قازاق فۋتبولىنىڭ اڭىزى

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى. وسى ءبىر التىن عاسىرداي قىدىرلى كەزەڭ قازاق توپىراعىنا قايتا اينالىپ سوقسا دەپ ارمان ەتەسىڭ. ءاپايتوس ءابدىسالاندار رينگ شار­شى الاڭىندا مىنا بوستان زا­مانىمىزعا جاراستى ورلىكپەن وي­قاس­تاپ, بوز كىلەمنىڭ ۇستىندە تۇيە بالۋان ابىلسەيىتتەرىمىز ەركىن ەل­دىڭ ەرلەرىنشە وقساتا بەلدەسىپ, قۇس­تاي ۇشقان جەلاياق عۇسمان مەن ءامين­دەرىمىز جارىس جولىندا اق­قان جۇلدىزداي جارقىراپ, عاجا­يىپ ۆولەيبولشىلارىمىز زاڭعار, وكتيابر, جانىبەكتەر كەرمە توردىڭ ۇستىنە بەلدەن كوتەرىلە  قاقىراتا سوققان دوپتارىنىڭ شاتىر-شۇ­تى­رى جەر جاڭعىرىقتىرىپ, قازاق سپورتىنىڭ داڭقىن ءدۇيىم دۇنيەگە جاڭا جەتىستىكتەرمەن كۇن ارالاتپاي جايىپ جاتسا... دەپ ءبىر ءسات قيال­داعاننىڭ نەسى ايىپ. ادەبيەتىمىزگە جارقىلداپ جاس ولجاستار, مۇقا­عا­ليلار, مۇحتار مەن ابىشتەر كەلسە... وسى اتالعان جانە اتالماعان ارداقتى ەسىمدەر قاتارىنا قازاق فۋتبولىنىڭ اڭىزى, قازاقستان فۋت­بولىنىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرىن جاساعان, ءبىر كەزدەگى سوۆەتتىك فۋتبول الاما­نىنداعى اتاقتى سايىپ­قىران تيمۋر سەگىزباەۆتى قوسساق, اسىرەسە سپورت پەن ادەبيەتتەگى التىن عاسىرىمىزدى قايتا ورالتۋ ورايىنداعى بەيكۇنا ارمانىمىزعا بولا ءبىزدى ەشكىم اسىرا سوكپەس دەپ ۇمىتتەنەمىز. ال, وسى قازاق فۋتبولىنىڭ اڭى­زى سەگىزباەۆ سۇراپىل سوعىس باس­تالاردان بەس اپتا بۇرىن سەگىز بالانىڭ ىشىندە ۇلداردىڭ ۇلكەنى بولىپ سەمەيدە دۇنيەگە كەلگەنىن قازىر بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس. اكەسى سانجار سول كەزدەگى قىرعىز اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى جوعار­عى سوتىن باسقارعان بىلىكتى زاڭگەر, ادال ازامات. سوعان قاراماستان, 1938 جىلى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راپ, ءتۇر­مەگە قامالىپ, كەيىنىرەك اق­تالعان. وسىدان-اق تيمۋردىڭ با­لا­لىق شا­عى­نىڭ اسپانى بۇلتسىز بولما­عا­نىن, تۇرمىس قيىندىق­تا­رى­مەن قا­ر­شادايىنان-اق بەتپە-بەت كەلگەنىن, الدەبىر بيۋروكراتتىڭ ءبال­دەنگەن بۇ­لا ەركەسى بولىپ وسپەگەنىن اڭعا­ر­عان­دايمىز. فۋتبولدىڭ بولاشاق جۇل­دى­زىنىڭ بۋىنى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىگەن جەرى ەسىك بولسا, ەسەيىپ ەرجەتۋگە بەت العان شاقتا وتباسى وتاعاسىنىڭ قىزمەت بابىمەن ال­ما­تىعا قونىس اۋدارادى. سەگىزباەۆتار تۇرعان ءۇيدىڭ تۋ سىرتىندا – فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتى. قول سوزىم جەردە 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆ­شى­لار ساياباعى. سول كەزدە بۇل سايا­باق­تىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى سپورت الاڭ­دارى بولادى ەكەن. ءبىر جاعىندا باسكەتبول, ءبىر جاعىندا ۆولەيبول, ودان ءارى تەننيس الاڭى. وسى ارا­داعى ويىنداردى ەلمەن بىرگە ەستى بالا دا قۇمارتا تاماشالايدى. بو­يى 2 مەتر 33 سانتيمەتر فەنومەن باسكەتبولشى ءۋايىس اقتاەۆتى, با­بىن­داعى ۆولەيبولشى