ماسكەۋدە بار ءبىر ءۇيىڭ...

الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قازاقتار كورشى رەسەي ەلىندە دە ءبىراز بارشىلىق. قازاقستاننىڭ 9 وبلىسى رەسەيدىڭ 12 وبلىس-ولكەلەرىمەن شەكتەسەدى. سوعان وراي قازاقتار استراحان, ورىنبور, ساراتوۆ, ومبى, ۆولگاگراد, چەليابى, تۇمەن, قورعان, سامارا, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىندا, ال­تاي رەسپۋبليكاسىندا مولىراق. سونىمەن قاتار ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ سياقتى ءىرى ورتالىق­تاردا, كەمەروۆ, توم, كالينيگراد, مۋرمانسك وبلىستارىندا, ياكۋتيا (ساحا) رەسپۋبليكاسىندا, تاتارستان مەن باشقۇرتستاندا تۇرا­تىن قانداستارىمىز از ەمەس. رەسەيدە قازاق دياسپوراسىنىڭ ال­عاشقى قوعامدىق ۇيىمدارى 80-ءشى جىلداردىڭ اياعى مەن 90-شى جىل­داردىڭ باسىندا قۇرىلدى. ءماس­كەۋدەگى «قازاق ءتىلى» مەن «مۇ­را­گەر» قوعامدارى سول تۇڭعىشتار قا­تارىنان سانالادى. ءبىزدىڭ قولى­مىزعا تيگەن «مۇراگەر» كىتابىن­دا بەلگىلى جۋرناليست, عالىم, ديپلومات سەرىكقالي بايمەنشە ءماس­كەۋ قازاقتارىنىڭ وسى قوعامى­نىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن بۇگىنگى جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىسىن دەرەكتى حيكاياتتارمەن اسەم بايان­دايدى. كوكىرەكتى قارس ايىرعان اڭساۋ, جۇرەككە مەيىزدەي قاتقان ساعى­نىش قازاق ءۇشىن قاسيەتتى سەزىم بولسا كەرەك. قىزىل يمپەريانىڭ قۇرساۋى تىپىر ەتكىزبەگەن كەزدە دە بابالار اڭساعان بوستاندىق, ەركىندىك اڭساعان قازاقتىڭ تارپاڭ قيمىلى بىلىنبەي قالمادى. سو­نىڭ ءبىرى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى كۇيىپ تۇرعان قىزىل سايا­ساتتىڭ ورتالىعى ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن قازاق جاستارى قۇرعان «جاس تۇلپار» ۇيىمى ەدى. ونىڭ سوڭعى كەزدەسۋى لەنينگرادتا ءوت­كەن ەكەن. جاستۇلپارلىقتار وسى كونتسەرتتە تەك عانا قازاقشا ءان سالعان كورىنەدى. وسىدان شوشىن­عان كەڭەستىك بيلىك قازاق جاستا­رىنىڭ بۇل ءىسىن ۇلتشىلدىق دەپ باعالاپتى. ارينە, سودان كەيىن ول قوعامنان شەتتەتىلدى. «ۇشقىننان جالىن لاۋلايدى». ءبىز قىلىشى­نان قانى تامعان ساياساتتىڭ وتىندە ءجۇرىپ, قوعامدىق سانادا تاۋەلسىز ەل, ازات ۇلت بولۋعا تالپىنعان ارماننىڭ ىرگەتاسىن قالاي الدىق. 1986 جىلعى جەلتوقسانشىلاردىڭ قيمىلىنان ءوزىمىزدى تانىعانداي بولامىن» دەپ جازدى كەيىن وسى ۇيىمدى قۇرۋشىلاردىڭ باسىندا بولعان مۇرات اۋەزوۆ. جەلتوقسان كۇركىرى سانادا ازات­­تىق ۇعىمىن جاڭعىرتتى. جاڭ­عىرتىپ عانا قويعان جوق, عا­سىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىز­دىككە جەتۋىمىزدىڭ اقجولتايى دا بولدى. ماسكەۋ قالاسىندا ءتۇرلى تاعدىرمەن تۇراقتاپ قالعان قازاق­تاردىڭ دا اتاجۇرتقا, ەلگە دەگەن سارىتاپ ساعىنىشىن بابالار اڭ­ساعان