«موتور قۇرىلىسىن العا جىلجىتقىم كەلەدى» دەيدى ونەرتاپقىش كەڭەس سەيداحمەتوۆ

امانقاراعاي كەنتى ءوزى اتتاس اتاقتى ورماننىڭ ىرگەسىندە, ءتىپتى يىنىنە كىرىپ جاتىر. مۇندا ءجۇز جىلدىق قاراعايلار اسپانداپ, قاراۋىتادى. اعاش ىشىندەگى شا­عىن ۇيدە تۇراتىن كەڭەس سەيداح­مەتوۆ­ت­ىڭ قيالى دا سول قارا ور­مان­داي قالىڭ. ۇشقىر ويدىڭ جەتەگىنە كەڭەكەڭدەي ەكىنىڭ ءبىرى ىلە­سە بەرە الماس. سوندىقتان دا ول – ونەرتاپقىش. موتور قۇرى­لى­سى بالا كەزىنەن قيالىن جەتەكتەپ كەلەدى. قانداي تەحنيكا بول­سىن قوزعالتقىشسىز جۇرمەيدى, ول – جۇرەك. بۇل سالانىڭ عىلىمدا دامۋ ساتىسىنىڭ ۇشار بيىگىنە ءالى جەتىپ بولماعانىنا, ءالى دە ءمۇم­كىندىكتەر بار ەكەنىنە كەڭەس اعا كەپىل. تەحنيكا عىلىمىنان تەرەڭ ءبى­لىمى بار ادام بولماسا, امان­قا­راعايلىق ونەرتاپقىشتىڭ جاڭا­لىق­تارىن ونىمەن تەڭ دارەجەدە تالداۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ءتىسى بات­پايدى. وسىدان ون جىل بۇرىن كە­ڭەس سەيداحمەتوۆ «پىسپەكتى, ءتو­رت تاكتىلى ىشتەن جاناتىن قوز­عالتقىشتىڭ گاز تاراتۋ مەحانيزمى» دەگەن دۇنيەسىن ويلاپ تاپتى. بۇل حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بار­لىق سالاسىندا پايدالانى­لا­تىن ىشتەن جاناتىن پورشەندى دۆيگاتەلگە قولدانۋعا ارنالعان. وندا ونەرتاپقىش تسيليندردەگى جانۋ الاڭىن كەڭەيتۋدى, جانعان گازدى تەز شىعارىپ, ونىڭ ور­نى­نا اۋانىڭ تولۋىن قام­تاماسىز ەتەدى. ونەرتاپقىشتىڭ ويىنشا, موتوردىڭ قۋاتى ارتار ەدى. اۆ­تور­دىڭ وسى ويىن تۇيىندەپ قوي­عا­نىنا ون جىلدان اسىپ كەتتى. ونەرتاپقىشتى وڭىردەگى قا­زىر­گى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­شى­لىعى, الىستان تاسىمالدا­نا­تىن ءونىمنىڭ قىمباتتىعى ويلان­دى­راتىن. سو­نى­مەن قاتار, اۋانى گازبەن لاس­تاي­تىن كولىكتەر موتو­رىن جەتىلدىرۋدى دە ارماندايدى. «كەمەدەگىنىڭ جا­نى ءبىر» دەگەندەي, جاپونياداعى قايعىلى جاع­دايدان كەيىن جالپى ەلەكتر ەنەر­گياسىن ءوندىرۋ ماسەلەسى دە تول­عاندىرا باستادى. ال كەڭە­كەڭنىڭ وسىعان دەيىنگى پاتەنت العان ەڭبەك­تەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك وسى ماسە­لەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا ۇمتىل­عان, موتور قۇرىلىسىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. مىسالى, ونەرتاپ­قىش №19317 پاتەنتپەن بەلگىلەنگەن «قۇ­رامداستىرىلعان دۆيگاتەل» ەڭبەگى تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن قورعاپ شىقتى. «شىعارعان قال­دىقتارى اسا زياندى بولماعان­دىق­تان بۇل جىلجىمايتىن دۆيگاتەلدى تۇرعىندار تىعىز تۇراتىن ەلدى مەكەندەردە ەلەكتر ەنەرگيا­سىن ءوندى­رۋگە پايدالانۋعا بولادى. مۇنداي ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋدا ءوز­گەلەردەن تولىق تاۋەل­سىز­دىككە قول جەتكىزۋگە بولادى. وعان جاعاتىن وتىن­عا قولجەتىمدى جانە ونىڭ باعا­سى تۇراقتى بولعان جاع­داي­دا مۇن­داي تارماقتى ەلەكتر ستان­سا­لارى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سا­لۋ­عا