وكتيابر جا­رىل­عاپوۆتى, جاس جۇرەگىنە وت تاس­تا­عان باسقا دا مايتالمان سپورت­شى­لاردى العاش وسىندا كورەدى. ءسوي­تىپ, كەيىن ەلدىڭ ۆولەيبول قۇرا­ماسىنىڭ بەلدى ويىنشىسى بولعان جانىبەك ساۋرانباەۆپەن بىرگە الاڭ­نان قياس كەتكەن دوپتى زاۋلاي ءجۇ­گىرىپ اكەلىپ بەرەتىن تيمۋردىڭ كەۋدەسىنە سپورتشى بولسام دەگەن اسىل ارمان ۇيا سالادى. جەڭىل اتلەتيكا تۇرعىسىنداعى قاي سپورتتىڭ تۇرىنەن دە جامان ەمەس ەدى. جۇگىرۋگە دە, جۇزۋگە دە. مەك­تەپتەگى دەنەشىنىقتىرۋ مۇعا­لى­مى سىزدىقوۆ يكەمىن كورىپ گيم­ناستيكاعا تارتتى. كەيىن گيمناستيكادان كسرو سپورت شەبەرى, قازاق­ستان­نىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى بولعان دوسى ولەگ تەن دە مۇنىڭ بالعىن دەنەسىندەگى تابيعي تالانت­قا تانتىلىكپەن تاڭ قالىپ, گيمناستيكامەن اينالىسۋىن سونشالىقتى قالاپ ەدى. تيمۋر بولسا, بالا كەزىندە گەولوگ بولۋدى ارماندادى. ايت­قانداي, سول جىلداردا بۇلار تۇر­عان ۇيگە 8-مارت پەن كومسومول كو­شەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسى دا ءتيىپ تۇرعان-دى. سونىڭ سەبەبىمەن قازاق كينوسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءبىرتۋار شاكەن ايمانوۆ اعانىڭ كوزىنە ءبىر, قولىنا ەكى ءتۇسىپ, كەزدەيسوقتا اكتەر دە بولىپ كەتە جازداعانى بار. كەيىنىرەك تيمۋردىڭ اتاعى شىققان كەزدە شاكەن اعا دا: «سوندا فۋتبولدى تاڭداعانىڭ دۇرىس بولدى. قۇدايعا شۇكىر, اكتەرلەرىمىز بارشىلىق. سوندىقتان, قازىر قازاققا ءوزىڭ سياقتى جاقسى فۋتبول­شىلار كوبىرەك كەرەك», دەپ ريا­سىز قۋانىشىن جاسىرماپ ەدى. ءيا, قازاق فۋتبولىنىڭ باعىنا قاراي ەلۋىنشى جىلداردىڭ ەلەڭ-الاڭ ورتاسىندا ءجاسوسپىرىم تيمۋر حالىقتىق ويىن فۋتبولدى قالادى. ونىڭ سپورتتىق ءومىرىنىڭ ورەلى جو­لى, قانات قاققان قيا شىڭدارى, ويىن ورنەگى, شەبەرلىك  دەڭگەيى فۋ­ت­بول قازاقتىڭ قانىنا دارىماعان دەپ ءالى كۇنگە كوكيتىندەردىڭ ءسوزىن وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن-اق جوق­قا شىعارىپ قويعان-دى. وتان­دىق فۋتبولدىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مۇشكىل بولسا, ۇلتتىق قۇراما حا­لىق­ارالىق جارىستاردا قۇلاپ-ءسۇ­رىنۋدەن جازباسا, وعان كىنالى قازاق­تىڭ قانى مەن جانى ەمەس. وعان كىنالى وسىناۋ بار حالىققا سۇيىكتى سپورت ءتۇرىن دامىتا الماي, قاۋلاپ وسكەن قانشاما جاس تۇلەكتەردىڭ ارا­سىنان كەزىندەگى تيمۋرداي تا­لانتتاردى تابا الماي, سولاردى دۇ­رىس باۋلي الماي وتىرعان فۋتبول توڭىرەگىندەگى دارىنسىز فۋنكتسيونەرلەر دەپ بىلەمىز. ايتپەسە, قازاق فۋتبولدى ەشقاشان جاتىرقاپ, جات­سىنباعان. كوكپارى, جامبى اتۋى, جاياۋ بايگەسى, ارقان تارتىسپاعى, اسىق اتىسپاعى, ات ۇستىنەن كۇمىس ءىلۋى, اۋدارىسپاعى, باسقا دا قىزۋ­قاندى سپورتتىق ويىندارىنىڭ نەشە اتاسى بولعان حالقىمىزدىڭ فۋتبولدى دا ءاۋ باستان-اق جانىن­داي سۇيگەندىگىنە دالەلدەر كوپ. تاراتىپ ايتار بولساق, اڭگىمە ۇزاپ كەتپەك. ال, دالەلدىڭ ەڭ ۇلكەنى سول, فۋتبول قازاق ورەنى تيمۋر سەگىز­باەۆتىڭ بۇكىل تاعدىرىنا, ال سەگىزباەۆ قازاق فۋتبولىنىڭ باستى تۇلعا­سىنا اينالعاندىعى. جاڭاعى ايتقان پانفيلوۆ­شى­لار ساياباعى فۋتبول دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن وقۋشى بالا­لار­دىڭ سۇيىكتى مەكەنى بولدى. ال­ما­تى توڭىرەگىندە, الاتاۋ باۋ­را­يىندا نە كوپ؟ پيونەر لاگەرى كوپ. سونىڭ بارىندە بالالاردىڭ جەڭسىك ويىنى – ەڭ ءبىرىنشى, فۋتبول. ودان گوركي اتىنداعى ساياباقتاعى «سپار­تاك» ستاديونىندا مەكتەپ وقۋ­شى­لارى اراسىندا ءجيى-ءجيى ۇيىمداستى­رى­لاتىن ماتچتار. مىنە, ناق وسى دودالاردا تيمۋردى كاسىپقوي فۋتبول مامانى گەورگي  كوزەلكو باي­قاي­دى. ماڭدايىنا جازىلعان بولار, سول جىلداردا الماتىدا جەر اۋدارىلىپ جۇرگەن كەڭەس فۋت­بولىنىڭ سايىپقىرانى نيكولاي  ستاروستينمەن دە كەزدەسىپ, ءاڭ­گى­مەسىن تىڭداپ, عاجاپ اسەرگە ءبو­لەنۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. مۇنى دا كەز­دەيسوق دەۋدىڭ رەتى كەلمەس. 1957 جىلى تيمۋر قازاقستان قۇراما­سى­نىڭ ساپىندا كسرو مەكتەپ وقۋش­ى­لارىنىڭ سپارتاكياداسىنا قاتىسۋ ءۇشىن ريگاعا اتتاندى. سوندا موسكۆادا بىرەر كۇن ايالداعاندا فۋت­بولعا قۇلاي بەرىلىپ, بەتىن ءبىرجولا بۇرعىزعان ءبىر وقيعا بولدى. 16 جاسار بوزبالا وتكەن جىلى عانا سا­لىنعان عاجايىپ «لۋجنيكي» ستا­ديو­نىندا ءجۇز مىڭ جانكۇيەردىڭ جانىققان ايقاي-اتويىمەن بۇرق-سارق قايناعان فۋتبول الامانىن تاڭ­دانىپ, تەبىرەنە تاماشالادى, فۋتبول قۇدىرەتىندەي ەلەستەگەن اتىشۋلى ەدۋارد سترەلتسوۆتىڭ جويقىن شا­بۋىلدارى مەن وزگەشە ويىنىن كوردى. ءسىرا, ۆالەنتين يۆانوۆتىڭ «وگونەك» جۋرنالىندا: «سترەلتسوۆ سوت­تا­لىپ كەتىپ, بىرنەشە التىن جىلدى زايا جىبەرىپ الماعاندا فۋتبول كورولى كىم بولاتىنى ەكىتالاي ەدى» دەپ جازۋى تەگىن دە ەمەس شىعار. «ۇلكەن فۋتبول وسى ەكەن عوي» دەپ ويلادى تيمۋر. جان دۇنيەسىندە جاڭا ءبىر جانارتاۋ ويانعانداي تولقىدى. ءسويتىپ, ۇلكەن فۋتبولدا ءوزىنىڭ دە باعىن سىناۋعا بەكىندى. باق سىناعانى سول, بۇل كەزدە ول قازاقستاننىڭ جاسوسپىرىمدەر قۇرا­ما­سىنىڭ بەلدى ويىنشىلارىنىڭ قاتارىندا-تىن. جاقىندا عانا فرۋنزە قالاسىندا قىرعىزستان اس­تاناسىنىڭ قۇراماسىن الماتىلىق ورەندەر 5:0 ەتىپ ويسىراتا جەڭگەن­دەرىندە 2 گولدى ءوزى سوققانىنا ىشتەي مەرەيلەنىپ جۇرگەن جايى بار ەدى. ال ەندى سترەلتسوۆتىڭ تاۋ قۇلاتارداي ەكپىنىن كورگەننەن كەيىن ريگاداعى وقۋشىلار سپارتا­كيا­داسىندا تيمۋردىڭ شابۋىل ۇيىم­داستىرۋ تالانتى مەن دوپ سوققىش مەرگەندىك قاسيەتى جارقىراپ اشىل­دى. وسى جولى ول ارميان قۇراما­سى­مەن بولعان ويىندا بولماستى بول­دىرعان كەرەمەت جاساپ, جۇرتتى تاڭ قالدىردى. فۋتبول ماماندا­رىنا ەرىكسىز باس شايقاتقان ول نە عالا­مات دەسەڭىز, ايتايىق. ءبىرىنشى تايم­نان كەيىن قازاقستاندىقتار قارسىلاس­تارىنا 0:5 بولىپ ۇتىلىپ, سالدارى سۋعا كەتىپ تۇرعان. ال, ەكىنشى تايم­نىڭ 45 مينۋتى وتكەندە تابلوداعى ەسەپ 5:5 بولىپ وزگەردى. بەس دوپتى دا سەگىزباەۆ سوققان بولاتىن. ءال­بەتتە, بۇل جاي قازاق فۋتبولىنىڭ بولاشاعىنا نەمقۇرايدى قاراي المايتىن ادامداردىڭ نازارىنا ىلىنبەي قالمادى. تيمۋر سانجار ۇلىنىڭ جادىن­دا جاتتالىپ قالعان تاعى ءبىر ۇمى­تىلماس جاعداي مىناداي. قازاق فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزى. بىردە ونى ينستيتۋت رەكتورى حامزا مۇ­حا­مەدجانوۆ شاقىردى كابينەتىنە. قاسىندا «قايرات» كومانداسىنىڭ باپكەرلەرى وتىر ەكەن. – سەنى «قايرات» كومانداسى ءوز قۇرامىنا العىلارى كەلەدى, – دەدى رەكتور. – بىراق سەن كۇندىزگى ءبولىم­نىڭ ستۋدەنتىسىڭ. سوندىقتان, ساعان ساباقتارعا ەركىن قاتىسىپ, ەمتي­حان­داردى ىڭعايلى ۋاقىتتا تاپسى­رۋعا رۇقسات ەتەمىن. وسىلاي ەتۋدى رەس­پۋبليكا سپورت كوميتەتىنىڭ ءتور­اعاسى كاركەن احمەتوۆ تە قولقالاپ سۇراپ وتىر. تەك سەن جامان وقيتىن بولساڭ, ەشقانداي دا فۋتبول بول­مايدى. ەلدىڭ باس كو­مان­داسىنا بەكەر الىنباعانىڭدى دالەلدەۋگە ءتيىس­سىڭ. مۇمكىندىك بەرىپ تۇرعاندا, ايانباي, بارىڭدى سال, اينالايىن. نامىستى قولدان بەرمە! ۇلكەن جۇرەكتى ازامات حامزەكەڭ تيمۋرعا وسىلايشا اق جول تىلەپ, باتاسىن بەرىپ اتتاندىرىپ سالىپ ەدى. شاكىرتى سول جاقسىلىقتى ەش­قاشان ۇمىتقان ەمەس. (تيمۋر سان­جار ۇلى قازاق تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسىنا وسى وقۋ ورداسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ۇزاق جىلدار رەكتور بولعان قايراتكەر حامزا مۇحامەد­جانوۆتىڭ ەسىمى بەرىلگەلى جاتقان حابارىن ەستىپ, قاتتى قۋانۋلى ەكەن). ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ قاسا­رىس­قان كوماندا باسشىلىعىن تىزەگە سالىپ «قايراتقا» العىزعان باس قامقورشىسى كاركەن اعا ەكەنىن كەيىن ەستىپ بىلگەن. قالاي بولعاندا دا, فۋتبولدا قازاق ورەندەرىنىڭ ءور­كەن جايىپ, ءورىسى كەڭەيۋىن قا­لاعان وسىناۋ اسىل اعالار ءۇمىتىن تيمۋر ارتىعىمەن اقتاپ شىعىپ ەدى. نىشانداپ ايتار تاعى ءبىر جا­ع­داي سول, ونىڭ كومانداعا الىنۋى «قايراتتىڭ» وداقتىق چەمپيونات­تىڭ جوعارعى توبىندا العاش رەت ونەر كورسەتەر ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسىلايشا «قايرات» پەن ونىڭ بارلىق ۋاقىتتاعى باس قاھار­مانىنىڭ تاعدىرلارى ماڭگىلىك اجىراماس ءبىر ارنادا توعىستى. بۇل – 1960 جىلدىڭ كوكتەمى. تيمۋر جالىنداعان  19 جاستا بولاتىن. سۋحۋمي ماڭىنداعى قارا تەڭىز جا­عالاۋىندا جاتتىعىپ جاتقان كو­ماندانىڭ سوڭىنان ارمانىنا اسى­عا الابۇرتىپ جالعىز جول تارتقانى ەسىندە. باپكەر ن.گلەبوۆ مينسكىدە بو­لا­ت­ىن ماڭىزدى ماتچ الدىندا جول­شىباي گومەلدە جولداستىق كەز­دەسۋ وتكىزىپ, ۇمىتكەر ءۇش ويىن­شى­نىڭ ەكەۋىن تاڭداپ الۋعا ءتيىس بولدى. ولار انگارسكىدەن كەلگەن ۆاديم ستەپانوۆ, تيمۋر جانە تاعى ءبىر جىگىت ەدى. ارقايسىسىنا ءوز ور­نىندا ويناۋعا 30 مينۋتتان بەرىلدى. ءبىرىنشى ستەپانوۆ ويناپ, وعان «وتە جاقسى» دەگەن باعا قو­يىلدى. سودان كەيىن شىققان تيمۋر جاي عانا جاقسى بولماي, جارتى ساعاتتا ەكى گول سوعىپ ۇلگەردى. ءۇشىن­شى جىگىتتىڭ ويىنىن باپكەر ۇناتپادى. وسىدان كوپ ۇزاماي الەمنىڭ التىدان ءبىرىن الىپ جاتقان كەڭەس وداعى كولەمىندە جۇلدىزى جار­قىراعان العاشقى كوزايىم كۇن دە كەلىپ جەتتى. ءيا, 1960 