تاۋەلسىزدىك كۇشەيتە ءتۇس­كەن­دەي. سول ساعىنىش 80-ءشى جىل­داردىڭ اياعىندا ماسكەۋدەگى ۇلت­جاندى ازاماتتاردىڭ ۇيىمداس­تىرۋى­مەن قۇرىلعان «مۇراگەر» ۇيىمىن ومىرگە الىپ كەلدى. «مۇراگەر» بىردەن كوكتەن ءتۇس­ك­ەن جوق, كەزدەيسوق تا قۇرىلعان جوق. ول «جاس تۇلپاردىڭ» جال­عاسى, مۇراگەرى, جەلتوقسان جاۋى­نىنان كەيىنگى اشىلعان گۇل ىسپەتتى بولاتىن. «سەكسەنىنشى جىل­داردىڭ جاستارى ۇلتجاندى ەدى» دەگەندى وسى كۇنى جۇرت كوپ ايتادى. جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ ءوزى سول ۇلتجاندىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟ قىزىق-اق... سول كەزدەگى كەيبىر جۇمىسشى, ستۋدەنت جاستار وزدەرى تۇرعان جاتاقحانالاردا باسقالار­عا قازاق ەكەنىمدى بىلدىرەمىن, وزگە جۇرتتار مەنىڭ ۇلتتىق كيىمىمدى كورسىن دەپ قازاقى شاپان كيىپ جۇرەتىن» دەپ جازادى اۆتور. وسىن­داي جۇرەكتە قايناعان ۇلت­جاندى سەزىم نۇرلان ءومىرجانوۆ سىندى جىگىتتەردىڭ تاۋەكەلگە بارۋىنا تۇرتكى بولدى. ول جالعىز ەمەس ەدى, مارات سىرلىباەۆ, مىر­زاتاي وكسىكباەۆ, ەرنازار نۇريەۆ, ايشات بايعازيەۆا, سايدا مولدامامبەتوۆا, التىناي سەيتىموۆالار ماسكەۋدە, ونىڭ ءتوڭى­رەگىندە تۇراتىن قازاق جاستارى تۋرالى اقپارات جيناۋ ءۇشىن, قا­لانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن شارلاعان. ال جاستاردىڭ جينالاتىن ور­نى بولماي اڭتارىلعاندا ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنان تۇرىپ كەلە جاتقان قانداسىمىز قايدار قۇمار­بەك­ ۇلى اقساقال ولاردى ۇيىنە ەرتىپ بارىپ, «مۇراگەردى» قۇرۋ ماسە­لەسى قازاقى كەڭ داستارقاننىڭ باسىندا شەشىمىن تاپقان ەدى. جي­نالعان جاستاردىڭ بارلىعى دا نۇرلاننىڭ پىكىرىنە توقتاپ, جاڭا ۇيىمنىڭ اتىن «مۇراگەر» قويدى. 1989 جىلى 20 مامىردا قوعامنىڭ العاشقى قۇرىلتايى ءوتتى. قو­عامنىڭ تاريحىن ونىڭ مۇشەلەرى وسى كۇننەن باستايدى, سوندىقتان جىل سايىن وسى كۇندى قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ رۋحىنا ارناپ اس بەرەتىن, ەسكە الاتىن قاسيەتتى كۇن رەتىندە وزدەرى بەلگىلەدى. كىتاپتىڭ ءون بويىندا بۇگىندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە قاراي بەت ءتۇ­زەگەن قادىرمەندى اقساقال قايدار قۇماربەك ۇلىنىڭ ەسىمى اتالىپ وتىرادى. ويتكەنى, بۇكىل عۇمىرىن تۋعان جەردەن سىرتتا وتكىزىپ كەلە جاتسا دا ءتىلىن, ءدىنىن, قازاقى قالپىن ساقتاپ قالعان ۇلتجاندى قايدار اعا ماسكەۋدەگى قازاقتارعا قاتىستى بارلىق قوعامدىق جۇ­مىس­تاردىڭ تۇما باستاۋىندا تۇر. ءوزى جەراستى قۇرىلىستارىن ءجۇر­گىزەتىن قۇرىلىسشى-ينجەنەر, 1952 جىلى ماسكەۋ مەتروپو­ليتەنىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىسقان. بوتەن جەردە ءجۇرىپ, كوپتىڭ قارا­سىنا ءسىڭىپ, بوگدە بولىپ كەتپەدى. ءوزى سىرتتا جۇرسە دە, جۇرەگى ەلدە