21 مامىر، 2011

يگى ىستەر بيىك ماقساتتارعا جەتەلەيدى

450 رەت كورسەتىلدى
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ «بولا­شاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى بيىلعى جولداۋىندا ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەنى بەلگىلى. اسىرەسە، ءبىلىم ساياساتىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىستارى قازاقستاندا ءور­كەنيەتتى مەملەكەت قۇرۋ ءىسىن جان­داندىرا تۇسپەك. وسىعان وراي ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءبىلىم سايا­ساتىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۇجىمىنىڭ جۇمىستارىنان بايقاۋعا بولادى. بۇل شاڭىراقتان جىل سايىن مىڭ­داعان جاس ماماندار تۇلەپ ۇشىپ، كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار ءتۇرلى ايماقتارىڭدا ءبىلىم، عىلىم، تاعى باسقا كوپتەگەن سالالاردا جەمىستى ەڭبەكتەر اتقارادى، قازىر دە اتقارۋدا. ولاردىڭ ىشىندە ەسىمدەرى تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس، الەمنىڭ ءبىراز جەرلەرىنە بەلگىلى بولعان ۇلى تۇل­عالارىمىز دا بارشىلىق. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ۋني­ۆەرسيتەتىمىزدىڭ تاريح تال­قىسىنىڭ تالاي-تالاي سىندارىنان ءمۇ­دىرمەي وتكەنى كوپ­شىلىككە ايان. كەڭەس يمپەرياسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن 1986 جىل­عى جەلتوقسان وقي­عاسى مەن ەلى­مىزدىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، ەگەمەندىككە جول تارتقان قيىن جىلدارى دا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە ءبىراز يگى ىستەردىڭ اتقارىلعاندىعىن ەشكىم دە جوققا شىعارمايدى. دەگەنمەن وسى كەزەڭ­دەردە «قازاق» – دەگەن قاسيەتتى اتتان ايى­رى­لىپ، «الماتى ۋنيۆەرسيتەتى» بو­لىپ كىشىرەيىپ قالعانىمىز دا، ەلى­مىزدىڭ پەداگوگيكا سالاسىندا بۇرىنعى جەتەكشىلىك ءرولىن السىرەتىپ العانىمىز دا تاريحي شىندىق. بۇل اتتەگەنايدى ەلباسى ن.­ا.نازارباەۆ تۇزەتىپ بەردى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ كورەگەندىگىن، بولاشاقتى بولجاي الا­تىن دانالىعىن تانىتىپ، قارا شا­ڭىراقتىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى قار­ساڭىندا «الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن» قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدىرۋ تۋرالى جار­لىعىن جاريالاپ، كوپشىلىكتى ءبىر قۋان­تىپ تاستاعان بولاتىن. سونىمەن، 2008 جىلدىڭ كوكتەمىندە ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى بولىپ پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور سەرىك پىراليەۆ تاعايىندالدى. ەلباسى جاڭا رەكتوردى تاعايىنداۋ ساتىندە وعان جوعارى ءبىلىم شاڭىراعىنىڭ ەلىمىزدەگى پەدا­گوگيكالىق سالاداعى بۇرىنعى جەتەكشىلىك ءرولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى جانە الەمدىك جوعارى ءبىلىم دەڭگەيىنە ۇمتىلۋدى قاداپ تاپسىرعانىن دا بىلەمىز. ادەتتە جاڭادان كەلگەن رەكتوردىڭ فاكۋلتەت دەكاندارىن ءوز قالاۋىنشا اۋىستىرا باستايتىندىعى كوپشىلىككە بەلگىلى جاعداي بولسا كەرەك. بىراق ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى بۇل ماسەلەدە ۇجىم كۇتپەگەن توسىن شەشىم قابىلداپ، تاۋەلسىز ەلىمىزدە بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان دەموكراتيا مەن جاريا­لىلىقتىڭ، ادىلەتتىلىكتىڭ جاقسى ءبىر ۇلگىسىن كورسەتتى. ول فاكۋلتەت ۇجىمدارىنا بالاما­لى جاعدايدا كونكۋرس ارقىلى ءوز دە­كاندارىڭىزدى سايلاپ الىڭىزدار دەپ ۇلكەن سەنىم ارتتى. اشىق جينالىستا سايلاۋ ەمەس، ۇسىنىلعان كانديداتۋ­رالارعا بۇكىل ۇجىم بولىپ جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ وتكىزىلدى. سونىمەن ءبىراز