14 مامىر, 2011

مويناق سۋ ەلەكتر ستانساسى – ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىككە جاسالعان نىق قادام

593 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن
قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى ەنەرگەتيكالىق تۇراقتىلىق پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى – مويناق سۋ ەلەكتر ستانساسى. الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك اۋدانىنداعى شارىن وزەنىندە سالىنىپ جاتقان بۇل جوبا 2006 جىلى قۇرىلىس جۇمىسىن باستاپ, ەل يگىلىگىنە بيىلعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكونوميكالىق جانە وڭىرلىك ساياسات ءبولىمىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتتارى جۋىردا مويناق گەس-ىنە بارىپ جوبانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن كورىپ, اتقارىلعان شارۋالاردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىستى. الداعى كۇندەرى پارلامەنتتە «قازاقستان ەلەكترەنەرگەتيكا­سى­نىڭ احۋالى مەن دامۋ بولاشاعى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلمەك. وسى تاقىرىپ اياسىندا سەناتتىڭ ەكونوميكالىق جانە وڭىرلىك ساياسات كوميتەتىنىڭ توراعاسى ت.ءابايدىلدين باستاعان, قۇرامىندا ق.وما­روۆ, ا.ساۆچەنكو, م.بورتنيك, ن.سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى ءبىر­قا­تار حالىق قالاۋلىلارى بار توپ­تى مويناق گەس قۇرىلىسىنىڭ باسىندا اتالعان الەۋەتتى جوبا­نىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى و.قان­تاەۆ, ب.جاڭاباەۆ, س.بەلعوجاەۆ قارسى الدى. ەلىمىزدەگى قۋات كوزى ەڭ قىمبات ءوڭىر وسى الماتى وبلىسى بولىپ ەسەپتەلەدى. جەتىسۋ وڭىرىندەگى تۇتىنۋشىلارعا قاجەت­تى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 50 پايىزى ەكىباستۇز, جامبىل گەس-تەرىنەن جانە كورشىلەس قىرعىزستاننان الىناتىن بولعاندىقتان, باعاسى دا قىمبات. مىسال ءۇشىن, الەمدە 1 مىڭ كيلوۆاتت ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسى 1 500 اقش دوللارى بولسا, ول وتە ارزان دەپ سانالادى. ءبۇ­گىنگى الەمدىك نارىقتاعى ەلەكتر قۋاتى­نىڭ باعاسى – 2,2 تسەنت. ال وسى مويناق گەس-ءى ىسكە قوسىل­عاننان سوڭ ەلەكتر قۋاتىنىڭ 1 مىڭ كيلو­ۆا­تى 1 138 اقش دول­لارىنان بوسا­تىلاتىن بولادى. قىسقارتىپ ايتقاندا, سۋ – تەگىن قۋات كوزى. مويناق گەس-ءىنىڭ باس سۋ تو­را­بى – بەستوبە سۋ قويماسىنىڭ قۇ­رى­لىسى اياقتالۋعا جاقىن. ەڭبەك مايدانىندا 800 ادام 10 باعىتتا تىنباي جۇمىس ىستەۋدە. تاۋدى دەرريۆاتسيالىق ادىسپەن بۇرعىلاپ تەسىپ, ۇزىندىعى 9 شاقىرىمنان اساتىن 500 مەترلىك بيىكتىكتەن ەلەك­تر قۋاتىن وندىرەتىن گەنەرا­تور­لارعا سۋ جەتكىزەتىن قوس قۇبىر بەتوندالىپ جاتىر. بۇعان دەيىن 20 ملن. تەكشە تاس پەن قۇمنان سۋ توق­تاتاتىن الىپ بوگەت تۇرعى­زىل­عان. بۇيىرتسا, 15 تامىزدان باستاپ سۋ جيناۋ جۇمىسى جۇرگى­زى­لەدى. ماماندار