انا باقىتى

ءوزىنىڭ ءومىر جولىن عىلىمعا, جاس­تار­دىڭ وقۋ-تاربيەسىنە  ارناعان پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ءبۇ­ۆي­حان الاحۋنوۆانى شاكىرتتەرى قۇرمەتتەپ, ماقتان تۇتادى. سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ مەيرىمىن سەزىنىپ, سالت-ءداستۇرىن ءبىلۋ ار­قىلى  ءومىر دەگەن ايدىنداعى ساپارى ءساتتى بولعان انا  دا بۇگىنگى ومىرىنە ءدان ريزا. ءبۇۆيحان  ۇيعىر اۋدانىنىڭ ۇلكەن اق­سۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ بالا­لىق شاعى شاش ال دەسە, باس العان  قىلى­شى­نان قان تامعان قۋعىن-سۇرگىن زامانىنا ءدوپ كەلىپتى. تاريح پاراعىنا ناۋبەت جىل رەتىندە جازىلعان 1937-1938 جىلداردىڭ ويرانىن كىناسىز بالا  ءبۇۆيحان دا باستان وتكەرەدى. اكەسى, ديىرمەنشى الاحۋن جەتى ۇل-قىزىن ايەلى حۋرسيماحانعا تاپسىرىپ, سول جىلداردىڭ قۇربانى بولىپ كەتە بارادى. – وتباسىمىزعا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن سول شاقتا مەن نەبارى بەس جاستا ەدىم, – دەيدى ءبۇۆيحان اپاي.  – اكەم ەسىمدە قالماپتى. ايتەۋىر, انامىزدان ونىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, مەيىربان ادام بولعانىن بىلەمىز. مامىراجاي ءبىر كۇنى بەيقام ەڭبەك ەتىپ جاتقان ديقان ۇيعىرلار اياق استىنان كازاك-ورىس وتريادى كەلە جاتىر  دەگەندى ەستىپ, دۇرلىگە تاۋعا قاشادى. جۇرتپەن بىرگە اكەم دە قالىڭ اعاشقا بوي تاسالايدى. جول بويى حالىقتى قارۋلارىمەن قورقىتىپ جەتكەن قاندىقول قاراقشىلار اۋىلعا كەلىپ, ەر-ازاماتتاردى تاپپاي, اقىرى ولار­دىڭ بوي تاسالاعاندارىن ەستىپ, ىزدەرىنە ءتۇ­سەدى. كەيىن  قولعا ءتۇسىرىپ, بالا-شاعا­سى­مەن قوشتاسۋعا دا مۇرشا بەرمەي الىپ كەتەدى. ولاردىڭ اراسىندا اكەم الاحۋن دا بار ەكەن. بۇل – 1938 جىلدىڭ اقپان ايى كورى­نە­دى. جازىقسىزدان جازىقسىز ايدالعان­دار­دىڭ سوڭىنا جىلاپ-سىقتاعان ايەلدەرى مەن شىرىلداعان بالالارى نالا ايتىپ قالا بەرگەن. سول كۇنى كىشكەنتاي ءبۇۆيحان ەكى اپكەسىمەن بىرگە كورشى اۋىلعا قوناقتاپ بارىپ, قايتار جولدا قاراقشىلار ۇلكەن اقسۋدان وتەتىن كوپىردى تاس-تالقان ەتىپ بۇزىپ كەتكەندىكتەن, وزەننەن وتە الماي, سول اۋىلدا قالىپ قويىپتى. سودان اكە­لەرىن قاي­­تىپ كورە المايدى. اۋىرتپالىق انا­لا­رى­نىڭ يىعىنا تۇسەدى. الاحۋن زايى­بىنا «با­لالاردى وقى­تىپ, ساۋا­ت­تى ازامات ەتىپ ءوسىر», دەپ اماناتتاعان ەكەن. كەيىن جەتى بالانى وقى­تىپ جەتكىزۋ دە حۋر­سيماحانعا وڭايعا ءتۇس­پەيدى. – ۇلكەن اعام ءاب­دۋ­­جا­ليل دە ءبىراز قيىن­دىقتى باستان ءوت­كەردى. «حالىق جاۋى­نىڭ بالا­سى» دەپ شا­رىن اۋى­لىن­دا مەكتەپ ديرەك­تور­لىعىنان بو­س­اتىپتى. سو­دان باسى­نان قان سور­عالاپ ءسۇي­رەتىلىپ كەتىپ بارا جاتقان اكەسىنە ايا­عىن­داعى كيىز ەتىگىن شەشىپ بەرگەن دەپ كومسومول قاتارىنان شىعا­رى­­لادى. ەكىنشى اعام ءابۋ­با­كىر قور­لىق­قا شى­­­د­امادى ما, الدە ءوزى ەل قورعاۋعا اتسا­لىس­قى­سى كەلدى مە, ايتەۋىر, سوعىس باس­تالعان جى­لى سۇرانىپ,  مايدانعا اتتانا­دى. كەيىن ءبىر اياعىنان ايرىلىپ, جارا­لا­نىپ قايتتى. ءومىر­دىڭ اعىنى قاتتى تولقى­نىندا ەش­تە­ڭەگە مويىماي, كەرىسىنشە, قاي­راتتانا ءتۇس­كەن قاي­سار انامىز ارقاشان بالالارىنا «بالا­لارىم, جاقسى وقىڭدار! قانداي جاع­دايعا تاپ كەلسەڭدەر دە ادال بولىڭدار. ادال ءىس, ادال ەڭبەك قانا ءبارىن جەڭەدى»,  دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. سول دەگەنىن ۋا­قىت­تىڭ ءوزى دالەلدەگەندەي, – دەيدى ءبۇۆيحان انا. سۇحباتتاسىمنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, بالالىق شاعىندا بولعان قىزىقتى وقيعالاردى ەسىڭىزگە تۇسىرە الاسىز با,  دەپ سۇرادىم. ارمانمەن الماتىعا اتتانىپ, اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قا­زاق ءتىلى مەن ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە تۇسكەن. ونىڭ مۇعالىم بو­لۋىنا كەزىندە ساباق بەرگەن بەل­گىلى اقىن زياش قالاۋوۆا­نىڭ اسەرى بولىپتى. اپايدىڭ ايتۋىنشا, ۇستازىنىڭ سىپا­يى­لىعى, كور­كەمدىگى, اسقان ءما­دە­نيەتتىلىگى ۇستاز بولۋعا جەتەلەپ, ادە­بيەتكە دەگەن قىزى­عۋ­شىلىعىن وياتقان. سونىمەن بىرگە, اناسى­نىڭ «مۇعالىم ب­و­لىڭدار, مۇعالىم – ادام جانى­نىڭ ەمشىسى», دەگەنى دە ءوز ىقپالىن تيگىزگەنى انىق. سەبەبى, وتبا­سىنداعى جەتى ۇل-قىز­دىڭ بەسەۋى مۇعالىم مامان­دى­عىن تەگىن تاڭداماسا كەرەك. ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە تاريح فاكۋلتەتىندە وقيتىن حاكيم ماشۋروۆ اتتى جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. ديپلوم الى­سىمەن قايتا اۋىلعا, ۇي­عىر اۋ­دانى­نىڭ كەتمەن اۋى­لى­نا كەلىپ, قازىرگى ءماش­ۇر ءجاليلوۆ اتىنداعى مەكتەپتە قازاق, ۇيعىر تىلدەرى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولادى. كۇيەۋى تاريحتان ساباق بەرەدى. كەيىنىرەك ول كىسى مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا دەيىن كوتەرىلەدى. ال ءبۇۆيحاننىڭ ءوزىنىڭ رەسپۋبليكاداعى ۇيعىر مەكتەپتەرىن باع­دار­لاما, وقۋلىق, وقۋ-ادىستەمەلىك نۇسقاۋ­لىق­تارمەن قامتاماسىز ەتۋدە اتقارعان جۇمىستارى ءبىرشاما كورىنەدى. ۇيعىر مەكتەپتەرىنە ارنالعان «الىپپە» (1 سىنىپ), «ادەبيەت» (7 سىنىپ) وقۋلىقتارىنىڭ جانە 120 باسپا تاباقتان استام وقۋ-ءادىس­تەمەلىك قۇرالدارىنىڭ, عىلىمي ماقالا­لاردىڭ اۆتورى ەكەن. ول 1972 جىلى كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ,  دوتسەنت اتانادى. تانىمال ادىسكەر عالىم ءبۇۆيحان الا­حۋنوۆانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ۇيعىر مەكتەپتەرىنە ارنالعان تەلەراديو حابارلار جۇرگىزىپ, مۇعالىمدەرگە لەكتسيالار وقۋ­مەن قاتار, قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىسادى.   كەزىندە ۇستاز-عا­لىم ەل­با­سىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ءبىراز كو­كەيكەستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, ءوز وي-پىكىرلەرىمەن بولىسەدى. سونىمەن بىرگە, قازاقتىڭ ماڭدايالدى زيالىلارىمەن كوپ جىلداردان بەرى ارالاسىپ, ەكى اراداعى سىيلاستىق پەن دوستىققا جول سالىنادى. ب.الاحۋنوۆا  «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى. پەداگوگيكالىق قىزمەت­تەگى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن «ىبىراي التىن­سارين» مەدالىمەن, «قازاق كسر حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى», «كسرو وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىلەرىمەن, قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرمەت گرامو­تاسىمەن ماراپاتتالعان. ءومىرىن عىلىمعا, وقۋ-تاربيە جۇمى­سىنا ارناعان ءبۇۆيحان – ءتورت بالانىڭ اناسى, ون نەمەرە, سەگىز شوبەرەنىڭ سۇيىكتى اجەسى. – بارiنەن دە مەن ءوزىمدى باقىتتى ۇستاز سەزىنەتىنىمە قۋانامىن,  – دەيدى ول. بۇل مەنىڭ ءومىرىمدى بوسقا وتكىزبەي, ۇرپاق تاربيەلەۋدە جەمىستى ەڭبەك ەتكەنىمدى بىلدىرەدى. شاكىرتتەرىم مەنى ماقتان ەتىپ جۇرسە, مەنىڭ دە ماقتان تۇتار شاكىرتتەرىم كوپ. ۇستاز ءۇشىن شاكىرتىنىڭ جەمىستى ەڭبەگىن كورۋ باقىت. مارقۇم جۇبايىم دا رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتتى. العاشقى ەڭبەك جولىن مۇعالىمدىكتەن باستاعان ول جاۋاپتى قىز­مەتتەر اتقاردى. ايتەۋىر, كوڭىلگە دەمەۋ بولارى – بالالارى مەن نەمەرەلەرى اكە ارمانىن ورىنداپ, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى. انا ءۇشىن بۇل دا ۇلكەن باقىت. شامشيدين ايۋپوۆ. الماتى وبلىسى.