جا­ڭا كوزقاراسپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى» دەيدى ونەر­تاپقىش وسى پاتەنتىنە جازعان رە­فەراتىندا. وتكەن جىلى ناۋرىز ايىندا كەڭەس سەيداحمەتوۆتىڭ «جىلۋدى الدىن-الا ىشتەن جالعاستىراتىن قوزعالتقىش» دەپ اتالاتىن جاڭا­لى­عىن زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعى كوميتەتى «يننوۆاتسيالىق پاتەنت» دەپ بەكىتتى. پاتەنتتىڭ تۇسىنىك­تەمە­سىندە: «بۇل جىلجىمايتىن دۆيگاتەلدى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن ورناتۋعا بولادى. ەلدى مەكەنگە, كا­سىپورىندارعا ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ قاجەتىنە قاراي ونىڭ قۋاتىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك بار. وعان قوڭىر كومىر, جاناتىن تاقتا تاس, تورف نەمەسە وتىننىڭ باس­قا دا قۋاتى از تۇرلەرىن پاي­دا­لانۋعا بولادى. ۇسىنىپ وتىرعان دۆيگاتەلدىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى –وعان وتىننىڭ ورگانيكالىق ءتۇر­لەرىن, ونىڭ ىشىندە قالالاردا جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ بارا جاتقان قوقىستاردى پايدالانۋعا بولادى دەپ كورسەتىلگەن. ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, ونىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ قانداي كەرەك بولسا, ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ كوكەيكەستى­لىگى دە ودان ءبىر كەم ەمەس. قالانىڭ قو­قىسى قازىر دالا­عا دا اۋىسقان. قالاداعى قوقىس پوليگوندارىنان ۇشقان پوليەتي­لەن قاعازدار مەن قۇتىلار, باسقا دا زاتتار دالانى دا شار­پىپ بارا­دى. قازىر كەڭەس جۇما­باي ۇلىنىڭ قولىندا ءوزى ويلاپ تاپ­قان جاڭا­لىق­تاردىڭ 5 پاتەنتى بار. ونىڭ تورتەۋى موتور قۇرىلى­سىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان. بىرەۋى «سەرىپپەلى وقپاندى اڭشى مىلتىعىنىڭ ءبىر تارتپالى ىلگەگى بار سوققى-تارت­پالى مەحانيزمى» دەپ اتالادى. بۇل دا اڭشى قاۋىمىنىڭ نازارىنان تىس قالماۋى ءتيىس. جاسى جەتپىستى القىمداعان ونەر­تاپقىشتىڭ ىزدەنىسى كىمدى بولسا دا تاڭعالدىرعانداي. كەڭەكەڭ­نىڭ ءبىر كۇن ۇيدە قاراپ وتىرعانىن, وي­دى سەرپىپ تاستاپ, كوڭىل-كۇيگە ەرىك بەرگەنىن اينالاسىنداعىلار بىلە قويماس. زەينەتاقىسى كەلسە الدى­مەن قوستانايعا بارىپ كەلەدى. كىتاپ دۇكەندەرىنە نە ءتۇستى ەكەن, عى­لىمي-تەحنيكالىق كىتاپحانادا, كو­شە­لەردە, بازاردىڭ شەتىندە ءۇيىن­دەگى جيعان-تەرگەن كىتاپتارىن سا­تىپ وتىراتىن كەمپىر-شالداردا, بۋكينيستە نە بار ەكەن دەپ, ءبىر شو­لىپ شىعادى. ماسكەۋدەن, الماتى­دان شىققان بۇرناعى جىلدارداعى ەسكى عىلىمي-تەحنيكالىق جۋرنال­دار­دىڭ تىگىندىلەرىن دە ۋداي باعاعا ساتىپ الىپ ءجۇردى. بار-جوعى سەگىز-اق سىنىپ ءبىلىمى بار ول وزدىگىنەن وقۋدىڭ ارقاسىندا تەحنيكاداعى جاڭالىقتىڭ ءبارىن قالت جىبەرمەيدى. ءبارى دە سوعىستان كەيىنگى جالاڭ اياق جۇگىرگەن بالالىق شاقتاعى قىزىعۋشىلىقتان باستالىپتى. – 1954 جىلى قوستاناي وڭىرىندە تىڭ كوتەرۋ جۇمىسى باستالدى. 