بۇل توعانعا ورتا ەسەپپەن سەكۋندىنا 28 تەكشە سۋ جينالاتىندىعىن ايتىپ وتىر. مۇنداي سۋى از جينالاتىن جەرگە بوگەت تۇرعىزىلمايدى. الايدا جي­ىلعان سۋدى دەرريۆاتسيالىق ۇڭ­عى ارقىلى بيىكتەن تومەنگە سورعالاتا وتىرىپ ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋشى گەنەراتورلار كومەگىمەن 300 مۆت قۋات كوزىن جيناقتاۋ ءمۇم­كىندىگىنە قول جەتكىزۋگە بولا­دى. جاپسارلاس جاتقان ەكى تاۋدىڭ ورتاسىنداعى ايدىننىڭ ۇزىن­دى­عى 16 شاقىرىم, ەنى كەي جەرلەردە 500 مەتر, كەي جەرى ءبىر شاقى­رىم­دى قۇرايدى. بوگەتكە تاياۋ ماڭدا ارنايى قاۋىپسىزدىك سۋ تاسىمالداۋ قۇرىلعىسى ورناتىلعان. بۇل كوك­تەمگى تاسقىن كەزىندە كوپ ءمول­شەر­دە جينالعان سۋدىڭ اعىسىن رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن, بوگەت ەرنەۋىنەن اسىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا تۇرعىزىلعان. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق» دەمەكشى, اپات بولا قالعان جاعدايدا نەمەسە نەگىزگى ۇڭعى جوندەۋگە قوي­ىل­عاندا, جينالعان سۋ قوسالقى ۇڭعىمەن تومەندەگى وزەنگە قۇيى­لىپ, ۇلكەن سەلدىڭ بولماۋىن قام­تاماسىز ەتەدى. بوگەت قۇرىلىسى 9-10 باللدىق جەر سىلكىنىسىنە توتەپ بەرەتىن بەرىكتىكپەن ەسەپتەلىپ سوعىلعان. توتەنشە جاعداي بولسا, ءتورت بىردەي تۇتقىر اۆتوماتتى تۇردە ىسكە قوسىلىپ, سۋ جولى جابىلادى. سو­نى­مەن قاتار, قۇرىلىستى سا­لۋ­شى قىتايلىق مەردىگەر كومپانيا دا نىساننىڭ سەنىمدىلىگىنە 20 جىلدىق كەپىلدىك بەرىپ وتىر. الەمدە ەشبىر قۇرىلىس كومپا­نيا­سى مۇنداي كەپىلدىككە تاۋەكەل ەتپەيدى. ءاۋ باستا سۋ شايىپ كەتەتىن ەلدى مەكەن نەمەسە ستراتە­گيا­لىق نىسان بولماعاندىقتان دا وسى جەر تاڭداپ الىنعان. ەسەسىنە سۋدىڭ تومەنگە قۇلاۋ بيىكتىگى 500 مەتر. سۋدىڭ اعىسىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ 300 مۆت ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە وتە قولايلى. بۇدان وزگە گەس عيماراتى, ستان­سالىق الاڭ, قىزمەتتىك-تۇرمىس­تىق كورپۋس جانە ستانسا قىزمەت­كەر­­لەرىنە ارنالعان تۇرعىن ءۇي كە­شە­نىنىڭ قۇرىلىسى دا قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. كۇزگە سالىم مەكتەپ, بالاباقشا, مەشىت سەكىلدى تۇر­مىسقا قاجەتتى بىرقاتار نىساندار پايدالانۋعا بەرىلەدى ەكەن. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا مۇنداي سۋ ەلەكتر ستانساسى تەك وسەتيا مەن ارمەنيادا عانا بولعان كورى­نەدى. جالپى, مويناق گەس-ءى قا­زاق­ستانداعى بىردەن-ءبىر قايتالان­باس جوبا. 1961 جىلى وسى قۇرىل­عىنى قولعا الۋ تۋرالى ۇسىنىس كوتەرىلىپ, 1985 جىلى موسگيدروپروەكت مەكەمەسى جوباسىن جاساپ شىققان سوڭ, العاشقى قازىعى قا­عىل­عان ەدى. ءبىر­اق توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىن­داعى كەڭەس ودا­عىنىڭ ىدىراۋى كەزىندە قۇر­ىلىس جۇمىسى توقتاپ قال­دى. ەلبا­سى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ما­قۇل­داۋى­مەن