«بالاپان» باعىتىنان تايماسا

بۇگىنگىنىڭ بالاسىنىڭ باستى ەرمەگى كوگىلدىر ەكران مەن كومپيۋتەر. تاڭنان كەشكە دەيىن تە­مىر­جا­شىككە  وزگەنىڭ ونەگەسىن قى­زىق­­تاپ وتىرادى. سول ۇلت­­تىق بول­مىس-ءبىتى­مىمىزدى بالا ءتۇ­سى­نىگىنە ساي كورسە­تە­تىن قازاق ءتىلدى با­لالار تەلە­ارنا­نىڭ جوقتىعى. ەل­با­سى­نىڭ ءوزى قوز­عاۋ سالۋىنان قول­عا الىنعان, “بالاپان” تەلەار­نا­سى­نىڭ اشىلۋى بار­شا قازاق­ستان­دىق­تار ءۇشىن وتە قۋا­نىش­تى ءسات بول­دى. با­سىلىم­دار جا­رىسا جا­زىپ, بالاقاي­لار اسى­عا كۇت­تى. بۇل “بالاپان” تەلە­ارناسى كو­رەر­مەنى كوپ, جاقسى باع­دار­لامالار ۇسىنا­تىن تەلەارنا بو­لا­دى. سونى­مەن قاتار, وزگە ۇلت وكىل­دەرىنە, ءتىپتى ءوز جەتكىنشەكتەرىمىزگە قازاق ءتىلىن ءۇي­­رەتۋدە, حال­قى­مىزدىڭ رۋحاني ءدۇ­نيە­لەرىن تا­نىستىرۋدا ءۇل­كەن ءرول ات­قارادى. ءبۇل­دىرشىننىڭ بو­يىنا ۇلت­تىق قۇن­دى­لىقتاردى ءسى­ڭى­­رىپ وسۋىنە كوپ كومەگىن تيگىزەدى دەگەن ۇكىلى ءۇمىت تە باسىم بول­عانى راس. باعدارلاما­لارى ءۇش جاس­تان ون جاس­قا دەيىنگى ءجاسوس­پى­رىمدەرگە ار­نال­عان تەلەارنا دا ءوز جۇمىسىنا سول ءۇمىتتى اقتاساق دەگەن نيەتپەن كىرىسكەنى دە ونىڭ ءار حابارىنان بايقالىپ-اق تۇردى. جاس بۋىننىڭ ۇلتتىق جانە ءما­دە­ني تۇل­عاسىن قالىپتاستىرۋ, وتان­عا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ءۇل­­كەندەرگە دەگەن ىزەتتىلىككە ۇيرە­تۋ ماقساتىن­دا بىرقا­تار باعدارلا­ما­لار ومىرگە كەلدى. وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت «قازاق­ستان» تە­لەارناسى ءسوي­تىپ, 2010-2011 جىل­دارعا “الا­قاي, بالا­قاي!” (سپورت­تىق ويىن-ساۋىق باع­دارلاماسى), “اي­جۇلدىز” (كوپ­شى­لىك-تانىم­دىق باع­دار­لاما­سى), “كەل, وينا­يىق!” (تا­نىم­دىق شوۋ باعدار­لا­ماسى), «شە­بەرحانا», “الىپپە” (وقۋ-تا­نىم­دىق باع­دار­لامالارى), ء“ان سا­لايىق!” (بار­لىق وتباسى ءۇشىن مۋ­­زى­كالىق ويىن-ساۋىق شوۋ باعد­ار­لاماسى), “عاجا­يىپ­ستانعا ساياحات” (وقۋ-تانىمدىق اني­ماتسيالىق سە­ريا­لى) سەكىلدى ءبىر­قاتار باعدارلا­ما­لاردى شىعارسا, جاس كورەرمەنگە  بۇ­رىننان تانىمال “ايگولەك” مۋ­زىكالىق شوۋ باعدار­لاماسى, “ەركەتاي” وقۋ-تانىمدىق ءجا­نە “تو­لا­عاي” وتباسىلىق-سپورت­تىق شوۋى دا با­لا­لاردىڭ ىنتىعا كۇ­تەتىن حا­بار­لارى­نا اينالدى. سو­نىمەن قا­تار, الەم­دەگى بالالارعا ار­نال­عان ەڭ ۇزدىك اني­ماتسيالىق فيلم­دەردىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋى دا وتە قۇپتارلىق جايت بولدى. ارينە, بۇرىننان كورسەتىلىپ كەلە جاتسا دا بۇل حابارلار, ءاسى­رە­سە, «ايگولەك» پەن «ەركەتاي» كو­رەر­­مە­نىن جالىقتىرىپ العان جوق, قايتا جەتكىنشەكتەردىڭ ءۇل­كەن-كى­شى­سى بىردەي تامسانا تاما­شا­لاي­تىن باعدار­لامالاردىڭ بىرىنە اي­نال­دى. «الا­قاي, بالاقاي!» دا كو­رەرمەنىن باۋراپ اكەتتى.  