جىلدىڭ 12 مامىرى تيمۋر سەگىزباەۆ ءومىرىن­دەگى شىن مانىندەگى ەرەكشە كۇن. وسى ءبىر عاجايىپ فۋتبولشى جا­يىندا ايتىلار اڭگىمەنىڭ ەشقايسى دا بۇل كۇندى اتتاپ وتە المايدى. سەبەبى, ول تالايلى جاس جىگىتتىڭ جاي 19-عا تولعان كەزەكتى عانا تۋعان كۇنى ەمەس-ءتىن. بۇل كۇنى ول العاش رەت «قايراتتىڭ» نەگىزگى قۇرامىن­دا الاڭعا شىعىپ, تۇڭعىش ويىندا ءوز تۋعان كۇنىنە تالايدى تامسان­دىر­عان تاماشا سىيلىق تارتتى. تيمۋردىڭ ناق وسى ماتچتا مينسك «بەلارۋسىنىڭ» قاقپاسىنا سالعان ەگىز قوزىداي قوس دوبى الماتى­لىق­تاردىڭ جوعارعى ليگاداعى العاشقى جەڭىسىنە جول اشىپ, بۇكىل كومان­دانى ابىروي تورىنە شىعاردى. «قايراتتىڭ» وسى جەڭىسى تۋ­رالى ءبىرىنشى بولىپ سول كۇنى قا­زاق­ستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ەستىپتى. ودان سوڭ قۋا­نىشتى حابار فيلارمونياعا جەتىپتى دەيدى. كونتسەرت جۇرگىزۋشى كوپشى­لىكتىڭ الدىنا ارنايى شىعىپ: «جولداستار, مينسكىدە «قايرات» 2:0 ەسەبىمەن ءوزىنىڭ العاشقى جەڭى­سىنە جەتتى!» دەپ  جاقسى لەپەستى سۇيىنشىلەپ جاريا ەتەدى. ەرتەڭىنە سەگىزباەۆ ەسىمىن كۇللى قازاقستان مەن بەلورۋسسيا, ودان سوڭ بىرتىندەپ ۇلان-بايتاق كەڭەس وداعى ءبىلدى دەسە دە بولادى. ويتكەنى, ول كەزدە ەلدىڭ قۇلاعى فۋتبول دەسە, سونشالىق ەلەڭدەپ تۇراتىن. وسىلايشا العاشقى ويىننان-اق ءالى جيىرماعا تولماعان جاس جىگىت «قايراتتىڭ» ارقا سۇيەر, سەنىم ارتار نەگىزگى شابۋىلشىسىنا اينا­لادى. ىرعالىپ-جىرعالۋعا, «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەپ ارقانى كەڭگە سالۋعا ۋاقىت جوق-تىن. ويتكەنى, كوماندا كەڭەس وداعىنىڭ ماڭدايال­دى كلۋبتارىمەن تايتالاسىپ جات­تى. ولاردى جەڭۋ ءۇشىن گول سوعۋ كەرەك. بۇل تۇرعىدا تيمۋر ادەپكى گول سوققىش ەمەس ەدى. ول قارسىلاستار قاقپاسىنا دوپتى تىم ءجيى سوق­پاي­تىن. بىراق ءىس جۇزىندە ونىڭ سوق­قان گولدارى كومانداعا ۇنەمى اۋاداي قاجەت, اسا ماڭىزدى ۇپايلاردى اكەلەتىن. نەگىزگى قۇرامداعى ورىندى ۇس­تاپ تۇرۋ دا وڭاي ەمەس-ءتىن. ءارىپ­تەس­تەرى وستروۋشكو, ستەپانوۆ, سكۋلكين, كۆوچكين, كامينسكيلەر ءوڭ­كەي سايدىڭ تاسىنداي شىڭدالعان شەبەرلەر. قارسىلاستارى بولسا, ياشين, ۆورونين, سترەلتسوۆ, يۆانوۆ, نەتتو, پارامونوۆ, كراسنيتسكي, مەسحي, پونەدەلنيك سىندى, ەلدى بىلاي قويعاندا, الەمدىك اۋقىمداعى جۇلدىزدار. وسىلاردىڭ اراسىندا تيمۋر تاسادا قالماي, ءوز ورنىن تابا ءبىلدى, جاسىل الاڭدا تانىمال كلۋبتار مەن اتاقتى فۋتبولشىلارعا قارسى لايىقتى ويىن ورنەگىن كورسەتە ءبىلدى. 1964 جىلدىڭ 26 تامىزىندا موسكۆادا «سپارتاكپەن» بولعان ماتچ قازاقستان فۋتبولىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلارى ءسوزسىز. تيمۋر وسى جولى ءوزىنىڭ ەستەن كەتپەس ەرەكشە ەكى گولىن سوقتى. «قايرات» 2:0 ەسەبىمەن قاھارلى قارسىلاستى ۇتىپ, باسقا الاڭدا مەرەيلى جەڭىسكە جەتتى. وسى قوس گول وعان بۇكىلوداقتىق اتاق-ابىروي اپەردى. الىپ ەلدىڭ ورتالىق گازەتتەرى كەلەسى كۇنى «تيمۋر جانە ونىڭ كومانداسى» دەگەن تاقىرىپپەن شىقتى. بۇل ءسوز سوۆەتتىك فۋتبول­دىڭ ابىزى نيكولاي  ءستاروستيننىڭ دۋالى اۋزىنان شىققان ەدى.  