ورتاق ىسكە ويلى كوزقاراس كەرەك

"التىن بەلگى يەگەرلەرى كوبەيىپ بارادى" (ە.ق.31.03.2011 ج.) اۋىل مەكتەبى مەن قالا مەك­تە­بىنىڭ ارا سالماعىندا ايىرما­شى­لىق بار. بىرىنشىدەن, قالا مەكتەپتەرى اۋىل مەكتەپتەرىندەي ەمەس, مۇعالىم­دەر­دەن تاپشىلىق كور­مەي­دى. قالادا جۇمىس سۇراپ ءوتىنىش ءبىل­دىرگەندەردى تاڭداپ ىرىكتەپ الۋ­عا تولىق ءمۇم­كىنشىلىك بار. جۇمىس­قا ورنالاسا الماي جۇرگەن, اۋىل­دان بارعان بىلىكتى ۇستازدار قان­شا­ما؟ ولاردىڭ كەيبىرى جوعارى سا­نات­تى مۇعا­لىم­دەر. بۇل قالا مەك­تەبىنىڭ اجارىن اشپاي ما؟ سون­داي-اق الىس اۋىل­دا­عى باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ جاي-كۇيى دە اۆتور­دىڭ كوزقاراسىنا ىلىگۋى كەرەك ەدى. قاشىقتىقتان وقى­تۋ, ينتەرنەتتىك جۇيە, ت.ب. وزىق جايلار اۋىل مەكتەپتەرىندە ءالى دە اقساۋدا. قالا مەك­­تەبىنىڭ بازالىق قۋاتى دا الىس­تاعى اۋىل مەكتەبىنەن ءال­دەقايدا ارتىق دەسەم, اسىرا باعالاۋ بولماس. سويتە تۇرسا دا كەيبىر اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ ۇبت كورسەتكىشى جەكەلەگەن قالا مەكتەبىنىڭ دارەجەسى­نەن ار­تىق بولماسا كەم ەمەس ەكەنىنە ناناتىن شىعارمىز. اۋىل­دا جاپ­پاي كوزبوياۋشىلىق, «جالعان ءىس» ەتەك الىپ جاتقاندا قالا مەكتەپتەرى دە «قاراپ وتىرماعانى» جانە انىق. تاعى ءبىر ايتارىمىز, «التىن بەلگى» العان­دار­دىڭ ءبارى بىردەي مەملەكەتتىك ءمار­تەبەگە يە قازاق ءتىلىن بىلە مە ەكەن؟» دەيدى اۆتور. مەنىڭشە, ءبىر جاۋاپ: بۇگىنگى اۋىل مەكتەبى انا ءتىلى جونىنەن قالا مەكتەبىنەن كوش بويى وزىق. سونداي-اق ما­قا­لادا وسى جونسىزدىكتەرگە (باعانى كوتە­رىپ قويۋ, ۇيالى تەلەفون ارقى­لى وقۋ­شىعا سۇراق جاۋاپ­تا­رىن بەرۋ, ت.ب.) «وعان كىنالى مەكتەپ, نە مۇعالىم ەمەس, وتىرىك بەدەلگە ۇمتىلۋشىلار» دەيدى. سوندا ۇمتىلۋشىلار كىمدەر؟ اۆتور اشىپ ايتپاي ما؟ ۇبت قورىتىندىسى ەڭ ءبىرىنشى بالاعا ءبىلىم بەرگەن مۇعا­لىم­گە, مەكتەپكە بەدەل ەكەنى ايدان انىق. ەگەر انىق بولسا, نەگە ولاردى اراشا­لاي­مىز؟ ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قا­بىلەت­تەرى جەتپەي, جالعان جەتىستىكتەرگە جە­تۋدىڭ ەڭ توتە جولىن ۇيرەتىپ جۇرگەن سولار بولماي ما؟ «جەل تۇرماسا, ءشوپ­تىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەيدى حالىق. جو­عارى ورىنداردان كەلگەن باقىلاۋ­شى­لار­دى «ساتىپ» الادى, بولماسا, كوڭىلىن تابۋدىڭ باسقالاي ارەكەتتەرىن ىسكە قو­سا­دى دەگەن اڭگىمە دە ەل اۋزىندا. وسى­لار­دىڭ ءبارىن انىقتاپ دۇرىسىن دۇرىس, بۇرىسىن بۇرىس دەپ, تورەلىك شى­عا­رۋى­مىز كەرەك. ونسىز ءبىلىم ساپا­سى كوتە­رىلمەيدى. ۇبت-نىڭ بەدەلى كەتەدى. وي­لاستىرا كەلگەندە, اۆتور ءبارىن تەك ءوزىنىڭ رەسپۋبليكاداعى ەڭ وزىق مامان­دان­دى­رىل­عان دارىندى بالالار مەكتەبىمەن سا­لىستىرا قاراعان سياقتى. ءبىز اۋىلدا تۇراتىن بارلىق بالالاردى مەكتەپكە قابىلدايمىز. ال اتالعان مەكتەپ ەڭ وزات دەگەن وقۋشىلاردى ىرىكتەپ الادى جانە 5 سىنىپتان باستاپ وقىتادى. ول وقۋ­شىلار باستاۋىشتى اۋىلدا وقىپ, قا­لادا قاتار­داعى مەكتەپتەردە ءبىلىم العان­دار. سوندا بەينەت كىمدىكى, اتاق كىمدىكى؟ بۇگىندە بارلىق مەكتەپتە الداعى كوك­تەمدە باستالار ۇبت-عا ازىرلىكتىڭ قىز­عان شاعى. مۇعالىم دە, وقۋشى دا قار­بالاس ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەي, ءبىلىم سىنىنا ىقتياتتى ازىرلىككە كوشكەنىن كوپ جەردەن اڭعارىپ ءجۇرمىز. ون ءبىر جىل العان ءبىلىمىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن باعامداۋ ءار شاكىرت ءۇشىن ماڭىزدى. ولقى جەرلەرىڭدى تولىقتىرىپ, بارىڭ­دى ودان ءارى مولايتىپ, شىڭداي ءتۇسۋ ەر­تەڭگى كۇنى ورتا جولدا قالدىرمايدى. وقۋ­ىڭ ساپالى بولسا ساناڭ سالماقتى, ويىڭ دا ورتا بولمايدى. مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى جونىندە اقجايىق اۋدانى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى ابدۋعاجيەۆ مارات بىزبەن بىردە وي بولىسكەن. – سوڭعى جىلدارى اقجايىق اۋدانى­نىڭ مەكتەپ بىتىرۋشىلەرى وبلىستا ال­دىڭ­عى كوشتە كەلە جاتىر. بۇل ۇبت-عا تياناقتى قامدانىس, ءبىلىم بەرۋگە جان-جاقتى قامقورلىق ناتيجەسى دەسەم, ار­تىق باعالاۋ بولماس. بيىل مەكتەپ بىتىرۋشىلەر 650 وقۋشى بولسا, سونىڭ 619-ى ءبىلىمىن ۇبت-دا سىناۋعا تىلەك ءبىلدىرىپ وتىر. بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. وسى ۋاقىتقا دەيىن 5 رەت الدىن الا تەست با­قىلاۋلارىن وتكىزدىك. ۇشەۋىن – مەكتەپتە, ەكەۋىن – اۋداندىق تەست ورتالىعىندا. بايقاۋلار ناتيجەسى ازىرلىكتى شىڭداي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ءالى دە شيراتار تۇس­تار بارشىلىق. بۇل جاعدايلار مەكتەپ باسشىلارى مەن ۇستازدارعا ەسكەرتىلدى. تالقىلاندى. قالعان ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ورتاق ءىستىڭ ناتيجەلى بولۋى­نىڭ كەپىلى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى وقىتۋشىعا تاۋەلدى. ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ۇنەمى نازاردا. وتكەن جىلى جوسپار بويىنشا 250 مۇعالىم ءوز ءبىلىمىن كوتەرۋگە ءتيىس بولسا, بىزدە 337 مۇعالىم ءوز بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. اۋدان بويىن­شا وتكەن وقۋ جىلىندا مەكتەپتەر تۇگەل وقۋلىقپەن قامتىلىپ وتىر. ال ەندى گازەتتەگى كوتەرىلگەن ماسەلەگە توقتالار بول­ساق, اۋىل مەكتەبىنىڭ بىلىمىنە كۇدىك­تە­نە قاراۋدىڭ ەشقانداي قيسىنى جوق. وتكەن جىلعى جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن گرانت يەگەرلەرى وبلىس بويىنشا 1511 بولسا, سونىڭ 1006-ى اۋىل مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. ءبىزدىڭ اۋداننان وقۋىن الىپ جۇرە الماي قايتىپ كەلگەن وقۋشىنى ەستىگەن جوقپىن. اۋىلداعى تەست ورتالىقتارىن جابۋعا بولمايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءالى دە قالا مەن اۋىلدى سالىستىرا قاراۋ ءۇشىن تەڭگەر­مە­شىلىك شەكارانىڭ سىزىعى سالماق­تاۋ­دى قاجەت ەتەدى. 125 بالدى تەك قالالىق وقۋ­شىلار جيناۋى شارت ەمەس شىعار. اۋىل­دا دا ۇكىلى ۇمىتكە لايىق ءبىلىمدى وقۋ­شى­لار جەتەرلىك, سوعان قۋانامىز – دەدى ول. – ونىسى راس. اۋىل مەكتەبىن ءبىر ۇداي كۇستانالاي بەرمەيىك. تىلەس جازىقباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى وقۋ ءىسىنىڭ وزاتى. باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى.