21 مامىر، 2011

حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ما؟

259 رەت كورسەتىلدى
ەلىمىزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قاتىستى  زاڭناما حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ما؟ ەلوردادا «باق جونىندەگى حالىقارالىق ستاندارتتار جانە ۇلتتىق زاڭناما» جوباسى اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن ءسوز بولدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 88 مىڭ 647 ەۋرو، ونى ەۋروپا وداعى قار­جى­لاندىرعان. اتالعان جو­بانى ق­ا­زاق­ستان كريمينولوگيا قاۋىم­داس­تى­عى قازاقستان داعدارىس ورتالىعى ودا­عىمەن، سونداي-اق ەكونوميكا ءجا­نە قۇقىق اكادەمياسىمەن بىرلەسە  ءجۇ­زەگە اسىرعان. قاۋىمداستىق پرەزيدەنتى ءومىرالى قوپاباەۆتىڭ اي­تۋىن­شا، وسىدان 1،5 جىل بۇرىن ەۋ­رووداق تاراپىنان بولىنگەن گرانتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز­دىڭ باق سالاسىنداعى زاڭناماسى حالىقارا­لىق تالاپتارعا ساي ەكەندىگى انىق­تالعان.  جالا جابۋعا قىل­مىس­تىق جازا قولدانۋ  الىنىپ تاستالسىن دەگەن تالاپتار دا وتكىر قويىلعان ەكەن. «الايدا مۇنىمەن كەلىسۋگە بول­مايدى»، دەدى ءومىرالى قاجى­باي­ ۇلى. بۇل جونىندە جوبا ساراپشىسى، ءال-فارابي اتىنداعى قازمۇۋ-ءدىڭ سوت بيلىگى جانە قىلمىستىق پروتسەسس كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرىك­قالي تىنىبەكوۆ جان-جاقتى ءمالى­مەت بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەۋروپا كەڭەسىنە مۇشە 47 ەلدىڭ 28-ءى ازا­ماتتىق جاۋاپكەرشىلىكپەن بىرگە قىل­مىستىق ديفوماتسيانى مويىن­داي­دى. بۇگىندە جەتى ەل جازانىڭ بۇل ءتۇرى­نەن باس تارتىپ وتىر. فينليانديادا بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىن پايدالانۋ  ارقىلى جالا جابىلسا نەمەسە شىندىققا جاناسپايتىن مالىمەت كوپشىلىككە اقپارات جولىمەن تارالسا، وندا ايىپپۇل نەمەسە 2 جىلعا دەيىن باس ەركىنەن ايىرۋ جازاسى قولدانى­لا­دى. ال گەرمانيادا وسى سياقتى جازادان وزگەلەر جاپا شەگۋشى قار­جىلىق نەمەسە كوپشىلىك سەنىمىنەن ايىرىلۋ جاعدايىنا ۇشىراعان بولسا، وندا 5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ نەمەسە ايىپپۇل تولەتۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق پولشا، يسپانيا  ەلدەرىنىڭ زاڭناماسىندا  جالا جابۋعا بايلانىستى التى ايدان ەكى جىلعا دەيىنگى باس بوستان­دى­عىنان ايىرۋ نەمەسە ايىپپۇل ءتو­لەتۋ نورمالارى قاراستىرىلعان. جا­پونيادا ادامنىڭ  قىزمەت بەدەلىنە جالعان مالىمەت تاراتۋ ارقىلى نۇقسان كەلتىرىلسە جانە ونى باسقا بىرەۋ پايدالانسا، وندا سونى جۇزەگە اسىرعانعا جازانى اۋىر ەڭبەكپەن وتەۋ جولىمەن نەمەسە ايىپپۇل تولەتۋ ارقىلى، ءتىپتى ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندە قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەن. قىتايدا كۇش كورسەتۋ ارقىلى وزگە ءبىر تۇلعانى اشىق جابىرلەۋ نەمەسە فاكتىلەردى بۇرمالاۋ ارقىلى جالا جابىلسا، ونىڭ اۋىرلىعىنا قا­راي ءۇش جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ، تۇتقىنداۋ نەمەسە ساياسي قۇقى­ن­ان ايىرۋ ءتۇرى قولدانىلادى. قازاق­ستاندا دا ادامنىڭ ار-وجدانى مەن نامىسىن اياقاستى ەتۋگە قاتىس­تى قىلمىستىق كودەكستە بىرقاتار نورمالار قاراستىرىلعان. ماسەلەن، جالا جابۋ نورماسى بويىنشا 129-باپتىڭ 1-بولىمىمەن   2008 جى­لى 15 ادام قىلمىستىق جازاعا تار­تىلعان بولسا، 2009 جىلى – 12، ال بىلتىر بۇل جازا 14 ادامعا قول­دانىلىپتى. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە 2685 باق جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 2249-ى (84 پايىزى) تاۋەلسىز باق سانالادى.  اق­پارات تاراتۋعا  بارلىق جاعداي جاسال­عان. قىلمىستىق كودەكستە جۋر­ناليس­تىڭ زاڭدى قىزمەتىنە كەدەرگى كەلتىرگەنى  ءۇشىن ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستان­دى­عىنان ايىرۋ قاراس­تى­رىلعان. باق ءۇشىن اقپارات الۋدىڭ زاڭنامالىق جۇيەسى مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەۋدە. كەيبىر جۋرناليستەر مەملەكەتتىك ورگاندار سۇرالعان مالىمەتتەرگە تولىق ەمەس  نەمەسە شىندىققا جا­ناسپايتىن اقپارات جولدايدى دەپ شاعىمدانادى. سۇراۋ سالۋ ءناتي­جەسى ولاردىڭ قايتا شاعىمدانۋ تەتىگىنە دەگەن سەنىمسىزدىگىن، جۋرناليستەردىڭ ءوزىنىڭ ساۋاتسىزدىعىن، تىلشىلەردىڭ ءباسپاسوز قىزمەتتەرىمەن قارىم-قاتىناستى بۇزعىسى كەلمەيتىندىگىن جانە وزگە دە سەبەپتەردى كورسەتكەن. مورالدىق نۇقسان كەلتىرگەنى ءۇشىن وتەماقى تولەۋ ماسەلەسىندە ناقتى كريتەري قاجەتتىگى دە نازاردان تىس قالعان جوق. كونفەرەنتسيادا وسى ماسەلە بويىنشا جوعارعى سوت تاراپىنان ناقتى نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ قاجەتتىگى دە ايتىلدى. وسىلايشا «باق جونىندەگى حا­لىقارالىق ستاندارتتار جانە ۇلتتىق زاڭناما» جوباسى اياسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتىرىسى جارىسسوزدەرمەن، پىكىر الماسۋمەن اياقتالدى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەنىپ، پارلامەنتكە جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولداناتىن بولدى. اسقار تۇراپباي ۇلى.  
سوڭعى جاڭالىقتار

استانادا «ۆaitursynuly.kz» سايتىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • 03 اقپان، 2023

ۇقساس جاڭالىقتار