با­لا­لار­دى شىنىق­تى­رىپ, بيشىلىك ونەرگە بەيىمدەيتىن, جىلدام­دىق­قا باۋلي­تىن, كوڭىلدى اۋەنمەن ءار­لەنگەن بۇل باعدار­لا­ما­نىڭ ەستە­تي­كالىق ءتار­بيەسى زور دەسەك, «ءالىپ­پە» وقۋ-تا­نىمدىق باع­دار­لاماسىنىڭ بالا­لار­عا ۇيرەتەرى كوپ قىزىقتى تا­قى­رىپتارعا قۇ­رىل­­عانى دا قۋا­نىش­تى جايت. ءار­بىر ارىپكە بايلانىستى ولەڭ-تاق­پاق­تار وقىلىپ, ماقال-ماتەلدەر جاتتات­قى­زۋ, جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن تار­تىمدى ەتىپ ءتۇسىن­دى­رىپ, قا­زاقتىڭ ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇر­لەرىن ءبۇلدىرشىن وي-ورىسىنە لا­يىق­تى ءتا­سىل­دەرمەن ءتۇسىندىرۋ باعدارل­ا­ما­نىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ ايتۋ­عا بو­لادى. اقىن-جازۋشى­لاردىڭ جىل مەزگىلدەرىنە بايلانىستى جا­زىل­عان شىعارما­لارىن نانىم­دى كو­رىنىستەر ارقىلى بالا كوڭى­لىنە توقي ءبىلۋ دە, كىشكەن­تايلارعا ءارىپ ۇيرەتە وتىرىپ, تا­نى­مال تا­لانت­تارى­مىزبەن تانىس­تىرۋ ءتاسىلى دە باعدارلامانىڭ شىق­قان بيىگى­نىڭ ءبىرى. ال «ويلان دا, تاپ» باعدا­ر­لاماسى بۇلدىرشىندەردى بۇگىنگى عى­لىم جاڭالىقتارىنىڭ قىر-سى­رىنا ۇيرەتەر, زەردەلىنى جەتەلەپ, تاڭعاجايىپتارمەن تابىس­تى­رار تا­نىمدىق دۇنيە. ارينە, ءبىر وكى­نىشتىسى بالالارعا ارنالعان ۇلت­تىق تۋىندىلارىمىزدىڭ ازدى­عى. بۇل جەردە دە «بالاپان» ارناسى امال­­سىزدان اۋدارماعا تاۋەلدى بو­لىپ وتىر. كۇن سايىن كورسەتىلەر «ۆيلگەلم تەلدىڭ جاڭا حيكايا­لا­رى», «تۇنگى باققا ساياحات», ت.ب. مۋلت­حيكايالار بۇل سوزىمىزگە ءدا­لەل. وسى ارادا اتا-انانىڭ بالا­مىز ۇلتتىق تەلەتۋىندىلاردى تاماشالاپ, جۇزە­گە تولىق اسپاي, سۇيىكتى كەيىپكەرلەرىمەن قاۋى­شا­دى دەگەن ءۇمى­تى ءازىر وتىرعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ەندەشە, بالا ساناسىنا اتا-بابا قاستەرلەيتىن يماندىلىقتى ۇيىتۋ, ۇلتىمىزعا ءتان, حالقى­مىز­دىڭ قا­نى­نا بىتكەن ادەت-عۇرىپ­تار­دى ۇيرە­تۋدى دە الداعى ۋاقىتتا وسى باع­دارلاما ارقىلى قولعا ال­ساق, نۇر ۇستىنە نۇر دەمەكپىن.  ءيا, وزگە ەلدىڭ «بانكتى توناۋ» سەكىلدى حيكاياسىن قىزىقتا­عان­شا, حالقى­مىز­دىڭ جيرەنشە شەشەن, الدار- كوسە, ەرتوس­تىك سياقتى اڭىز-ءاپ­سا­نالار مەن باۋىر­مال­دىق­قا, با­تىل­دىققا, ەل قورعار ەرلىككە ۇندەي­تىن «باتىرلار جىرى­نىڭ» كەيىپكەرلەرىمەن ەكران ارقى­لى جۇزدەسىپ جات­سا, بۇل ەرتەڭگى كۇنى ۇلتىم دەپ ۇران سالار ۇل-قىزدارىمىزدىڭ ءتا­لىم-ءتار­بيە­سىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز. حالقىمىزدىڭ تابيعاتىنا جا­قىن «ءان سالايىق!»  