فاكۋلتەتتەر وسى ءمۇم­كىندىكتى پايدالانا وتىرىپ ءوز دەكان­دارىن سايلاپ تا ۇلگەردى. كەيىننەن مۇنداي تاجىريبە كافەدرا مەڭگەرۋ­شى­لەرىن كونكۋرستىق نەگىزدە سايلاۋ بارى­سىندا دا قولدانىلا باستادى. وسىنداي جولمەن سايلانعان لاۋازىمدار عانا ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي كەڭەسىنىڭ كەلىسىمىمەن، رەكتوردىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلەتىن بولدى. جاڭا باسشى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ جوعارى باسقارۋ ورگانى ءار فاكۋلتەت پروفەسسورلارى مەن وقىتۋشىلارىنان، ستۋدەنتتەر وكىلىنەن قۇرالعان 70-تەن استام مۇشەسى بار عىلىمي كەڭەس ەكەنىن قاداپ ايتتى، ونى ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە دە قولعا الاتىندىعىن، ءوزىنىڭ ۇسىنىستارى مەن شەشىمدەرىن كەڭەس تالقىسىنا سالىپ قولداۋ تاپقان جاع­دايدا عانا ىسكە اسىراتىندىعىن رەسمي تۇردە مالىمدەدى. بۇل سولاي بولدى دا. وسى ۋاقىت ىشىندە عىلىمي كەڭەس تالقىسىندا قولداۋ تاپقان رەكتوردىڭ تىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ءبىراز كەلەلى دە يگى ىستەردىڭ اتقارىلعانىنا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى كۋا بولىپ وتىر. عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمىمەن سىرت­تان تاجىريبەلى ساراپشىلار شاقى­رىلىپ، تاۋەلسىز جاعدايدا اۋديت جۇرگىزۋ ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قۇرىلىم­دارى مەن سان قىرلى سالالارىنا جان-جاقتى تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ، وندا انىق­تالعان كەمشىلىكتەر مەن كەيبىر كەلەڭ­سىزدىكتەر اشىق ايتىلىپ، ولارمەن كۇ­رەسۋ جولدارى، ونى ەندىگى جەردە بول­دىرماۋ شارالارى قاراستىرىلدى. ۋنيۆەرسيتەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن ءار فاكۋلتەتتە رەكتور پوشتاسىنىڭ جاشىگى قويىلىپ ۇجىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرى مەن ستۋدەنتتەرى ءوز ۇسىنىس­تارىن، پىكىرلەرىن، ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەر تۋرالى حات ارقىلى ءمالىم­دەۋگە مۇمكىندىك الدى. سىناق كەزىندە كەيبىر ستۋدەنتتەردىڭ ەمتيحانداردان ءبىلىمى ارقىلى ەمەس، باسقا زاڭسىز جولدارمەن ءوتىپ كەتۋى، ال وعان جەكە­لەگەن وقىتۋشىلاردىڭ جول بەرۋى سياقتى كەلەڭسىز جاعدايلاردى بولدىرماۋ ماق­ساتىندا ەمتيحانداردىڭ بارلىعىن ءبىر ورتالىقتا تاۋەلسىز جاعدايدا كومپيۋتەر ارقىلى وتكىزۋ شارالارى ۇيىمداس­تى­رىل­دى. جاريالىلىق پەن ادىلدىكتىڭ ءبىر بەلگىسى، ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ پروفەس­سور­لارى مەن وقىتۋشىلارىن عىلىم مەن بىلىمگە ءسىڭىر­گەن ەڭبەكتەرى، جەتكەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن ماراپاتتاۋ جاعدايىندا باي­قالدى. ەندىگى جەردە ۇجىم مۇشەلەرىن ءار ءتۇرلى ناگرا­دالارعا ۇسىنۋ اۋەلى كافەدرادا، فاكۋلتەتتەردە جان-جاقتى تالقىلانىپ، عىلىمي كەڭەس تالقىسىنان وتكەننەن سوڭ عانا رەكتور وعان ءارى قاراي ۇسىنىس جاسايتىن بولدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ءبىر كەپىلى، ول وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحني­كالىق جاعدايىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. كەيىنگى 30-40 جىل بويى جاڭعىر­تىل­ماعان زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتار ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋى­مەن قازىرگى زاماناۋي لابوراتوريالىق جابدىقتارمەن جاڭعىرتىلدى. سوڭعى ءۇش جىلدان بەرى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى تاربيە جۇمىسى جاڭا تالىمگەرلىك جۇيەگە كوشىرىلدى. بۇل بويىنشا رەكتوردان باستاپ قاتارداعى وقىتۋشىعا دەيىن ءار­قايسىسىنا 10 ستۋدەنتتەن ءبولىنىپ بەرىلەدى دە، ولاردىڭ ەندىگى جەردەگى وقۋ ۇلگەرىمى، تىنىس-تىرشىلىگى، تۇرمىسى ءبارى ءتالىم­گەردىڭ نازارىندا بولادى. نەگىزگى تالاپ، كەز كەلگەن ستۋدەنت، كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءوزىنىڭ تالىمگەرىنە تولعاندىرعان ماسەلەسى بو­يىنشا جولىعىپ، اقىل-كەڭەس الا الا­تىن­داي جاعداي جاساۋ. بۇعان اسىرەسە شال­عاي اۋىلداردان كەلگەن ستۋدەنتتەر ءوزى وقىپ جۇرگەن ءبىلىم ورداسىنان تاعى ءبىر قام­قور­شىسىن، اتا-اناسىن تاپقانداي قۋانىپ ءجۇر. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەدا­گوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ەلىمىزدەگى پەدا­گوگيكالىق وقۋ ورىندارىنىڭ كوشباس­شىسى، با­زالىق ورتالىعى بولعاندىقتان، ءبىز ورتا ءبىلىم جۇيەسىن 12 جىلدىققا كوشىرۋ ماسە­لەسىنەن تىس قالا المايتىن­دىعىمىز انىق. وسى سالادا بىرقاتار يگىلىكتى ىستەر دە اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا، ۋنيۆەرسيتەتىمىز ەلىمىزدەگى باسقا دا پەدا­گوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارىمەن، عالىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جالپىعا مىندەتتى مەملەكەتتىك ستان­دارتىن جاساپ شىعاردى جانە ونىڭ ءار دەڭگەيى بويىنشا ساراپتاما جۇمىس­تارىن جۇزەگە اسىردى. كەيىنگى ەكى جىلدا ۋنيۆەرسيتەت باكالاۆريات، ماگيستراتۋرا، دوكتوران­تۋرانىڭ 48 پە­داگوگيكالىق ماماندىقتارى بويىنشا مەملەكەتتىك ستان­دارتتىڭ جوباسىن دايىن­داپ، مينيسترلىككە بەكىتۋگە ۇسىن­دى. سون­داي-اق ءبىزدىڭ پروفەسسور-وقى­تۋشى­لارى­مىز 12 جىلدىق مەكتەپتىڭ بارلىق نەگىزگى پاندەرىنىڭ تيپتىك وقۋ باع­دارلامالارىن دايىنداپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنىڭ قاتىسۋىمەن 12 جىلدىق مەك­تەپتىڭ نەگىزگى وقۋ پاندەرى بويىنشا 300-دەن اسا وقۋ­لىقتار، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار، جۇ­مىس داپتەر­لەرى، حرەستوماتيالار دا­يىن­دالىپ، باسىپ شىعارىلدى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى 48 پەداگوگيكالىق ماماندىق بويىنشا وقۋ باعدارلامالارىن ءبىتىرىپ، وقۋ جوس­پار­لارىن، وقۋلىقتارىن دايىنداۋ ءۇس­تىن­دە. وقۋ ورنىمىزدىڭ بازاسىندا ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشىپ، سول مەكەمەدە ءار ماماندىق بو­يىنشا مەكتەپكە دەيىنگى بىلىمنەن باستاپ ماگيس­تراتۋراعا دەيىنگى پاندەر­دىڭ بىرەگەي جۇيەسى ازىرلەنۋدە. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بىلاي دەگەن بولاتىن: «ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ويلاۋ جۇيە­مىزدى، تاريحي تانىمىمىزدى، رۋحاني مادەنيەتىمىزدى بارىنشا تەرەڭ دا­مىتا وتىرىپ، بارلىق سالادا رۋحاني تاۋەلسىزدىككە جەتۋىمىز كەرەك». شىنىن ايتۋ كەرەك، تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا جيىرما جىلداي ۋاقىت وتسە دە ءبىزدىڭ وي-تانىمىمىزدا وسى ماسەلە جەتىسپەي تۇر. ونى جەتىستىرۋگە جەتەلەيتىن نارسە تاربيە ءىسى، انىعىراعى ۇلتتىق تاربيە جۇيەسى جاسالىپ، جولعا قويىلۋى ءتيىس. ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ: «ۇلت بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە»، دەپ بەكەر ايت­پاعان. وتباسىنان باستاپ باقشا­داعى، مەكتەپتەگى، كوللەدجدەر مەن جوعارعى وقۋ ورىندارداعى وقۋ-تاربيە جۇمىسى جولعا قويىلىپ، بۇعان جالپى­حالىق­تىق، مەملەكەتتىك بەتبۇرىس جاسالۋى قاجەت. ونىڭ كىلتى – مەكتەپتە. ويتكەنى مەكتەپ بەلگىلى ءبىر جۇيەنىڭ عانا تاپسىرماسىن ورىنداپ، قاراپ وتىراتىن ورىن ەمەس، ناعىز ادامدى تاربيەلەپ وسىرەتىن، دەموكراتيالىق قوعامنىڭ ازا­ماتىن قالىپتاستىرىپ، تاربيەلەپ شى­عاراتىن كيەلى شاڭىراق. مەكتەپتەگى باستى تۇلعا – مۇعالىم. مىنە، ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت، نەگىزىنەن، وسىنداي تۇلعا­لاردى تاربيەلەپ شىعاراتىن ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن قاراشاڭىراق. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ 2009 جىلدىڭ 20 قاراشاداعى شەشىمىمەن 2009-2010 وقۋ جىلى تاربيە جىلى دەپ جاريالانعان بولاتىن. تاربيە جىلى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسى­رىلدى. اتاپ ايتاتىن بولساق، ستۋ­دەنتتەردىڭ «ەتيكالىق كودەكسى» قابىل­داندى، ۇلتتىق تاربيە قۇندى­لىقتارى مەن حالىقتىق پەداگوگيكاعا نەگىزدەلگەن «ۇلتتىق تاربيە» ءپانى وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزىلدى. وسىعان بايلانىستى «ۇلتتىق تاربيە» كافەدراسى اشىلىپ، بۇكىل رەسپۋبليكاعا تارايتىن وسى اتتاس عىلىمي-كوپشىلىك جۋرنالى شىعارىلا باستادى. وسى ورايدا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ بازاسىندا «ۇلتتىق تاربيە جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسى» قۇرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ وقۋ ورنىمىز ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ حالىقارالىق قا­ۋىم­داستىقتارىنا مۇشە بولىپ وتىر. يتا­ليانىڭ بولون ۋنيۆەرسيتەتىندە ۋني­ۆەرسيتەتتەردىڭ ۇلى حارتياسىنا قول قويۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك كەڭىستىگىنە ەنۋدىڭ قادامدارى جاسالدى. بولون دەكلاراتسياسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ قۇرىلىمى­نا ءبىرسى­پىرا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى، ال­داعى ىستە­رىمىزدىڭ ستراتەگيالىق باعىت­تارى بەلگىلەندى. ءسويتىپ ەلباسىمىز ۇسىنعان ءبىلىم بەرۋ رەفورمالارى ايا­سىندا عىلىم مەن تاجىريبەنىڭ بىرلىگى، ەڭ وزىق يننوۆاتسيا­لىق تەحنولوگيا­لاردى، اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەح­نيكالارىن ەنگىزۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. ستۋدەنتتەردىڭ، ماگيسترانت­تاردىڭ، دوك­تورانتتاردىڭ، پروفەس­سور­لىق-وقىتۋ­شى­­لىق قۇرامىنىڭ كومپيۋتەر مەن ەلەكتروندى تەحنيكانى مەڭ­گەرۋىنە، الەم­­دىك ينتەرنەت جۇيەسىنە ەركىن ەنىپ قالاعان اقپارات دەرەكتەرىن قيىن­دىقسىز تاۋىپ الۋىنا قول جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار فيزيكا-ماتەماتيكا ما­مان­دىقتارىن اعىلشىن تىلىندە وقى­تۋدى جۇزەگە اسىرا باستادى، ەندى بيولوگيا، گەوگرافيا، پەداگوگيكا، پسيحولوگيا مامان­دىقتارىن دا اعىلشىنشا وقى­تۋدى ۇيىم­داستىرۋدى قولعا الىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زيالى قاۋىمى، بىلىكتى دە ءبىلىمدى ۇستازدارى، ىنتىماقتى، سالاماتتى ۇجىمى «ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ»، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كوگىلدىر بايراعىن بيىك ۇستاپ، ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ العا قويعان بيىك ماقساتتارعا قاراي جول تارتا بەرمەك. راۋشانبەك ءابساتتاروۆ، اباي اتىنداعى قازاق ۇپۋ ماگيستراتۋرا جانە PhD دوكتورانتۋرا ينستيتۋتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
سوڭعى جاڭالىقتار

قىزىلجارداعى ماعجان كورمەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 21:02

قاراتورعاي

ادەبيەت • بۇگىن، 21:00

كۇيدەن تۋعان ولەڭ

رۋحانيات • بۇگىن، 20:50

گوشە رەاكتسياسى

قوعام • بۇگىن، 20:48

سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى

توتەنشە جاعداي • بۇگىن، 20:40

افريكاداعى قازاق كينوسى

كينو • بۇگىن، 20:34

تارازى باسى تەڭ

سپورت • بۇگىن، 20:30

العاشقى كۇنى – ەكى قولا

سپورت • بۇگىن، 20:25

التىننان القا تاقتى

سپورت • بۇگىن، 20:25

ۇقساس جاڭالىقتار