس, الەم تاريحىندا ءىزىن قالدىرعان وسىنداي دارا تۇلعانى تۋدىرعان قازاق حالقى دا باقىتتى. تەك وسىنداي باقىتىمىزدى باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي تاۋەلسىزدىكپەن ماعىنالاس بولىپ كەتكەن م.شوقاي تۇلعاسىن اسقاقتاتۋ ماقساتىندا ەل ۇكىمەتى ءبىراز جۇمىس اتقارۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز. ءماسەلەن, سولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن اتاساق, الماتىداعى ءبىر مەكتەپكە جەدەلدەتىپ ەسىمىن بەرۋ, الەمدە شاشىلىپ جاتقان مۇرالارىن جيناپ, مۇراجاي اشۋ كەرەك. مىسالعا, تۇركيالىق ازامات تيمۋر كودجاوعلىدا م.شوقايدىڭ پاسپورتى بار, پاريج قالاسىنداعى ءالىم المات دەگەن ازاماتتا جازبا ماشينكاسى, حاتتارى, ەستەلىكتەرى, سۋرەتتەرى, ءتۇركيالىق احات انديجاندا سۋرەتتەرى مەن حاتتارى, مۋزاففەر اكچورادا حاتتارى بار. وسى ازاماتتاردىڭ ءبارى جەكە قولعا بەرمەيمىز, مۇراجايى اشىلسا بەرەمىز دەپ وتىر. سونداي-اق, پاريجدەگى شىعىس تىلدەرى جانە وركەنيەتتەرى ينستيتۋتىندا م.شوقايدىڭ جەكە مۇراعاتى تۇر. استانادا ەسكەرتكىشى قويىلسا, تىپتەن عانيبەت...
شالاتاي مىرزاحمەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.