1959 جىلى اكەم قايتىس بولدى دا مەن ەڭبەككە ارالاسىپ كەتتىم. ول كەزدە كومبايندار قازىرگىدەي ءوزى ورىپ, ءوزى جيناي بەرمەيدى. ونىڭ تىركەمەسى بولادى, سوعان ورىلعان ساباندى ءدال ءتۇسىرىپ وتىرۋ كەرەك. ونىڭ ءبىر پەدالىن باساسىڭ, جۇگىرىپ كەلىپ ەكىنشى پەدالعا ۇلگەرۋىڭ كەرەك. ولاي ەتپەسەڭ سابان قاتارلاپ تۇسپەيدى دە, كومباينەر ايقاي سا­لا­دى. وسىلاي سور­پاڭ شىعىپ ءجۇ­رىپ, ەگىن جيناي­سىڭ. سوندا مەنىڭ بالا قيالىم وسى­نى جەتىلدىرۋگە بولماي ما دەپ وي­لايتىن, – دەيدى كەڭەس جۇما­باي­ ۇلى. جاس كەزىندە مەحانيزاتورلار دايىن­داي­تىن ۋچيليششەدە وقى­دى. ءارى قاراي ءبىلىم ىزدەۋگە ۋاقىت مۇرشا بەرمەدى. ونىڭ بار عۇمى­رىنداعى جۇمىسى تەحنيكامەن باي­لانىستى بولدى. ماشينا جۇرگىزسە دە, باس­قا جۇمىستا بولسا دا تۇرتكى­لەپ, ونى زەرتتەۋدەن, زەردەلەۋدەن جا­لىق­پايتىن. – جاس بولسا كەلە جاتىر. وسى ونەرتابىستارىمنىڭ جۇزەگە اس­قا­نىن ارماندايمىن. ارينە, ولار­دى جۇزەگە اسىرۋ ءبىر ءساتتىڭ ءىسى ەمەس, قانشاما قارجىنى قا­جەت ەتەتىن شارۋا, – دەيدى كەڭەس اعاي. قوستاناي قالاسىنداعى «اگ­روماشحولدينگ» اق شەتەلدىك ماشينالار قۇراستىرادى. بۇل بۇرىنعى ديزەلدى دۆيگاتەلدەر زاۋىتى عوي. ونەرتاپقىش كەڭەس سەيداحمەتوۆ ءوزىنىڭ «قۇرام­داس­تى­رىلعان دۆيگاتەل» دەگەن جۇ­مى­سىن وسى كاسىپورىننىڭ ما­مان­دارىنا كورسەتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا كومەك سۇراعان بولاتىن. بىراق بۇل تىلەگى ورىندالمادى. كاسىپورىن باسشىلىعى قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى ونەر­تابىس جاڭالىقتارىنا ينۆەستيتسيا سالا المايتىندىعىن ايتتى. قازىر جەرگىلىكتى جەردە ونەرتاپ­قىش­تاردىڭ باسىن قوساتىن بەلگىلى ۇيىم دا, الىپ جاتقان قولداۋ-كومەگى دە جوق. ولارمەن ەشكىمنىڭ شارۋاسى دا شامالى. – اۋىلدى جەردە تۇرعان­دىق­تان كوپتەگەن اقپاراتتان تىس قالاتى­نىمىز راس. «شاپاعات» ونەرتاپ­قىش­تار بايقاۋىنا وتكەن جىلى قۇجاتتارىم دايىن بولماي, قاتى­سا الماي قالدىم. بيىل قۇجا­ت­تارىمدى جىبەردىم, – دەيدى كەڭە­كەڭ. بايگەدەن كىمنىڭ تالاسى جوق دەيسىز, بىراق ونەرتاپ­قىش­تىڭ باس­تى ماقساتى – ءوزى ويلاپ تاپقان جا­ڭا­لىعىنىڭ جۇزەگە اسۋى. كەڭەكەڭ ءوزىنىڭ ونەر­تا­بىس­تارىن سىناپ كورۋ تاۋەكەلدىڭ ءىسى ەكەنىن دە بىلەدى. وعان قارجى قۇيا­تىن ادام دا جاڭالىقتىڭ بو­لا­شاق ءۇشىن قان­شا­لىقتى قاجەت­تىگىن وزىندەي ءتۇسى­نەتىن بولۋى كەرەك. ونداي جاننىڭ بار ەكەندىگىنەن ءۇمىتىن ۇزگىسى كەلمەيدى. ال ءوزىنىڭ ىزدەنىسى ءبىر كۇندە تولاس­تاعان ەمەس. وسى ماتەريالدى دا­يىنداۋ ۇستىندە حابارلاس­قانى­مىز­دا كەڭەس اعامىز كىشى ۇلى نۇرلانمەن بىرىگىپ, كادىمگى ۆەلوسيپەد قوزعالتقىشىنىڭ جاڭا ءتۇرىن ويلاپ تاپقانىن ايتتى. ەندى ونى پاتەنتتەۋ ءىسى كۇتىپ تۇر. ونەرتاپ­قىش­تىڭ ءار جۇمىسى ەل­دىڭ عانا ەمەس, ادامزات يگىلىگىنە اينالما­سىنا كىم كەپىل... ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي وبلىسى, اۋليەكول اۋدانى, امانقاراعاي كەنتى.