«انا ءتىلىڭ ارتىق ەكەن التىننان»

چەليابى وبلىسىنىڭ ۆەرحنەۋرالسك اۋدانىندا  تۇڭعىش رەت «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» بايقاۋى ءوتتى چەليابى وبلىسىنىڭ قازاق­تارى  بۇل جولى  ۆەرحنەۋرالسك  اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا باس قوستى. وسىنداعى  مادەنيەت ءۇيى­نىڭ زالى  انا ءتىل دەپ شولدەگەن اعايىنعا لىق تولدى. «قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمى» اتتى بايقاۋدا باعىن سىناۋ ءۇشىن قىزىل, اگاپوۆ, نوعايباق, چەسمينسكي ءجا­نە ۆەرحنەۋرالسكي اۋدان­دارى­نان كەلگەن بەس مۇعالىم جيعان-تەرگەن تاجىريبەلەرى مەن وسى كەزگە دەيىن جۇرگىزگەن جۇمىس­تارى­نىڭ ناتيجەسىن تارازى با­سىنا سالدى.  الدىمەن  بايقاۋعا قاتىسقان گۇلشات ابدۋللينا, ال­تىنشاش تاسقارانوۆا, رايحان بورانتاەۆا,  اسىلايىم كۇمىس­باەۆا, گۇلسارا  تۇرعانوۆا ساحنادا وتكىزگەن  «اشىق ساباقتى» زال­داعى جينالعان جۇرت قويى­لىم تاماشالاعانداي,  سىلتىدەي تىنىپ وتىرىپ تىڭدادى.  مۇعا­لىم­دەردىڭ  ارقايسىسى «ماقال-ءما­تەل», «قازاق تىلىنە ءتان ءارىپ­تەر», «جەتى اتا جانە ۇرپاقتار», «قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى»  سياق­تى تاقىرىپتاردى تىلگە تيەك ەتتى. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, وسى بايقاۋعا قاتىسقان  مۇعالىمدەر­دىڭ  بارلىعى دا قازاق ءتىلىنىڭ ما­ما­نى ەمەس. ولار  ورىس مەكتەپتەرىندە ورىس ءتىلى مەن ادەبيە­تى­نەن, نەمىس-فرانتسۋز تىلىنەن سا­باق بەرەدى, مادەنيەت سالاسىن­دا  جۇمىس ىستەيدى. ۇلتتىق پاتريوتيزم, انا تىلگە  دەگەن ىڭكارلىك ولار­دى وسىنداي قىزىقتى ىسكە, باتىل قادامعا الىپ كەلگەن. سوندىقتان ولاردىڭ ءوزىنىڭ دە كەيدە ءسۇرىنىپ كەتىپ جاتقانى كەشىرىمدى كورىندى. «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» باي­قاۋى  چەليابى قالاسىنداعى قازاق­تار­دىڭ «ازامات» ۇلتتىق-ءما­دە­ني ورتالىعى مەن قوستاناي وب­لىس­تىق تىلدەردى دامىتۋ باسقار­ماسى بىرلەسىپ جاساعان جۇمى­سى­نىڭ ناتيجەسى دەۋگە بولادى. ول تىم ارىدە ەمەس, 2009 جىلى باستالعان. – وتكەن جىلى عانا جاز ايىندا  چەليابىلىك  مۇعالىمدەرگە 30 ساعاتتىق سەمينار وتكىزىپ قايت­قان ەدىم. قازاق ءتىلىن وقىتۋ­دىڭ ادىستەمەلەرىن رەسەيلىك ۇس­تازدار جاقسى قابىلداعان. سودان بەرى ءبىر جىلدان اسا ۋاقىتتا ولار وزدەرى تۇرعان جەردەگى قازاق بالالارىنا, تىلەكتەرىنە قاراي ەرەسەكتەرگە دە قازاق تىلىنەن سا­باق جۇرگىزدى جانە سەميناردان بۇرىن  رەسەيلىك مۇعالىمدەر قوس­تانايعا كەلىپ, ءبىر اپتا قازاق ءتىلى ساباعىن وقىپ كەتكەن ەدى. مىنە, العاشقى كونكۋرستا سول ەڭبەك­تىڭ ەش كەتپەگەنىن, ونىڭ ءناتي­جە­سىن كوردىك. مەن  وسى بەس مۇعالىم وقىتقان 25 بالادان بايقاۋ شەڭ­بە­رىن­دە تەست الدىم. ولاردىڭ بار­لىعى دا ءبىز دايىنداعان سۇراق­تارعا جاقسى جاۋاپ بەردى. «ەكىلىك» العان ەشكىم جوق. ال  رايحان بو­رانتاەۆانىڭ شاكىرتتەرى ءتىل سىن­دىرىپ قالعانىن كورسەتتى, – دەيدى  قوستاناي وبلىستىق  تىلدەردى دا­مى­تۋ  باسقارماسىنىڭ باس ماما­نى باقىتگۇل سۇلەيمەنوۆا. چەليابى وبلىسىنا شاشىراي قون­عان قازاقتاردىڭ بۇگىنگى تىلدىك ورتاسى تىم جۇتاڭ. قازاقتار تۇ­تاس وتىرعان اۋىلداردىڭ وزىندە جاس­تار ءتىلدى ۇمىتا باستاعان, بالالار  سويلەمەيدى. مىسالى, باي­قاۋعا قاتىسۋشى گۇلشات ابدۋللينا قىزمەت ىستەيتىن قىزىل اۋدا­نى­نىڭ   زينگەيكا  پوسەلكەسىدەگى ور­تا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 80 پا­يىزى قازاق بالالارى. ۇستاز­دىڭ ايتۋىن­شا, سولاردىڭ ەشقاي­سىسى دا انا ءتىلىن بىلمەيدى. ال راي­حان بورانتاەۆا تۇراتىن  نو­عاي­باق اۋىلىن­داعى سەكسەن ءۇيلى  قىزىل قازاق اۋى­لى ورىسشا سويلەيدى. ۇيىمداستىرۋشىلار بايقاۋ­دىڭ ەكىنشى بولىگىن  وسى شارانىڭ قو­رىتىندىسىنا ءارى ونى اعايىن­نىڭ سۋساپ وتىراتىن ءان-بي كەشىنە اينالدىردى. بايقاۋعا قاتىسۋ­شى­لار ساحناعا ءوز شاكىرتتەرىمەن  شىق­تى. شاكىرتتەر ورىسشا ماقاممەن قازاقشا ءان ايتىپ, بي  بيلەدى. قوس­تانايداعى تىلدەردى دامىتۋ باسقار­ماسى  ماماندارىنىڭ ساراپتاۋى­مەن مۇعالىمدەر اراسىندا ءبىرىنشى ورىندى نوعايباق اۋدانىنان كەلگەن رايحان بورانتاەۆا الدى. قال­عان ءتورت ۇستازدىڭ دا  ارتىق­شى­لىقتارى اتاپ ايتىلدى. بايقاۋعا ارنايى كەلگەن ءبىلىم مەن عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا ءبىلىم دەپار­تا­مەنتىنىڭ  باس ساراپشىسى روزا بات­تال «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» باي­قاۋىنىڭ ءوتۋىن, وعان باستاماشى بول­عان  چەليابىلىك قازاقتاردىڭ «ازا­مات» ۇلتتىق-مادەني ورتالى­عى­نىڭ جەتەكشىسى بولات حاسانوۆ­تىڭ  ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. – بۇگىنگى بايقاۋ ۇلكەن ءىستىڭ باستاماسى, – دەدى روزا مۇحامەد­جانقىزى. – قازاقستاندا شەتتە ءجۇر­گەن قازاقتاردى قولداۋ ءجونىن­دە ۇلكەن باعدارلاما بار. سونىڭ شەڭبەرىندە جىل سايىن  قازاق تىلىنەن حالىقارالىق وليمپيادا وتكىزىلىپ تۇرادى. بيىل ول شارا سەگىزىنشى رەت الماتىدا ءوتتى. ەندى وسى وليمپياداعا كەلەر جىلى چەليابىلىك قانداستار دا قاتىسادى دەگەن ۇمىتتەمىن. جەڭىمپاز بولعان بالالارعا  قازاقستانداعى جوعار­عى وقۋ ورىندارىنا گرانت بەرىلەدى. ەندى قازاق ءتىلىن وقىتۋدى باستاپ وتىرعان وسى مۇعالىمدەرگە ءبىز­دىڭ تاراپىمىزدان  قولداۋ بولادى. روزا باتتال چەليابىلىك مۇعالىم­دەردى 17 قازاندا قىزىلوردا قالا­سىندا وتەتىن قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتى ءپانى  مۇعالىمدەرىنىڭ  سەمي­نا­رىنا شاقىرسا, چەليابىلىك بالا­لاردى 7-8 قىركۇيەكتە جيدەبايدا جىل سايىن ءداستۇرلى وتەتىن اباي وقۋلارىنا قاتىسۋعا  مۇمكىندىك بار ەكەندىگىنەن حاباردار ەتتى.  نەگىزى رەسەيلىك قازاقتار انا تىلىنەن اجىراپ بارا جاتىر. التاي ولكەسىنىڭ ق ۇلىندى اۋىلىندا شاعىن قازاق مەكتەبى بار. ومبى وبلىسىنداعى ون جەتى مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپانى جۇرگىزىلەدى. ال كەڭ بايتاق رەسەيدىڭ  قالعان بارلىق  شالعايىندا تارىداي شاشىلىپ جاتقان ميلليونعا تارتا قانداس­تارىمىز انا تىلىنەن بەيحابار. ال چەليابىلىك قازاقتار وسى تۇرعىدان العاندا  ۇلكەن ءىس باستاپ وتىر. – «قازاق ءتىلى مۇعالىمى» باي­قاۋىن وتكىزگەندە الدىمىزعا ءتورت ماقسات قويعان ەدىك. ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋگە دەن قويعان مۇعالىمدەرگە قولداۋ كورسەتۋ بول­دى. ەكىنشىدەن, بالالاردىڭ ارا­سىن­دا قازاق ءتىلىنىڭ بەدەلىن ارت­تىرۋ بولسا, ۇشىنشىدەن  جەرگىلىكتى  بيلىكتىڭ نازارىن ءوزىمىزدىڭ وزەك­تى ىسىمىزگە بۇرۋ, تورتىنشىدەن چەليابى وبلىسىنداعى قازاقتاردىڭ نازارىن  انا تىلگە اۋدارۋ بولدى. بۇگىن وسىنىڭ بارلىعىنا قول جەت­كىزۋگە بولاتىندىعىنا سەنىپ تۇر­مىز. ءبىز بيىل بيۋدجەتتەن قا­را­جات الا المادىق. مۇنىڭ بار­لىعى دا  دەمەۋشىلەردىڭ كومەگى­مەن ءوتتى. قازاقتارىمىزدىڭ ارا­س­ىنداعى بەدەلدى, ىقپالدى كىسىلەر, بەلگىلى  بيزنەسمەندەر  شا­را­عا قالماي كەلدى. ەندى قۇرامى ىقپالدى ادامدار مەن كاسىپ­كەر­لەردەن تۇراتىن  قامقورلىق كەڭە­سىن قۇرامىز, – دەيدى بولات حاسانوۆ. قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتىنەن بولىنگەن قار­جىعا شەتتەگى قازاقتارعا  وقۋ­لىق كىتاپتار دا جىبەرىلىپ تۇرا­دى. سونداي  كىتاپتاردىڭ ءبىرسى­پى­راسىن وتكەن جىلى «ازامات» ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىمەن تى­­عىز بايلانىس ورناتقان قوس­تا­ناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باس­قارماسىنىڭ  باستىعى جانبولات ۇمبەتوۆتىڭ  باسشىلى­عى­مەن  چەليا­­بىلىك مۇعالىمدەرگە جەتكىزىلگەن بولاتىن. وسى باسقارمانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بىلتىر جاز ايلارىندا قوستاناي وبلىسىن­داعى بالالار  لاگەرىنە  چەليابى وبلىسىنداعى مەكتەپ وقۋشى­لارى كەلىپ دەمالدى. ونداعى ماقسات چەليابىلىك قانداستاردىڭ بالالارى قوستانايلىق قۇربى­لارىمەن ارالاسىپ, ءتىل ۇستارت­سىن دەگەن ماقساتتان تۋدى. – قوستانايلىقتاردىڭ ارقا­سىن­دا قازاقستاننان كوپ كىتاپ الدىق. الايدا سول وقۋلىق­تار­دىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق ءتىلدى ورتاداعى ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ار­نالعان. ال بىزگە قازاق ءتىلدى ور­تاسى جوقتارعا ارنالعان وقۋلىق­تار قاجەت. ويتكەنى, ول كىتاپ­تار­دى ءبىز, مۇعالىمدەر ءوزىمىز دە تۇسىنبەيمىز, – دەگەن  ۆەرحنەۋرالسكىلىك التىنشاش تاسقاران­وۆا­نىڭ پىكىرى دە الداعى ۋاقىتتا  قاپەرگە الارلىق. بايقاۋدىڭ ەكىنشى كەزەگىندە قوستاناي وبلىستىق فيلارمو­نيا­سىنىڭ  ارتىستەرى چەليابىلىك كو­رەرمەندەردى انا ءتىلىنىڭ قۇدىرە­تىن­دەي ءان مەن جىرعا سۋسىنداتتى. مادەنيەت ۇيىنە تاڭەرتەڭگى ساعات 10-دا كىرگەن  قانداستارىمىز كەش­كى 18-گە دەيىن تاپجىلماي وتى­رىپ, قازاق ءتىلى بايگەسىن, قا­زاقتىڭ ءانى مەن ءبيىن تاماشا­لا­دى. راس, بايقاۋىمىزشا,  چەليابى وبلىسىندا تۇراتىن قانداستار­دىڭ تۇرمىسى جامان كورىنبەيدى. بىراق سانالىنىڭ قاجەتى تەك مال­مەن وتەلە مە؟ وسى كەشتە نوعايباق اۋدانىنان كەلگەن ءبىر قارادومالاق تاقپاقتاپ ايتقان «انا ءتىلىڭ ارتىق ەكەن ال­تىننان» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوز  ءار قانداستىڭ كوڭىلىندە قالىپ قويعانداي بولدى. قوستاناي–ۆەرحنە-ۋرالسك–قوستاناي.