ال­پىسىنشى جىلداردىڭ ءون بويىندا «قايراتتى» وسىلاي دەپ اتايتىن. اسىرەسە, 63-ءشى جىلى «قايرات» ءوز الاڭىندا ەشكىمگە دەس بەرمەدى, بارلىق مىقتى كوماندالاردى ۇتىپ ىقتىرىپ تاستادى. ونىڭ مىقتى قورعانىس شەبىن «قايراتتىڭ» بەتونى» دەپ اتايتىن دا ناق وسى كەز. ءبىر قىزىعى, سويتە تۇرا, ءالسىز كوماندالاردان جەڭىلىپ قالاتىن. «قايراتتى» حالىق جاقسى كوردى, اقىندار وسى حالىقتىق كومانداعا جاۋھار جىرلارىن ارنادى. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعاسى تيمۋردىڭ افريكا تۋرنەسىنەن جازعان  جول­جاز­باسىن «لەنينشىل جاستا» كول­دەي­ قىلىپ ەكى نومىرگە شىعاردى. بەلگىلى كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ ءوزىنىڭ «تاقيالى پەرىشتە» فيلمىنە «قايراتتىڭ» ويىنىنان قالايدا ءبىر كورىنىس قوسۋ كەرەك دەپ تاپتى. سول كورىنىستى ءتۇسىرۋ ءۇشىن قايراتتىقتار الماتىنىڭ ورتا­لىق ستاديونىندا كۇنى بويى وزدەرىن وزدەرى وينادى. الپىسىنشى جىلدارداعى «قايراتتى» تيمۋرسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. كەشە عانا قاتارعا قوسىلعان ۇياڭداۋ بوزبالا كومانداداعى بەدەلدى ويىنشى­لار­دىڭ بىرىنە اينالدى, جىگىتتەردى جە­ڭىسكە باستاپ وتىردى. جان­كۇيەرلەر ونى ءپىر تۇتتى. بارشا حالىقتىڭ سۇيىكتىسى بولدى. جانكۇيەرلەردىڭ تيمۋردى جاقسى كورەتىندىگى سونشا, ورتالىق ستاديوندا ديكتور كوماندا قۇرامىن جاريا ەتكەندە «تيمۋر» ەسىمى اتالعان ساتتە ستاديون دۇركىرەپ كەتەدى دە, «سەگىزباەۆ» دەگەن فاميلياسى ارۋاقىت ەستىلمەي قالار ەدى. كوماندالار ساپقا تۇرعان ءداستۇرلى راسىمدەردە گۇل شوقتارى­نىڭ كوبى تيمۋرعا بەرىلەتىن. بىراق ول اتاققا استامسىپ, داڭققا دان­دايسىپ كەتپەدى, تالانتىنا باس يۋشىلەردىڭ كوپتىگى ونىڭ باسىن اينالدىرمادى. ول ارقاشان قارا­پا­يىم­دىلىعى مەن سىپايىلىعىن, وزىنە ءتان مادەنيەتىن ساقتادى. ءدال وسى رەتتە تيمۋردى ۇلى پەلەمەن سالىستىرۋعا بولار ەدى. ارەدىكتە «قايراتتىڭ» كاپي­تانى ءوز ارىپتەس­تەرىنە بارلىق جاعدايدا, بىلايشا ايتقاندا, ۇيدە دە, تۇزدە دە, ويىن الاڭىندا جانە ونىڭ سىرتىندا دا ۇلگى بولا ءبىلدى. فۋتبولشى سەگىزباەۆتىڭ ويىن ورنەگىنىڭ مىقتى جاعى اسا قۋاتتى سوققىسى جانە ىسىلعان شەبەر ماشىعى بولاتىن. ول دوپتى تەپكەندە قاقپاشىنى ۇشىرىپ جىبەرەدى ەكەن, وڭ اياعىمەن تەبۋگە تىيىم سالىنىپتى دەگەن اڭىزدار دا پايدا بولعان. ال, اقيقاتى سول, تيمۋر 50 مەتر قاشىقتىقتان سونشالىقتى ادەمى ءارى ءدال پاستار بەرىپ, 30 مەتر جەردەن كەرەمەت گولدار سوعىپ وتىرعان. وزىمەن بىرگە ويناعان ارداگەر كۋاگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, سونداي عاجاپ گولداردىڭ ءبىرىن اتاقتى انزور كاۆازاشۆيلي قورعاپ تۇرعان ماسكەۋ «تورپەداسىنىڭ» قاقپاسى­نا ءبىزدىڭ تيمۋر 1963 جىلى ەنگىزگەن ەكەن. 40 مەتر جەردەن جويقىن كۇشپەن سوعىلعان دوپ اتىلعان وقتاي زىرقىراپ كەلىپ توردى بۇلك ەتكىزگەندە, ستاديون شاتتىقتان تەڭ­سەلىپ كەتتى دەيدى. سەگىزباەۆتىڭ جاسىل الاڭداعى حاس