بالالا­رى­مىزعا دا ۇنايتىن باعدارلامانىڭ ءبىرى. دەگەنمەن, وسى باعدارلاما ءالى دە بولسا كوپ ىزدەنىستى تالاپ ەتەتىن سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, بالالار­عا ارنالعان ءان رەپەر­تۋا­رى كۇردە­لى. كەي اندەر­دىڭ جا­ڭىلت­پاش قۇساپ وپ-وڭاي اي­تىلا سالمايتىندى­عى­نان كىش­كەنتاي ءان­­شى­لەرىمىز ءسوز­دەرىن جاتتاي الماي اۋىزدارىن جى­بىر­لاتىپ, ءۇي­رەتۋ­شىگە جاۋتاڭ­داي قاراپ الەككە ءتۇسىپ جاتادى. مىسالى, «شاح­تەر تۋرالى انگە» قۇلاق تۇرەلىك: «شاحتەردى ەل بىلەدى, وعان ساراي جەر استى. كومىر قازىپ جۇرەدى سورعا­لا­تىپ تەر اششى», دەگەن جولداردى بالا تۇگىلى ءوزىمىز دە ءمۇدىرىپ ايتاتى­نىمىز اقيقات دەسەك, «تابىندى ءوزىم سۋارىپ-ەي, شالعىنعا ايداپ بارامىن, دەپ كەلەتىن بۇلدىرشىندەر ءۇشىن ءتۇسى­نىك­­سىز ءماتىننىڭ ولاردى قىزىق­تىر­ماسى انىق. ءبىر سارىنمەن اي­تىل­عان اۋىر ءان ىرعاعىن جارتى ساعات­قا جۋىق قايتالاعان جۇرگىزۋ­شى­لەردىڭ ءوزى دە جالىققانداي. ارينە, كوڭىلسىز اۋەن مەن بۇلدىرشىندەر ءۇشىن بەيمالىم باقتاشى مەن شاحتەر تىرلىگى ولارعا قىزىقسىز بول­عانى كورىنىپ-اق تۇر. سونداي-اق, ءبىر سارىندى ىرعاقپەن جاراپازان ماقامىنا كەلەتىن «تەكە جايىن­داعى ءاننىڭ» دە بالا جا­دىن­دا جات­تالىپ قالۋى ەكىتالاي-اۋ. بۇل باع­دارلاماعا جۇرت جادىندا ءجۇر­گەن, ايتۋعا جەڭىل بالالار ءان­دەرىن نەگە ۇسىنباسقا. تاعى ءبىر ويعا ورالعان پىكىر-ءجۇر­گىزۋشىلەردىڭ كيىم ۇلگىلەرى. باع­­دارلامانىڭ باسىم كوپشىلى­گىن­دە جۇرگىزۋشىلەردىڭ قارا ءتۇستى, نە بولماسا قوڭىرقاي كيىمگە ۇيىرلىگى باي­قالادى. نەگىزىنەن, بالالار باع­دار­لاماسىن جۇرگىزۋشىنىڭ كيىمى اشىق ءتۇستى, بالانىڭ  كوڭىلىن جا­دى­را­تا­تىنداي بولۋى قاجەت-اق. ءوزى ءجۇر­گىزەتىن حاباردىڭ ماز­مۇ­نى­نا ساي, ەرتەگى الەمىنىڭ كەيىپكەرىندەي كيىنىپ شىقسا, ءتىپتى تارتىمدى كورىنەر ەدى. جانە ءبىر كوڭىلگە كىر­بىڭ ۇيالاتار جايت, اشىلعانىنا نە­بارى 7-8 اي عا­نا بولعان تەلە­ارنا­نىڭ قورى سار­قى­لا باستاعانى. سوڭ­عى كەزدە قاي ۋا­قىتتا قوسسا­ڭىز دا بىرنەشە رەت كور­گەن باع­دار­لامانى قايتا بەرىپ جاتا­تىنىنا بۇلدىرشىندەر كوڭى­لى تول­ماي-اق ءجۇر. بالالاردىڭ بار­لىق باع­دار­لا­مانى جاتتاپ العانى سون­شالىق, جاۋىر بولا باستاعان ارنا­نىڭ قۇ­لا­عىن باسقا جاققا بۇ­راي سا­لا­تىنىن كوزىمىز كورىپ تە ج­ۇر. ءاري­نە, جاڭا عانا قانات قاققان «با­لا­پانعا» وسىن­شا سىن ايت­قانىمىز ار­تىق تا شىعار. دەگەنمەن, سىن تۇزەل­مەي, ءمىن تۇزەل­مەس. ءبىزدىڭ تىلەگىمىز بار قازاق­تىڭ ءۇمىتىن ارقالاعان «با­لا­پاننىڭ» قا­نا­تى قاتايا تۇسسە دەيمىز. بازاركۇل احمەت, جۋرناليست.