«قاراقۇيرىق سۋ ىشكەن قاققا كەلىپ...»

قازاقتىڭ قىران قاناتى تالاتىن سا­يىن دالاسى جايقالا وسكەن وسىمدىك اتاۋ­لىعا عانا ەمەس, سول دالانى ەمىن-ەركىن كەزەتىن تۇياقتى جانۋارلارعا دا ولشەۋسىز باي. قۇم­دى جەردىڭ ۇستىنەن جەلدەي ەسەتىن تۇياق­تىلاردىڭ ىشىندە كيىك تۇقىمداس جا­نۋار­لاردىڭ الاتىن ورنى ءبىر توبە دەسەك, قا­تە­لەسپەسپىز. ال ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن با­تىس­تاعى ماڭعىشلاق جارتىارا­لىنا دەيىنگى ايماقتى مەكەن ەتەتىن قاراقۇيرىق – باسقا دالا ەركەلەرىنەن ءوزى­نىڭ ءتۇر-سيپا­تىنىڭ كوركەمدىگىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن كو­بىمىز بىلە بەرمەسەك تە, تابيعاتتىڭ تىلسىم سي­قىرى­مەن جانى ۇيلەسىم­دىلىك تاباتىن كەز كەلگەن قازاق بالاسى بۇعان ءسوزسىز قانىق بولار. اقبوكەننىڭ شاعىنداۋ تۇرقىنا كەلەتىن قاراقۇي­رىق­تىڭ اتى ايتىپ تۇر­عانداي قۇي­رىعى قارا, با­ۋىرى مەن ءتورت اياعى اقشىل كەلەدى. ءار دالا قوجايىن­دارىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار دەسەك, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىر­عان تۇياق­تى جانۋاردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – سۋعا ءتوزىم­دىلىگى. تابيعات-انا ونى ءشول­گە سونشا­لىقتى شىدامدى ەتىپ جا­راتىپتى. ءشوپتىڭ ىل­عالىمەن, ال جاڭبىر جاۋسا, سونىڭ سۋىن ءىشىپ جۇرە بەرەتىن قاراقۇيرىقتىڭ تابيعات تىلسىمىنا ەتەنەلىگى وسىدان-اق بايقا­لاتىنداي. بۇگىندە الدىڭعى, ورتا جانە ورتالىق ازيا ءوڭى­رىندە كەڭىنەن تارالعان بۇل دالا ەركەسى تمد كەڭىستىگى بويىنشا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, ءازىر­بايجان, وزبەكستان, قىر­عىز­ستان, تاجىكستان, ءتۇر­كىمەنستان ايماق­تارىندا دا تىرشىلىك ەتەدى. الايدا, وسى ءبىر اسەم دە باعالى كيىك تۇقىمداس جا­نۋارعا كەزىندە اڭشىلىق مىل­تىقتىڭ تولاس­سىز كەزەنۋى ولار­دىڭ قىناشا قىرى­لۋىنا اكەلىپ سوققانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەس. ماسەلەن, 20-عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قازاقستاننىڭ جارتىلاي شولەيت جانە شولەيت جەرلەرىن مەكەندەگەن, كاسپي تەڭىزى مەن ىلە ويپاتىنا دەيىنگى تۇتاس ارەالدى جايلاعان قاراقۇيرىقتىڭ جال­پى سانى 200 مىڭعا جەتىپ جىعىلىپتى. كەيىن ماڭعىشلاق جارتىارالى مەن ءۇستىرت­تى قارقىندى ونەركاسىپتىك تۇرعىدا يگەرۋدىڭ سالدارىنان بۇل تۇياقتى جانۋار­لاردىڭ سا­نى كۇرت ازايادى. ساۋىرى كۇنگە شاعىلىسقان دالا ەركەسىنىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوعالۋعا اينالعاندىقتان, 1951 جىل قارا­قۇيرىققا اڭشىلىق قۇرىقتىڭ سالى­نۋىنا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنعان جىل رەتىندە تاريح پاراعىنا ەنگىزىلگەن. دەسەك تە, تابيعاتتىڭ كوركەم كەلبەتپەن جاراتقان تۇياقتى جانۋارىنا سۇعىن قادا­عان اڭ­شىلاردىڭ كەرى ارەكەتى ونىڭ 1978 جىلى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلۋىنە بىردەن-ءبىر سەبەپ بولادى. ال بۇگىندە بۇل دالا ەركەسىن قانشا­لىقتى قورعاپ ءجۇرمىز؟ مۇنداي ساۋالدىڭ تۋىنداۋىنا دالا جانۋارىنا باعىت­تالعان سىرتقى كۇشتەردىڭ كۇشەيۋى سەبەپ بولىپ وتىر. جابايى تابيعات تۇرلەرىنىڭ حالىق­ارالىق ساۋداسى وتە «تارتىمدى بيز­نەسكە» اينالعانى قاشان؟! ونىڭ تار­تىمدىلىعى الۋان ءتۇرلى فلورا مەن فاۋ­نانىڭ باسىم بولىگىنىڭ كوپتەپ تارتىلا­تىندىعىنان. ياعني, بيزنەستىڭ وسى ءبىر ءتۇرى الەمدە جابايى فلورا مەن فاۋنانىڭ كوپتەگەن ءتۇر­لەرىنىڭ جوعالىپ كەتۋى مەن ولاردىڭ مەكەن ەتۋ اۋماعىنىڭ تارى­لۋىنا اسەر ەتەتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ ۇلگەردى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ 160-تان استام ەلىنىڭ جانۋارلارى مەن وسىمدىك الەمىن ساقتاۋ ماق­ساتىندا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى بار تابيعي فاۋنا جانە فلورا ءتۇر­لەرىنىڭ حالىقارالىق ساۋ­داسى جونىندەگى كون­ۆەن­تسياعا (سيتەس) قول قويىلۋ تامىرىن دا وسىن­داي قاجەت­تىلىك­پەن باي­لانىس­تىرىپ, تار­قات­­­­قانىمىز دۇرىس. سيتەس كونۆەنتسياسى نە­­گىزىنەن جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتۋگە شاق قال­عان تۇرلەردى ساۋدالاۋ مەن باسقا دا جانۋارلار ساۋداسىنىڭ ءتيىمدى ءجۇ­يەسىن بەلگىلەۋگە باعىت­تالعان. بۇل كونۆەنتسيا ەكسپورت­تاۋ­شى ەلدەر مەن يم­پورت­­­­­تاۋشى ەل­دەرگە ۇلكەن جا­ۋاپ­كەر­شىلىك جۇكتەي­دى. قازاق­ستان سيتەس-كە 2000 جىل­دان بەرى مۇشە. ەل اۋماعىنا ءتۇز جانۋار­لارىنىڭ زاڭسىز كەلۋى مەن قازاقستان ايماعىنان تىس جەرلەرگە جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان جانۋارلار مەن ءوسىم­دىك­تەردىڭ بار­لىق تۇرلەرى­نىڭ زاڭسىز شىعا­رىلۋى­نا شەكتەۋ قويۋ, وسى ۇدەرىستى وڭ­تايلى باعىتقا بۇرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىمەن ار­نايى ەرەجەلەر بەكىتىلگەن. بۇل ەرەجەلەر قورشا­عان ورتانى قور­عاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىمەن جانە كەدەندىك باقىلاۋ اگەنتتىگىمەن كەلىسىلگەن. دەسەك تە, قازاقستان فاۋناسىنىڭ تەك 110 ءتۇرى عانا سيتەس كونۆەنتسياسىنىڭ قو­سىمشاسىنا ەنگىزىلىپتى. سيتەس جوعالىپ كەتۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جانۋارلار ساۋداسى ءما­سەلەلەرىندە ايرىقشا ءرول اتقاراتىن ءبىر­دەن-ءبىر قۇجات. الايدا, قۇجاتتا كورسە­تىلگەن ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ وعان ءمۇ­شە تاراپتار ءۇشىن عانا ەمەس, جالپى حالىق­ارالىق قوعام­داستىق ءۇشىن دە كوپتەگەن قي­ىندىقتار تۋ­دىرۋدا. ارينە, كونۆەنتسيا­نىڭ پارمەنىمەن وسىمدىكتەر مەن جانۋار­لاردىڭ كوپتەگەن ءتۇر­لەرىنىڭ زاڭسىز ساۋدا­لانۋىنا توسقاۋىل قويىل­عانىن ايتقانى­مىز ءجون. بۇل تيىسىنشە, ولار­دىڭ سانىنىڭ ساقتالۋىنا اسەر ەتكەنىن دە جاسىرمايمىز. ماسەلەن, «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك-ءنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, 2005-2010 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋما­عىن­دا­عى قاراقۇيرىقتاردىڭ جالپى سانى 12150-دەن 16200 باسقا جەتە جىعىلىپتى. الايدا, بۇل كوڭىل كونشىتەرلىك كورسەتكىش پە؟! جوق. سەبەبى, بۇل وسى ءبىر تۇياقتى جانۋار سانى­نىڭ كوبەيگەنىن بىلدىرمەيدى. كەپىل دە بولا المايدى. «جوعارى كورسەتكىشتى دەڭگەي­مەن» سالىس­تىرعاندا از عانا كور­سەتكىش ەكەنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە قاراقۇي­رىقتى قورعاپ, ولاردىڭ سانىن سونشالىقتى كوبەيتكەنىمەن, سوعان سايكەس قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردىڭ تۋىندايتى­نىن دا ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك. ءبىر عانا مىسال. ەگەر, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ماماندارىنىڭ سوزىمەن سويلەسەك, بۇگىندە تۇياقتى جانۋارلاردى كۇن-ءتۇنى قورىپ, قارماعىنا ىلىندىرگىسى كەلەتىندەي نيەتتە جۇرگەن براكونەرلەرمەن كۇرەس باقىلاۋدا بولعانىمەن, ولاردىڭ قارا­قۇي­رىقتى اتۋ فاكتىلەرى تولاستاماي وتىر. سالا ماماندا­رىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاپپاي براكونەرلىك ءىس-ارەكەتتەر ەلىمىزدىڭ اقتوبە, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, قوستاناي جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ اۋماق­تارىن­دا ورىن الىپ وتىر ەكەن. ماسەلەن, 2009 جانە 2011 جىلداردىڭ ال­عاشقى جار­تىسىنداعى مالىمەتتەردى ءسوي­لەتەر بولساق, الماتى, قىزىلوردا, ماڭ­عىستاۋ جانە وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىستا­رىنداعى ور­مان جانە اڭشىلىق شارۋاشى­لىعى كوميتەتىنە قاراستى بولىمشەلەر 33 قاراقۇيرىقتى اتىپ الۋدىڭ 9 فاكتىسىن تىركەگەن. بۇگىندە سول 9 فاكتىنىڭ 6-ۋى بويىن­شا قولعا تۇسكەن براكونەرلەر جازاعا تارتىلسا, قالعان 3 فاكتى بويىنشا قىل­مىستىق ءىس قوزعالۋدا. بۇ­لاردىڭ سىر­تىندا جانۋارلار الەمىن قور­عاۋ, ءتيىمدى پايدالانۋ جونىندەگى زاڭ نور­مالارىن بۇزۋ سالدا­رىنان ورىن العان شىعىندى قايتا قال­پىنا كەلتىرۋگە باعىت­تالعان ەل ۇكى­مەتىنىڭ 2004 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا قابىل­دانعان ارنايى قاۋلى­سى بار. بۇل قاۋلى بو­يىنشا, قاراقۇي­رىقتى زاڭسىز اۋلاعان براكونەرگە 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىش (تومەنگى ەسەپتىك كور­سەتكىش) نەگىزىندە ايىپ­پۇل سالىناتىن كورىنەدى. 2011 جىلى بۇل ايىپپۇل سوماسى 604800 تەڭگەگە كوتە­رىلىپتى. ال قازاقستان رەس­پۋبليكا­سىنىڭ قىلمىس­تىق كودەكسى نەگىزىندە كيىك تۇ­قىمداس جانۋارلاردى زاڭ­سىز تۇردە قۇرىقتارىنا ىلىكتىرگەن براكونەرلەر 3 جىل­عا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىق­تارىنان ايىرى­لادى. وعان قو­سا, قارۋ-جاراقتارى مەن ءمۇ­لىك­تەرى ءتار­كىلەنەدى. الايدا, تۇياق­تى­لار­دى قورعاۋدىڭ, برا­كونەرلەردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالۋدىڭ ءادىس-امالى ءالى دە ولقى ءتۇسىپ تۇرعانداي كورى­نەدى بىزگە. مۇنى دالا ەركەسى سانى­نىڭ كۇن ساناپ سيرەي تۇسۋىنەن بايقاۋعا بولادى. 60-شى جىلدارى قۇرۋعا شاق قالعان تۇياقتىلاردى ساقتاۋدى بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزۋ كوزدەلىپتى. سولاردىڭ ءبىرى – ولاردى ارنايى قورىقتاردا كوبەيتۋگە باعىتتالعان. ال 70-ءشى جىلدارى كەڭەس­تىك كەڭىستىك بو­يىنشا 7 قورىقتىڭ نەگىزى قالانسا, بۇگىنگى تاڭدا سولاردىڭ تەك بىرەۋى عانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ول وزبەكستان جەرىندەگى «دجەيران» ەكوورتالىعى. ءازىر­­­بايجان دا قاراقۇيرىقتى ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ولاردى وزدەرىنىڭ تاريحي وڭىرلەرىنە قايتا جەرسىندىرۋ باعدارلاما­سىن قولعا العانعا ۇقسايدى. ماسەلەن, اتالعان باعدارلاما نەگىزىندە ابشەرون ايما­عىنىڭ شەكاراسىنا 150-گە تارتا قارا­قۇيرىقتى جەرسىندىرۋ كوزدەلگەن. باع­دارلامانى جۇزەگە اسىرۋ 2010 جىل­دىڭ سوڭىن الا باستالعان. 2011 جىلى بۇل باعىت بويىنشا جان-جاقتى جۇ­مىستار جۇرگىزىلمەك. تۇركىمەنستانداعى جاع­داي دا كوڭىلگە جىلىلىق ۇيالاتادى. ارينە, 90-شى جىلداردىڭ باسىندا بۇل ەلدە دە قاراقۇيرىق جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن باستان كەشىرگەن. الايدا, قازىرگى تاڭدا مۇنداعى دالا ەركەلەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بادحىز سەكىلدى ارنايى تابيعي قورىمداردا قورعالۋدا. بۇل وزگە ەلدەردە قالىپتاسقان جاعدايدان كورىنىس بەرەتىن مىسالدار. اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ: «قارا-قارا تۇلەيدەن قاپتاپ ءورىپ, قاراقۇيرىق سۋ ىشكەن قاققا كەلىپ. قاراقۇيرىق – عاسىرلار كوشە بەرگەن, قارا جەلىن دالانى قاقتاپ ەمىپ...» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى بار. تابيعات تىل­سىمى مەن سيقىرىنا جانى قۇشتار سىرشىل اقىننىڭ دا تۇياقتى جانۋاردى ارداقتاپ, وسىلايشا جىرعا قوسۋى وسى ءبىر جارا­تىلىستىڭ قاسيەتىن ىشتەي سەزىنىپ, ءتۇسىن­گەندىكتەن بولار. جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋا­شىلىعى كوميتەتىنىڭ قولعا الۋىمەن 2014 جىلعا دەيىنگى «جاسىل دامۋ» سالا­لىق باعدارلاماسى قابىلدانىپتى. باع­دارلامانىڭ وزەگى – دالا ەركەسىن قورعاۋ, ەسەپكە الۋ جانە باقىلاۋعا, سونداي-اق, ولاردى وزدەرىنىڭ تاريحي مەكەن ەتۋ ايماعىنا قايتا جەرسىندىرۋگە نەگىزدەلىپتى. ال ونىڭ دىتتەگەن جەردەن شىعۋى ۋا­قىت ەنشىسىندە دەيمىز... ءلايلا ەدىلقىزى.