شەبەرلىگى, جوي­قىن سوققىسى, دەگدار ءارى ادەمى ويى­نى كەز كەلگەن فۋتبول سيم­فو­نيا­سىنىڭ فراگمەنتى بولعانداي. گول سالۋعا قۇشتار شابۋىلشى ەشقاشان دورەكىلىككە جول بەرمەگەن ەكەن. ول كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ سىردەستە ءھام سىرباز ويىنشىسى, فۋتبول زيالىسى سانالعان. دەسە دە ءبىر جولى الاڭنان قۋىلىپتى. ال, ونىڭ وزىندىك سىرى بار. 1967 جىلدىڭ قىركۇيەگى. كيەۆ. جەرگىلىكتى «دينامو» سايىپقىراندارى «قايراتتىڭ» قاقپاسىنا قايتارۋ­سىز ءۇش گول سالىپ, ودان ءارى ءوڭ­مەڭدەي تۇسكەن. دوپقا تالاسقان ءبىر ساتتە يوزەف سابو قولىن ارتقا تاستاعان بولىپ قاساقانا لەونيد وستروۋشكونىڭ بەتىنەن سالىپ جىبەرىپ, ساقيناسىمەن جارالاپ تاس­تايدى. تيمۋر شىداي الماي: «يوزەف, مۇنىڭ نە؟ ۇيات قايدا؟» دەسە, اناۋ وركوكىرەكتەنىپ, دورەكى جاۋاپ قايىرادى. سالدەن كەيىن تيمۋرمەن دوپ تالاسىندا قاقتىعىسىپ قال­عاندا, ەندى ءوزىنىڭ بەت-اۋزىنا تەمىر جۇدىرىق سارت ەتتى. ىزاعا بۋلىق­قان جىگىتتەردىڭ ۇستاسقان جەرى وسى ەكەن. تورەشى بوچورادزە ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەيدى. «تيمۋر, سەنبىسىڭ؟ نەگە؟» دەي بەرەدى. تيمۋر قولىن ءبىر ءسىل­تەپ, الاڭ سىرتىنا بەت العاندا, تورەشى قىزىل كارتوچكانى ارەڭ سۋىرادى. ءوز قاتەلىگىن تۇسىنگەن سابو ارتىنان قۋىپ جەتىپ, قۇشاقتاپ كەشىرىم سۇرايدى. ەكەۋى دە ويىن­نان شەتتەتىلەدى. ءيا, سىپايى تيمۋر قاجەت بولعاندا قياناتقا توزبەي, ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ار-نامىسىن قورعاي الاتىن ەدى. ناعىز كاپيتان سولاي بولۋى كەرەك قوي. الپىسىنشى جىلداردىڭ ايا­عى­نا قاراي «قايراتتىڭ» كاپيتانى ويىن ۇستىندەگى تولاسسىز جاراقات­تار­دان ازاپ شەگىپ, بەلدەگى قۇياڭى دا باستىرتپاي سىر بەرە باستادى. ول ءالى دە ويناي الاتىن ەدى. بىراق سەگىزباەۆتىڭ نامىسى وزگەگە عانا ەمەس, وزىنە دە قاتال: ناشار ويناۋعا قاقىسى جوق-تىن. 29 جاسقا تولاردان ءۇش كۇن بۇرىن, 1970 جىل­دىڭ 9 مامىرىندا قازاقتىڭ ۇلى فۋتبولشىسى جاسىل الاڭعا ويىن­شى رەتىندە سوڭعى رەت شىقتى. ار­تىندا قىزىعى مەن قيىندىعى مول, ءومىرىنىڭ ماعىناسىنا اينال­عان 168 ماتچ قالدى. تيمۋر كوزى بۋلانا قىس­قا قايىرىم قول بۇلعاپ, ورتا­لىق ستاديوننىڭ مىنبەر استىنداعى ورىنجايلارىنا كىرىپ كەتكەندە ستاديوننىڭ دۇركىرەي قول سوققان قوشەمەتى ءالى تولاستاعان جوق ەدى. باكۋدىڭ «نەفتچيىمەن» «قايرات­تىڭ» ويىنى تيمۋرسىز جالعاسىپ جاتتى. ءومىر زاڭىنا ءامىر ءجۇر­مەيتىنى وسى-اۋ. ايتكەنمەن, فۋتبول الەمىنەن ونى ەشقانداي قۇدىرەت كەتىرە الماس ەدى. بۇل ۋاقىتتا ول فۋتبولمەن جانى ەگىز جاراتىلعان بىردەن-ءبىر قازاق بولاتىن. جەتپىسىنشى جىل­دار­دىڭ باسىندا تيمۋر سانجار­ ۇلى قىزىلوردانىڭ «اۆتوموبيليست» كومانداسىن جات­تىق­تىردى. ودان سوڭ دنەپرو­پەتروۆسكىنىڭ «دنەپرى» مەن دونەتسكىلىك كلۋب­تاستارىن ۇتقان قا­راعاندى «شاح­تەرىنىڭ» تىزگىنىن ۇستادى. ال, 1973 جىلى ءوزىنىڭ «قايراتىنا» باپكەر رەتىندە قاي­تىپ ورالدى. بۇل كەزدە قازاق­ستان­نىڭ باس كومانداسىنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس-ءتىن. ارتەم فاليان باس­قارعان ول كەلەر جىلى, ءتىپتى ءبىرىنشى توپقا ءتۇسىپ قالدى. «قاي­راتتى» جوعارعى ليگاعا قاي­تارۋ جونىندەگى پارتيالىق جاۋاپ­تى ءىس كلۋبتىڭ بۇرىنعى ويىنشىلارى تيمۋر سەگىزباەۆ پەن ستانيسلاۆ كامينسكيگە تاپسىرىلدى. ەكى دوس بۇل مىندەتتى تاستاي قىپ ورىنداپ, 1977 جىلى قايرات­تىقتار ولاردىڭ باسشىلىعىمەن كسرو چەمپيو­ناتىنىڭ جوعارعى ليگا مىقتى­لارى­نىڭ العاشقى سەگىزدىگىنە كىردى. تيمۋر سانجار ۇلى شەتتەتۋدى دە كوردى. بىراق ۇنجىرعاسىن ءتۇسىر­مە­دى. سول كەزدەردە وقۋ مينيستر­لىگىنىڭ ساياسىنا كەتىپ, بالالاردى فۋتبولعا باۋلىدى. ودان سوڭ ءوزى يەمەن ەلىنىڭ قۇراماسىن جاتتىق­تىرعان ءۇش جىلىن ءاردايىم مەرەيلەنە ەسكە الادى. وندا ول جەرگىلىكتى فۋتبولدى كوتەرىپ قانا قويماي, ادەندە تابيعي جاسىل ءشوپ وسكەن فۋتبول الاڭىن جاساپ بەرىپ كەتتى. رافيك تيمۋردى, ياعني جولداس تيمۋردى يەمەندىكتەر جىبەرگىلەرى كەلمەي, قيماي قوشتاسقان-دى. ەلگە ورالعان تيمۋر سان­جار­ ۇلى تاعى دا مۇشكىل حالدەگى تۋعان كومانداسىن ءوز قولىنا الادى. ءسوي­تىپ, قايراتتىقتاردىڭ جاڭا بۋى­نى: ەۆستافي پەحلەۆانيدي, ۆاحيد ماسۋدوۆ, قۇربان بەردىەۆ, ەۆگەني ياروۆەنكو, فاناس ساليموۆتارمەن بىرگە قازاقستان فۋتبولىنىڭ جاڭا تاريحىن جاقسىلاپ جاساۋعا كىرىسەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوماندا 1987 جىلى كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ جوعار­عى توبىندا 7-ءشى ورىندى ەنشىلەيدى. بۇل «قايراتتىڭ» بۇكىل تاري­حىنداعى ەڭ جوعارى جەتىستىك ەكەنىن ايتساق, باپكەر سەگىزباەۆ باعىن­دىرعان بيىكتەر زورايا تۇسەرى ءسوزسىز. شاكىرت فۋتبولشىلاردىڭ جاي عانا «سانجارىچ» دەگەنىندە ۇستازعا, فۋتبولداعى ۇلكەن تۇلعاعا دەگەن ايرىقشا قۇرمەت, شىنايى ءسۇيىس­پەنشىلىك جاتاتىن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ فۋتبول اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بول­عان كەزىندە تيمۋر سەگىزباەۆ فۋت­بولدىڭ بارلىق باسپالداق-سا­تىلا­رى­نان وتكەن ساليقالى قاي­راتكەر بولاتىن. فيفا  قا­زاق­ستان­دى ءوزى­نىڭ تولىققۇقىقتى ءمۇ­شەسى ەتىپ قا­بىلداعان كەزدە وسى­ناۋ مارتە­بەلى حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ پرەزيدەنتى جوا اۆە­لانجعا وتانىمىزدىڭ تۋىن تاپسىرۋ قۇر­مەتى وزگەگە ەمەس, ناق تيمۋر سەگىز­باەۆقا ءتيۋىنىڭ ءوزى دە ۇلكەن نى­شان­دى اڭعارتسا كەرەك. 1994 جىل­دىڭ ماۋسىمىندا ءدۇ­نيە­­جۇزىلىك فۋتبول فەدەرا­تسيا­سىنىڭ چيكاگو­داعى 51-ءشى كونگرەسىندە بول­­عان وسى تەبىرەنىستى وقيعا ءسا­تىندە تيمۋر سانجار­ ۇلىنىڭ كوڭى­لى بوساپ, كوزىنە جاس كەلىپ قالعان ەدى. ءيا, بۇل دا تەگىن ەمەس ەدى. تاۋەل­سىز تۋعان ەلىن الەمدىك فۋتبول قوعام­داستىعىنا قازاقستان فۋت­بو­لىنىڭ بەينەسى دەرلىك تاع­دىر­شەشتى تۇلعا, قازاق فۋتبولى­نىڭ اڭىزى الىپ كىردى. قازاق فۋت­بو­لىنىڭ مەرەيى. تيمۋر سەگىزباەۆ. قورعانبەك امانجول. _______________________ سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.