ءجۇردى. حالقىنىڭ ماسكەۋگە جولى تۇسكەن جاقسىلارىمەن دە تانىس بولدى. ول دا «مۇراگەر» قازاق ءما­دەنيەتى قوعامىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. ماسكەۋدەگى بۇگىنگە دەيىن قازاق دياسپوراسى اراسىندا قاي­دار اعا قاتىسپاعان, ءىستىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا ول ارالاسپاعان شارا جوقتىڭ قاسى. كەيىنگىلەرگە باس­كوز, قادىرمەندى جان. اۆتور وسى كىسىنىڭ اينالاسىندا بولعان, قا­زاق­تاردىڭ ىنتىماعىنا, بىرىگۋىنە اتسالىسقان تۇرالى مۇسىرەپ­بەكوۆ, رابيعا يگەمباەۆا, ءلايلا مۋسينا, ازات قونىسبەك, عانيا جاقىپقىزى ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتايدى. ءومىر ءبىر ورنىندا تۇر­مايدى, اعا بۋىن باستاپ بەرگەن ءىستى قازىر جاڭا لەك جالعاستىرۋدا. سەرىكقالي بايمەنشە «مۇرا­گەر­دىڭ» قالىپتاسۋ جولىنىڭ وڭاي بولماعانىن باياندايدى. ونىڭ باستالۋ جولى كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ, بارلىق جەردە ەكونومي­كالىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە وراي قيىندىقتاردىڭ ەتەك العان جىلدارى بولاتىن. قازاقستانمەن اقپاراتتىق, مادەني قارىم-قا­تىناس تولاس تاۋىپ قالعاندا دا, جاستار رەسەيدىڭ فەدەرالدىق زاڭ­دارىن باعىتقا الىپ, وزدەرىنىڭ ۇلتىمىزعا قىزمەت ەتەتىن تاماشا يدەيالارىن جۇزەگە اسىرا بەردى. «مۇراگەردىڭ» مۇشەلەرىنىڭ باس قوساتىن جەرى بولۋى ءۇشىن نۇرلان ءومىرجانوۆ پەن جانىبەك ەلەكباەۆ باس بولىپ, قايرات بايتەنوۆ, سەرىك بايساقالوۆ, تالعات ەراليۆ, ورازگۇل ابىلداەۆا, مۇرا بەكباەۆ, گۇلنۇر ۋالحانوۆالار وزدە­رى­نىڭ جانە تاپقان دەمەۋشىلىك قار­جىسىنا نيكولويامكي كوشەسى №5/2 مەكەن-جايىنداعى 49 جىلعا جالعا العان ءبىر قاباتتى ءۇيدىڭ اعاش قابىرعاسىن ىرگەتاسىنا دەيىن الىپ تاستاپ, قايتا تۇرعىزدى. 1995 وسى ءبىر قابات ۇيدە «مۇ­راگەردىڭ» كەڭسەسى اشىلدى, كەيىن ول قازاق جاستارىنىڭ كۇشىمەن ەكى قاباتتى ۇيگە اينالدى. وسى ۇيدە مۇراگەرلىكتەردىڭ ءماجىلىس زالى, قوناق ءۇي دارەجەسىندەگى بولمە­لەرى, جەرتولەسىندە يماندىلىق بولمەسى بار. ال ءۇيدىڭ اۋلاسىندا قازاقتىڭ اق بوز ءۇيى تىگۋلى تۇر. ونىڭ ماسكەۋ تورىنە كەلۋى دە ءوز الدىنا ءبىر جىر. «مۇراگەر» قوعامى ماسكەۋ قا­زاقتارى ءۇشىن ۇلتتىق, رۋحاني رۋح­تى كوتەرەتىن, ىنتىماققا باس­تايتىن شارالار ورتالىعىنا اي­نالدى. ولار ءبىرىنشى رەت ءماس­كەۋدە «التىن كۇز» فەستيۆالىن, 1991 جىلى تۇڭعىش رەت ناۋرىز مەيرامىن وتكىزدى. «مۇراگەرمەن» قاناتتاس قۇرىلعان «قازاق ءتىلى» قو­عامى ەكەۋى ماسكەۋ قازاقتا­رىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ءتۇرلى شارالاردىڭ شىن مانىسىندەگى ور­تالىعىنا اينالعان. جانە بۇل قوعامدار قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستا جۇ­مىس جۇرگىزەدى. ولاردىڭ بار­لىعىن اۆتور كىتاپتا تارتىمدى باياندايدى. وسى ەكى قوعامنىڭ جۇگىن ارقالاپ جۇرگەن جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ جانە اعا بۋىننىڭ ويلاسۋىمەن 2007 جىلى ساۋىردەن باستاپ شىعا باستاعان «قازاق ءتىلى» گازەتى بۇگىندە رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارايدى. ونىڭ تيراجى دا العاشقى كەزدەن كو­بەيىپ, مىڭ داناعا جەتتى. كوپتىڭ وتىنىشىمەن «قازاق ءتىلى» قوعامى­نىڭ وڭىرلىك ۆەب-سايتى اشىلدى. «مۇراگەر» مەن «قازاق ءتىلى» قوعامدارى وسى سايت ارقىلى تەك «قازاق ءتىلى» گازەتىن عانا ناسيحاتتاپ قويمايدى, جالپى قازاقستان مەن رەسەيدەگى جانە دياسپورا ءومى­رىندەگى ماڭىزدى جاڭالىق­تاردى جۇرتشىلىققا جەتكىزىپ تۇرۋعا, رەسەي قازاقتارىنىڭ وي-پىكىر ال­ماسۋىنا كەڭ جول اشتى. «مۇ­راگەر» قوعامى ءوزىنىڭ قا­لىپتاسۋ جولىندا قازاقتىڭ شەتتە جۇرگەن تالاي ۇل-قىزىنىڭ دا ىسىلۋىنا, جان-جاقتى وسۋىنە ىقپال ەتتى, تاربيەلەدى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىنعى 20 مەن 30-دىڭ ارا­سىنداعى جاستار قازىر بيزنەستىڭ, جوعارى قىزمەتتىڭ شىل­بىرىن ۇستاعان تاماشا ازاماتتار. ولار­دىڭ كىتاپتا سۋرەتتەرى, ءومىر­باياندارىنىڭ بەرىلۋى دە قۇپ­تارلىق. ماسكەۋدە وتكەن عا­سىردىڭ باس كەزىندە ون بەس قازاق تۇرعان ەكەن, قازىر قوعامدىق ۇيىم­دار ەسەبى بويىنشا, قازاق­تاردىڭ سانى 25 مىڭداي بولادى. ولاردىڭ 70 پايىزىنان استامى وي ەڭبەگىمەن اينالىسادى. ماسكەۋ قازاقتارى جاستارى­نىڭ «مۇراگەر» فۋتبول كومان­داسى ماسكەۋلىكتەرگە جاقسى تا­نىس. ونىڭ جانكۇيەرلەرى ارينە, الدىمەن ماسكەۋ قازاقتارى. ۇلت­ارالىق فۋتبول ليگاسىنىڭ جا­رىستارى ولاردىڭ ارالاسۋىنا, تانىسۋىنا, بىرىگۋىنە دانەكەر. كو­ماندانىڭ «العا, «مۇراگەر!» دەپ اتالاتىن دەربەس ءانىنىڭ ءماتىنىن ماسكەۋدە تۇراتىن بەلگىلى اقىن تۇرسىناي ورازباەۆا جازدى, ءانىن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ونەرپاز ازامات ابۋيسلام تۇرسىنباەۆ شىعاردى. فۋتبول مۇراگەرلىكتەر جۇرگىزىپ وتىرعان نامىس ءىسىنىڭ ءبىر پاراسى عانا. «اتا-بابادان قالعان اسىل تىلگە, ارنالى مادەنيەتكە, بارشا رۋحاني قازىناعا, ۇرپاق­تاردىڭ ساليقالى ساباقتاستىعىنا مۇراگەر بولامىز دەپ توپتاسقان جاستار قوعامىن تۇعىر ەتە وتى­رىپ, قازاقى مۇراتقا قىزمەت ەتۋ پارىزىن تاڭداعان الىستاعى اعايىننىڭ ابزال ىستەرىن زەرتتەۋ تۇردى الدىمىزدا. تاريحي وتانى­نان الىس, تۋعان ورتاسىنان شەت جۇرگەن قانداس باۋىرلاردىڭ اتامەكەنى كوپ بىلە بەرمەيتىن نۇس­قالى ەڭبەكتەرىن قاتتاۋ ارقىلى قازاق اتتى قاسيەتتى ۇلتىمىزدىڭ تابيعي جاقسىلىق-جاراتىلىسىن دا جۇرتشىلىق جۇرەگىنە جەتكىزسەك دەگەن ىزگى ماقسات مازدادى كوكەيدە» دەپ وي تۇيىندەيدى اۆتور. ءيا, كىتاپ سول مەجەدەن كورىنگەن. گۇلعازيرا بالتاباەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي.