تابالدىرىق كەرەك

تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاري­حىن­دا تاعى ءبىر اسۋدان وتتىك. تاعى دا ءبىر رەت جالپىحالىقتىق سايلاۋدا جاسىرىن داۋىس بەرۋ ار­قىلى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن لاۋا­زىمنىڭ يەسىن انىقتادىق. بار­لىق اسۋلار مەن وتكەلدەر سياقتى بۇل سايلاۋ دا ءوزىنىڭ ارتىنا ساباق بولار ۇلاعاتتار تاستاپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ تىركەلەتىن ۇمىتكەرلەرگە دە تابالدىرىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تانىتتى. اتا زاڭىمىزدىڭ 41-بابىنا سايكەس, قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى بولىپ قا­زاقستان رەسپۋبلي­كا­سىندا تۋعان, 40 جاستان كىشى ەمەس, ەلىمىزدە كەم دەگەندە 15 جىل تۇرعان كەز كەل­گەن ازامات سايلانا الادى. ولارعا قويىلاتىن تاعى ءبىر تالاپ – مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن بولۋى قاجەت. وسىلارعا سايكەس بولعان كەز كەلگەن ازامات ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ ۇسى­نۋى­مەن دە, ءوزىن ءوزى ۇسىنىپ تا پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ تىركەلە بەرەدى. بيىل وسى قۇقىن پايدالانىپ, تالايلار تىركەلىپ, ولاردىڭ بارلىق سانى 22 ادامعا جەتتى. ونىڭ ىشىندە ءۇي شارۋا­سىنداعى ايەل دە, جۇمىسسىز ءجۇر­گەن ازاماتتار دا بولدى. ءاري­نە, ولاردىڭ كوبى پرەزيدەنت بولىپ, ەل باسقارايىن دەگەن جوق شىعار, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن كورىنىپ قالۋعا تىرىسقاندار ەكەنى انىق. سونىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ ساي­لاۋ­الدى ۇگىتتەرىنە بولىنەتىن 6 ملن.-نان ارتىق قاراجاتتان دا يەگى قىشىعاندار بولماي قالعان جوق سياقتى. باسقادا جۇمىسىمىز جوق, قازاق حالقى ەجەلدەن بيىك ورىندا وتىرعان ادامدى عانا ەمەس, بيىك ورىننىڭ ءوزىن دە سىيلاعان. ونىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن جوعارى باعالاپ, ەشقاشان اياقاستى ەتپەگەن. حالقىمىزدىڭ قالىپتاسقان مەنتاليتەتى وسى. سوندىقتان دا, كوپ ادامدار, ۇلاعاتتى اقساقال­دارىمىز پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر­لىكتىڭ ويىنشىققا اينالعانداي بول­عا­نىنا نارازىلىقتارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. سونىڭ ىشىندە حال­قى­مىز­دىڭ ارداقتى ۇلدارىنىڭ ءبىرى, اتاقتى كومپوزيتور, قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى ەركەعالي راحماديەۆ «ارزاندامايىقشى, اعاي­ىن» دەگەن ماقالا دا جازدى («ەق», 25.02.2011 ج.). ءسوز جوق, قازاقستان – دەموكراتيا قۇندىلىقتارىن جوعارى باعالايتىن زايىرلى مەملەكەت. بارلىق ادام تەڭ قۇقىلى, ءبارى دە پرە­زيدەنت بولۋعا ۇمتىلماق قا­قى­سى بار. ەشكىمنىڭ وسى قۇقىن شەكتەۋگە بولمايدى. ەندەشە, «ار­بانى دا سىندىرماي, وگىزدى دە ولتىرمەي» وسىنداي تىعىرىقتان شىعىپ, پرەزيدەنتتىككە تەك لاي­ىق­تى ۇمىتكەرلەردىڭ ءوتىنىشىن عانا قا­لاي قابىلداۋعا بولادى؟ ول ءۇشىن كونستيتۋتسياعا ەشكىم­نىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيتىن, تەك ەجەلدەن ەكشەۋىش قۇرالى بو­لىپ كەلە جاتقان تابالدىرىق تۋ­رالى وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. قا­زاقتا «تابالدىرىقتان اتتادى» دەگەن ءسوز بار. بۇل ادامنىڭ جاڭا ساپاعا كوشىپ, جاڭا ورتاعا ءوت­كەنىنىڭ بەلگىسى. سول سياقتى ۇمىتكەر بولۋ ءۇشىن دە شاعىن تابالدىرىقتان اتتاۋ كەرەك. ال بۇل جەردەگى تابالدىرىق دەپ وتىرعانىمىز 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك). (قازىرگى باعامى 45 مىڭ تەڭگەدەن ارتىق). وسىنشا سومانى ۇمىتكەرلىككە تىركەلگىسى كەلگەن ازامات ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەپ-شو­تىنا اۋدارىپ, تۇبىرتەگىن ءوتى­نى­شىنە قوسا تىركەپ, ۇسىنۋى قاجەت. ەگەر مۇنداي تۇبىرتەك بولماسا, ءوتىنىش قابىلدانباسىن. ال ونىڭ اتاۋىن «كەپىلدىك جارنا» دەسە دە بولادى. «ە, ادامنىڭ پرەزيدەنتتىككە كان­ديدات بولۋ قۇقىن شەكتەۋ وسى ەمەي نەمەنە» دەپ ايتۋعا اسىق­پا­ڭىز. بۇل قاراجات ۇمىتكەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ءدا­رەجەسىن انىقتايتىن كوميس­سياسىنىڭ وتىرىسىنان كەيىن ۇمىتكەر سىناقتان وتسە دە, وتە الماسا دا ونىڭ ەسەپ-شوتىنا قايتارىلسىن. ال ەگەر سى­ناق­قا كەلمەي قالسا, وندا قارا­جاتى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە ءتۇسىم رەتىندە اۋدارىلسىن. كونس­تيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن ءوز­گە­رىس وسى نورمانى قامتۋى كەرەك. سوندا بۇل قاراجات, بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن ادامنىڭ (ونىڭ ىشىندە مۇلدە لايىق­سىزداردىڭ) ءوتىنىش بەرە بەرۋىن ەكشەيدى; ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دارەجەسىن باي­قايتىن كوميسسيانى ويىن­شىق قىلعانداي بولىپ, ونىڭ سىناعىنا كەلمەي قالۋدان كەپىلدىك بەرەدى; ۇشىنشىدەن, قاي­تادان وزىنە قايتارىلۋ ارقىلى ەشقانداي قارجىلىق سالماق ءتۇسىرىپ, قيىندىق تۋدىرمايدى; ال, ەندى, كەپىلدىك جارنا نەگە 20 نەمەسە 40 ەمەس, 30 اەك كولەمىندە بولۋى كەرەك دەگەنگە كەلەيىك. ويتكەنى, بۇل قارا­جات از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس, ءوزىن پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر بولۋعا لايىقپىن دەپ ساناعان ادامنىڭ قالتاسى كوتەرەتىن سوما. مىنە, اتا زاڭعا وسى شاعىن وزگەرىس ەنگىزىلسە, پرەزيدەنتتىك تاققا كانديدات بولۋ دا ويلاندىراتىن ورىن ەكەنىن اركىم بىلە جۇرەر ەدى. جاقسىباي سامرات.