تورتكۇل دۇنيەنىڭ مەكتەپتەرىندە وقىتىلاتىن پاندەردىڭ ءبىرى, ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – ماتەماتيكا. ال وسى ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مەكتەپتەگى ىرگەتاسى مىقتى قالانسا, ادام ءومىر جولىندا كوپ قينالمايتىنى عىلىمدا ناقتى دالەلدەنگەن. وسى ماسەلەنى العا شىعارىپ, وتانىمىزداعى ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرىپ ءجۇرگەن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ العاشقى سەزى وتكەن سارسەنبى كۇنى ەلوردادا بولدى. وعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, شەتەلدىك وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
سەزدە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن قۇرىلتايعا ارنايى كەلگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربول ورىنباەۆ وقىپ بەردى.
«قازاقستان مەكتەپتەرىندە ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ: قازىرگى جايى جانە دامۋ بولاشاعى» دەگەن تاقىرىپتا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءسوز الىپ, «ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇگىنگى قۇتتىقتاۋ سوزىندە مۇعالىمدەردىڭ ەلدى دامىتاتىن, ادامي كاپيتالدى جەتىلدىرەتىن قوزعاۋشى كۇش ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە اياق باستى. قول جەتكەن جەتىستىكتەر دە از ەمەس. يۋنەسكو مالىمەتتەرىنە سايكەس, ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ يندەكسى بويىنشا قازاقستان سوڭعى 3 جىلدا 29 ەل اراسىندا ءتورتىنشى ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ءبىز تمد ەلدەرىنىڭ الدىندا كەلەمىز. قازاقستان – ەۋروپالىق ءبىلىمنىڭ بولون پروتسەسىنە تولىق مۇشە بولعان ورتالىق ازياداعى ءبىرىنشى مەملەكەت», دەگەن ول, 2011 جىلى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا جۇمسالاتىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى 900 ميللياردقا جۋىق تەڭگەنى قۇراپ وتىرعانىن, 1 شىلدەدەن باستاپ مۇعالىمدەردىڭ ايلىعى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 30 پايىزعا وسەتىنىن, پەداگوگتاردىڭ ورتاشا جالاقىسىن جەكە سەكتورداعى ەڭبەكاقىعا تەڭەستىرۋ ماقساتىندا 1 قىركۇيەكتەن ءار ۇستازدىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىنا 100 پايىز كولەمدە قوسىمشا اقى تولەنەتىنىن, وعان بيۋدجەتتەن 5 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنىن اتاپ ءوتتى. «ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى باستى تۇلعا – پەداگوگ ەكەنى اقيقات. سول پەداگوگتىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, ابىرويىن كوتەرۋ – كوپ قىرلى ۇدەرىس. بۇل ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىنان ورىن العان. قاجەت دەسەڭىز, پەداگوگ بەدەلىن كوتەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن ارنايى ءبولىم دە بار. پەداگوگيكالىق شەبەرلىكتى جەتىلدىرۋدى ءبىز ءبىرىنشى كەزەككە شىعارىپ وتىرمىز», دەگەن مينيستر ۇزدىك مۇعالىمدەردىڭ ءتاجىريبەسىن تاراتۋ جولدارىن ۇسىندى. ءاسىرەسە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۇزدىك ۇستازداردىڭ ءبىلىم-بىلىگىمەن قاتار, ولاردىڭ ادامي قاسيەتىن دە ناسيحاتتاۋ قاجەت ەكەنىن, ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ازاماتتارعا ءتيىمدى قامقورلىق جاساۋ ارقىلى ولاردىڭ بەدەلىن بيىكتەتۋ ىسىنە بارلىعىمىزدىڭ دا اتسالىسۋىمىز كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. بۇل ءۇشىن «ءبىلىم» تەلەارناسىن اشۋ قاراستىرىلىپ جاتقانىن, پەداگوگتاردى قايتا دايارلاۋ ىسىنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 500 ميلليون تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىرعانىن نازارعا سالدى. ول سونىمەن قاتار, پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا كادر دايىنداۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. «العاشقى سەزدى ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنەن باستاۋدىڭ ءوزى كەزدەيسوقتىق ەمەس. اتاقتى فيلوسوف ي.كانت 18 عاسىردا «قانداي عىلىم بولماسىن وندا قانشا ماتەماتيكا بولسا, سونشا شىندىق بولادى» دەگەن ەكەن. شىنىندا, «عىلىم پاتشاسى» اتانعان ماتەماتيكا ءپانىنىڭ ءجونى بولەك. ءتىپتى, ادامنىڭ بارلىق ءومىرى ماتەماتيكاعا تىكەلەي بايلانىستى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ەندەشە, وتاندىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جەتىلدىرۋدى ماتەماتيكادان باستاعان ءجون. بۇل 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋ قارساڭىندا قاجەت بولىپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا ماتەماتيكامەن قاتار, باسقا دا ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ وسىنداي سەزىن وتكىزىپ, وندا دا كوپتەگەن پروبلەمالاردى تالقىلايتىن بولامىز. وسى القالى جيىندا ماتەماتيكا وقىتۋشىلارىنىڭ قازاقستاندىق قاۋىمداستىعىن قۇرۋدى ورىندى دەپ سانايمىن», دەگەن باقىتجان جۇماعۇلوۆ ءاربىر قازاقستاندىق پەداگوگ تە, باسشى دا, مامان دا بۇل ىسكە اتسالىسىپ, جاڭا ستاندارت قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن, مەكتەپتەرگە جاس مامانداردى ءۇزدىكسىز تارتۋ جولدارىن العا تارتتى.
قازىر ءارالۋان پىكىرگە ارقاۋ بولىپ جۇرگەن وقۋلىقتار ماسەلەسىنە كەلگەندە ول, زامان تالابىنا ساي وقۋلىقتى دا, اۆتوردى دا جاڭارتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىرعانىن ايتتى. سونداي-اق, قولدانىستاعى قۇرالداردىڭ قاتاڭ ساراپتاۋدان وتەتىنىن, ەگەر ساراپتاۋ كەزىندە كوڭىلجىقپاستىق نە ءبىر قاتەلىك جىبەرىلەتىن بولسا, ول جارامسىز بولىپ تابىلاتىنىن, بازادان الىنىپ تاستالىپ, ونداي جونسىزدىككە جول بەرگەن ادام كەلەشەكتە مۇنداي جاۋاپتى جۇمىسقا قاتىستىرىلمايتىنىن, بارلىق وقۋلىقتار رەسپۋبليكالىق كەڭەستىڭ شەشىمىنسىز وقۋ ۇردىسىنە جىبەرىلمەيتىنىن نازارعا سالدى. ماتەماتيكا پاندەرى بويىنشا جازىلعان وقۋ ادەبيەتتەرىنىڭ ساپاسىز اۋدارماسىن جويۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدەگى بىرىڭعاي ماتەماكتيكالىق تەرمينولوگيا قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى الدان شىعىپ وتىرعانىنا, ەڭ باستىسى – مەملەكەتتىك ءبىلىم باعدارلاماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءۇشىن ءار ءبولىمىنە قارجى قاراستىرىلىپ, باستالاتىن مەرزىمى مەن اياقتالاتىن شەگى شەگەندەلگەنىنە دالەل-ءدايەكتەر كەلتىردى.
ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسىن دامىتۋدا ماتەماتيكانىڭ الاتىن ورنى بولەك دەسەك, سوڭعى 20 جىل ىشىندە وسى ءپاننىڭ ساعاتتارى ەكى رەت قىسقارتۋعا ۇشىراپتى. وسى ءماسەلەنى زەرتتەگەندە 1 ساعاتقا قىسقارعاننىڭ وزىندە باسقا ءپاندەر بويىنشا ۇلگەرىم 10-25 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنى دايەكتەلگەن. الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردەگى ماتەماتيكا بويىنشا ساعات سانى بىزدەن ءبىرشاما ارتىق ەكەن. مىسالى, باستاۋىش مەكتەپتەگى ماتەماتيكا پانىنە بولىنگەن ساعات سانى ۇلىبريتانيادا 23 پايىزدى, فرانتسيادا 20 پايىزدى قۇراسا, بىزدە 17 پايىز كورىنەدى.
سەزدە ماسكەۋ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ماتەماتيكانى وقىتۋ ادىستەمەسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆ.گۋسەۆ وقۋلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, وقۋلىق قيالدان ەمەس, ءومىردەن الىنۋ كەرەكتىگىن, ونداي بولماعان جاعدايدا وقۋشىلاردىڭ ماتەماتيكادان الشاقتاپ كەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. حالىقارالىق ماتەماتيكالىق وليمپيادانىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.اگاحانوۆ وسى ءپان بويىنشا ءوتكىزىلىپ كەلە جاتقان وليمپيادالارعا دەن قويىپ, قازاق ەلىنىڭ «التىن باستى» بالالارىنىڭ وتكەن جىلى ەلوردادا بولعان 51-ءشى دۇنيەجۇزىلىك ماتەماتيكالىق وليمپيادادا ءتورتىنشى ورىنعا يە بولۋىن ەرەكشە باعالادى. ءماسكەۋدەگى «پروسۆەششەنيە» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى ا.كونداكوۆ, قازاقستاندىق ءمينيستردىڭ جازىلعان وقۋلىقتى دۇرىس پايدالانا الاتىن مۇعالىمدى قالىپتاستىرۋ كەرەك, ول ءۇشىن مۇعالىمدەردى قايتا دايىنداۋعا ءمان بەرۋ قاجەت دەگەن پىكىرىنە قوسىلاتىنىن, ءار ادام وزىنە كيىم العاندا ولپى-سولپى بولماي, قونىمدىسىن تاڭدايتىنى سەكىلدى وقۋلىق تا مۇعالىمدەردىڭ, وقۋشىلاردىڭ, اتا-انالاردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى ءتيىس. بۇل ءۇشىن اۆتور ءبىلىمدى, ءومىر كوشىنەن قالمايتىن, ساۋاتتى, جان-جاقتى عالىم, مىقتى ۇستاز, ءبىلىمدى ادىسكەر بولۋى كەرەك ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.
استانا قالاسىنداعى №56 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ج.رامازانوۆا: «مەنى تاڭداندىراتىن مىنا ءبىر ماسەلەنى ورتاعا سالا كەتسەم دەيمىن. وتكەن عاسىردىڭ 60-70- جىلدارى مەكتەپ بىتىرگەن اتا-انالار نەمەرەلەرىنە ماتەماتيكادان كومەك بەرسە, 90-2000-جىلدارى مەكتەپ بىتىرگەن تۇلەكتەر وزدەرىنىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە الماي, قينالاتىنىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. وسىنىڭ وزىنەن-اق ماتەماتيكا پانىنە دەگەن ىنتا-ىقىلاستىڭ ازايعانىن اڭعارۋعا بولادى. بۇعان تاعى ءبىر دالەل, قازىرگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوبى گۋمانيتارلىق ءپاندەرگە قاراي ىعىسا بەرەدى. ەندەشە, ماتەماتيكا ءپانىنىڭ, ونى وقىتاتىن مۇعالىمدەردىڭ بەدەلىن كوتەرۋ جونىندەگى بۇل سەزدى مەن ەرەكشە قولدايمىن», دەگەن ول مەكتەپتەگى ماتەماتيكالىق تالداۋ باستامالارىن وقىتۋ جايىنا توقتالىپ, بۇل ءپان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ العاشقى كۋرسىندا قايتالاناتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, وقۋلىققا قوسىمشالاردىڭ جەتپەيتىنىن, مەكتەپتەگى ءداستۇرلى 5 باللدىق باعالاۋ جۇيەسى تۋرالى دا ويىن ورتاعا سالدى.
پلەنارلىق ماجىلىستەن كەيىن سەزگە قاتىسۋشىلار 4 سەكتسيا وتىرىسىندا 36 بايانداما جاسادى. وندا ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ جايى, پروبلەمالارى, بولاشاعى, كاسىبي ماماندار دايارلاۋ جۇرت تالقىسىنا ۇسىنىلدى. قورىتىندىسىندا ماتەماتيكتەردىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ, ونىڭ اتقاراتىن مىندەتتەرى ناقتىلاندى.
سۇلەيمەن مامەت.
----------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ.
