دۇبىرگە تولى دۇنيە

بوسقىندارعا ەۋروپادا توسقىن قويىلا ما؟ بۋىرقانعان اراب ەلدەرى باسقالارعا دا پروبلەمالار تۋ­دىرىپ وتىر. اتىس-شابىستان شارشاعان حالىق وزدەرىنىڭ ديكتاتورلارى قۇتىرعان ەلدەرىندە قالعىسى جوق, شاماسى كەلگەندەر ەۋروپاعا بارىپ پانالاعىسى كەلەدى جانە بارعان جەرلەرىندە قيىندىقتار تۋدىرادى. ءبىر ۇيگە قو­ناق كەلسە, ءاسى­رە­سە, ول شاقى­رىل­ماي كەلسە, ءبىرشاما پروب­لەما تۋادى. ىشە­تىن تا­ماق كەرەك, جا­تاتىن ورىن كەرەك. بار بولسا جاق­سى-اۋ, جوق بولسا شە؟ ال ءبىر ەلدى مەكەن, ايماق, تۇتاستاي ەل سونداي جاعدايعا ۇشىراسا شە؟ پروبلەما اۋقىمدالا تۇسەدى. ەۋروپا ەلدەرى سونداي پرو­بلەمالارعا كەزىگىپ وتىر. سول­تۇس­تىك افريكادان اعىلعان يمميگرانتتار ءبىراز ەلدەردىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى. الدىمەن بۇل پروبلەماعا سول­تۇستىك افريكاعا, العاش ءبۇ­لىنگەن تۋنيسكە جاقىن جات­قان يتاليا كەزىكتى. ءتۋنيستىڭ ماڭگىلىكتەي سانالعان باسشىسى بەن الي ساۋد ارابياسىنا قاشسا دا, ودان قۇتىلعان حا­لىق بۇل جەردە جاعداي بۇدان كەيىن دە وڭالا قويماسىن اڭ­عارىپ, ەۋروپاعا قاراي قوزعا­لۋدى ويلادى. نىسانا – يتا­ليانىڭ ەڭ جاقىن جاتقان لامپەدۋزا ارالى. ودان ءارى قۇر­لىققا جەتۋ قيىن ەمەس. سوعىس بولىپ جاتقان جاقتان كەلگەندەرگە, بوسقىن حالىققا ەسىك اشىق. حالىقارالىق تالاپ سولاي. يتاليا ولاردى قابىل­داۋعا ءماجبۇر. ءاپ-ساتتە شاعىن ارالدىڭ حالقى بەس-التى ەسەگە ءوستى. وسىلايشا باسقالارعا پروب­لەما تۋادى. شەنگەن ۆيزا اي­ماعى تۋرالى زاڭ بويىنشا, يتالياعا كەلگەن ادام, يمميگرانتتار بۇكىل ەۋروپاعا ور­تاق, ياعني ولار ەۋروپانىڭ قاي ەلىنە بارامىن دەسە دە قۇقىعى بار. بۇل ءتارتىپ 1985 جىلدان بەرى قولدانى­لادى. الايدا ەۋ­روپانىڭ فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا سياقتى ەلدەرى اڭ­ساپ كەلگەن اراب­تاردى قا­بىل­­دا­­عى­سى جوق. ال ولار­دىڭ باسقا ەلدەرگە, اسىرەسە, شى­­عىس ەۋرو­پا­داعى قوڭىرتوبەل تىرشىلىگى بار ەلدەرگە بارعىسى كەل­مەيدى. كوبى­نە­سە فران­تسيا­عا اڭسارى اۋادى. وندا بۇرى­نىراق بارىپ ورنىققان تۋىستارى بار, ەڭ باستىسى – افريكالىق­تار­دىڭ كوپشىلىگى فرانتسۋز ءتىلىن ءوز انا تىلىندەي مەڭگەرگەن. ال فرانتسيا ولاردى ەل ىشىنە كىرگىزبەيدى, يتاليا شەك­اراسىندا پويىز­دان ءتۇسىرىپ تاستايدى. الدا نە بولماق؟ ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بوسقىندار تەك افريكادان عانا ەمەس, ازيادان دا ەسىك قاعىپ تۇر. ءاسى­رەسە, اۋعانستان, پاكستان, ءۇندىستان, ءتىپتى داعدارىسقا ۇشى­را­ماعان دەگەن قىتايدان دا, سونداي-اق كەشەگى كەڭەستىك ايماقتان بوس­قىن­داردىڭ قارا­سى كوپتەۋ. دامىعان ەۋروپا عانا ەمەس, رەسەيدەن پولشاعا, وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان­نان سوناۋ سولتۇستىكتەگى شۆەتسيا مەن نورۆەگياعا بارعىسى كەلەتىندەر كوپتىگى تاڭدان­دىرادى. الەمدە بوسقىن كوپ. ءوز ەلدەرىندە جايى بولماعان سوڭ بوسادى دا جۇرت. بىراق ءوز ەلدەرىندە جاعداي جاسالماعاندارعا وزگە ەلدەر نەگە جاعداي جاساۋى كەرەك دەگەن دە سۇراق تۋىن­دايدى. ەكىنشىدەن, وتانسۇيگىش­تىك دەگەندى قايدا قالدىرامىز؟ * * * ىنتىماق جوق جەردە بەرەكە بولمايدى الەم اقپارات قۇرالدارى يران يسلام رەسپۋبليكاسى باسشىلىعى اراسىندا سوڭعى كەزدە ايتارلىقتاي قايشىلىق بارلىعىن حابارلاپ جاتىر. سونداي ءبىر حابارعا قاراعاندا, ەلدىڭ رۋحاني باسشىسى اياتوللا حامەنەي پرەزيدەنت ماحمۇد احمادينەجادقا قىزمەتتەن كەتۋدى ۇسىنعان كورىنەدى. اسىرەسە اراب تەلەارنالارى بۇل تاقىرىپقا كوبىرەك بارادى. ولاردىڭ حا­بار­لارىن شىن­دىق­قا دا بالاۋ قي­ىن. سونداي-اق جەل تۇرماسا, ءشوپ­­تىڭ باسى قي­مىل­دا­ما­سى دا بەلگىلى. قالاي بولعاندا دا, بۇل ەلدىڭ جەتەكشى ەكى باس­شىسى اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بارلىعى شىندىققا جا­قىن. ول اركەز اڭعارىلىپ قا­لادى, ءارتۇرلى تۇرعىدا كورىنىس تابادى. ەلدەگى ۇلكەن بيلىكتىك شەشىمدەردى پرەزيدەنت ادەتتە رۋحاني باسشىمەن كەلىسە وتىرىپ جاساۋعا ءتيىس. كەلىسپەسە, ءجۇ­زەگە اسپاي­تىنى بار. جاقىندا پرەزيدەنت احمادينەجاد بارلاۋ ىستەرى جونىندەگى مينيستر گەيدار موسلەحيدى ورنىنان الماق بولعان ەكەن, وعان اياتوللا حامەنەي جول بەرمەپتى. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ اراسىندا ىنتىماقتىڭ جوقتى­عىن, ءبىر-ءبىرىنىڭ بەدەلىن تۇسىرۋگە قۇش­تارلىعىن اڭعارتادى. بۇلاردىڭ اراسىنداعى قا­را­­ما-قايشىلىق احما­دي­نە­جاد­­تىڭ پرەزيدەنت بولىپ ساي­لانۋىنان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. سايا­سات­شىلاردىڭ پايىم­داۋىن­شا, پرە­زيدەنتتىڭ بەدەلى ءبىرشاما ارتىپ, رۋحاني باس­شىنىڭ ىقپالى تومەن­دەگەنگە ۇقسايدى. مۇنىڭ ءوزى اياتوللا تاراپىنان باتىل ارەكەت جا­ساۋعا ماجبۇرلەگەن كورىنەدى. ونىڭ سالدارى – اح­مادي­نەجاد­تىڭ جاقىن ادامى, ونىڭ قۇداسى جانە پرەزيدەنتتىكتەن ۇمىتكەر يسفانديار راحيم ءماشايدىڭ تۇتقىندالۋى. تۇتقىنداۋعا سەبەپ تە, ازا­ماتتىق قاعيدات تۇرعىسىنان الىپ قا­راعان­دا, ونشالىقتى ءدا­لەلدى ەمەس, سيقىرلىق, دۋاگەرلىك جاسادى دەيدى. ونى ءدا­لەل­دەۋ, نەگىزدەۋ قيىن. سودان دا بۇل ايىپ­تاۋ­دىڭ اقىرى بەيبەرەكەت ارەكەتتەرگە سوقتىرۋى مۇمكىن. يران – يسلامعا نەگىزدەلگەن مەملەكەت. ونىڭ باسشىلارى­نىڭ بارىنشا ءدىندار بولۋى دا ىقتي­مالدى. پرەزيدەنت احمادينەجاد يسلامنىڭ شيتتىك باعىتىن ۇستانعاندىقتان, يمام ماگديدىڭ (قازاقشا ءما­دى) قايتا شىعاتى­نىنا سەنۋى دە تاڭداندىرمايدى. بىراق بۇعان دەيىنگى بيلىك ءۇشىن كۇرەستە ناقتى ساياسي قۇرال­داردى پاي­دالانىپ كەلگەن ادام­داردىڭ سيقىرلاۋ, دۋالاۋ ءجونىن­دە ءبىرىن-ءبىرى ايىپتاپ جاتۋىن قي­سىنعا سىيدىرا المايسىڭ. بۇل ەلدە بيلىك ءۇشىن كۇرەس­تىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ەكى جىلدان كەيىن – پرەزيدەنتتىك سايلاۋ. احمادينەجاد ءوز ور­نى­نا قۇداسى يسفانديار ءماشايدى سايلاتۋ ءۇشىن كۇرەسىن باستاپ كەتتى. ماشاي – بەلگىلى ۇلتشىل قايراتكەر, اياتوللا حامەنەيمەن كۇنى قارسى ادام. اتقارۋ­شى بيلىككە ول كەلەتىن بولسا, اياتوللا حامەنەيگە, بالكىم, بۇكىل ءدىني بيلىك نەگىزىنە سوق­قى بولۋى مۇمكىن. اياتوللانىڭ وعان جول بەرگىسى جوق. يران – مۇسىلمان الەمىن­دەگى ۇلكەن ەل, ايماققا ىقپالى بار ەل. سول ەل ءوزىنىڭ بەدەلىنەن ايىرىلماي, كۇش-قۋاتىن ورتايتپاس ءۇشىن, بەرەكەسىن ارت­تىرۋ ءۇشىن ونىڭ باسشىلىعى ءبىر-بىرىمەن ىنتىماقتا بولسا ەكەن دەيسىڭ. ماماديار جاقىپ.