ەل ەكونوميكاسىنا پايدالى جوبا قايتا پىسىقتالىپ, 2006 جىل­دان بەرى ءجۇرىپ جاتقان قۇ­رى­لىس جۇمىسى كوپ شارۋانى تىن­دى­رىپ تاستاعانىن ايتۋ پارىز. – بولاشاقتا بۇل جەردە 127 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قازىر سولاردىڭ الاڭسىز ەڭبەك ەتۋلەرى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار سوعىلىپ جاتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىنگى جاس ماماندارمەن مىناداي الىپ جوبانى بىردەن يگەرىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى شاردارادان, شىعىس قازاق­ستان­نان ءتيىستى مامانداردى وتبا­سى­مەن جۇمىسقا شاقىرىپ وتىر­مىز. كەلەشەكتە ءبىر عانا جەتىسۋ ايماعىنىڭ حالقى ەمەس, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن ەنەرگەتيكا سا­لا­سىندا تاجىريبەسى بار ماماندار جۇمىسقا تارتىلادى, دەيدى گەس-ءتىڭ باس ديرەكتورى ورازالى قانتاەۆ. ءبىر كۇندىك جۇمىس ساپارىمەن كەلىپ مويناق گەس-ءىنىڭ قۇرىلىس جۇ­مى­سىمەن جان-جاقتى تانىسقان پارلامەنتشىلەر جوبانىڭ جۇزەگە اسى­رىلۋ بارىسىندا كەزدەسىپ جات­قان كەدەرگىلەر, شەشىلۋى قيىن ءما­سە­لەلەر بار ما دەگەن سۇراۋ قويدى. ستانسا قۇرىلىسىنا جاۋاپتى تۇل­عالار نەگىزگى كەدەرگى ەلىمىزدىڭ كەدەندىك قىز­مە­تىنەن تۋىنداپ وتىر­عانىن ايتتى. حالىق قالاۋلىلارى كەدەندىك زاڭ جۇيەسىندە «جاسىل ءدالىز» سەكىلدى جەڭىلدىكتەردىڭ بار ەكەندىگىن, دەگەنمەن ونىڭ جەكەلەگەن تا­لاپتارىن, امال-شارتتارىن جاۋ­اپ­تى تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن ءبىر­لەسە وتىرىپ قاراعان ءجون ەكەنىن جانە ۇكىمەت باسشىسىنا ءوز تاراپتارىنان وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جول­دايتىندارىن جەتكىزدى. سونىمەن, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىندا موي­ناق سۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ءبىرىنشى اگرەگاتى ىسكە قوسىلادى. ال ەكىنشى اگرەگات جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا جۇمىس ىستەي باستايدى دەپ جوسپارلانعان. كەلەر جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ مويناق گەس-ءى 300 مۆت ەلەكتر قۋاتىن ءون­دى­رۋ مۇمكىندىگىنە تولىعىمەن قول جەتكىزەدى. بولاشاقتا گەس ماڭىن­دا شاڭعى بازاسى سوعىلىپ, دەم­الىس ۇيلەرى تۇرعىزىلا باستايدى. توعاندا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن بالىقتار سۋ قويماسىنا جىبەرىلىپ, بۇل تەك ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ەكونوميكالىق ماڭىزدى نىسان عانا ەمەس, ەل تىنىعاتىن كىشىگىرىم تۋريستىك ايماق تا بولادى. وسىنداي الەۋەتتى جوبالار ءنا­تيجەسىندە ەنەرگەتيكالىق تاۋەل­سىز­دىككە تولىقتاي قول جەتكىزەتىن كۇن دە جاقىنداي تۇسەتىنى انىق. قانات ەسكەندىر, جۋرناليست. الماتى وبلىسى. ------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار