نەمىستەرگە قارسى سوعىسقان نەمىستەر

1913 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا,  ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالار كەزدە رەسەيدەگى نەمىستەردىڭ سانى  ميلليوننان اسىپ جىعىلعان.  ءسوز جوق, ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت ورىس جەرىنە باۋىر باسقان  وسىنشاما جۇرت قوعامدىق ءومىردىڭ ءبىراز سالاسىنا قوماقتى ۇلەسىن قوسقاندىعى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي ەلدىڭ ابىروي-داڭقىن اسپانداتا تۇسكەنى ءۇشىن تاريحقا كىرىپ, وعان ماڭگىلىك جازىلعان كوپتەگەن ادامداردىڭ  اتى-ءجونىن ىلتيپاتپەن اتاۋعا بولادى. سولاردىڭ ءبىرى –  مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ  قۇلاعىمىزعا ابدەن سىڭگەن, ورىس سامودەرجاۆيەسىمەن تاباندىلىقپەن  كۇرەسىپ,  قۇربان بولعان ب ۇلىكشىل دەكابريست پاۆەل پەستەل. نەمەسە 1812 جىلعى قىرعىن سوعىس­تا فرانتسۋز باسقىنشىلارىنا قارسى كۇرەستە پارتيزان قوزعالىسىن باسقارعان الەكساندر فيگنەر. بۇلاردى ماقتان ەتەرلىك تۇلعا ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟ ال «نەدوروسل» دەگەن پەسانىڭ اۆ­تورى  دەنيس فونۆيزين رەسەيلىك دۆورياندار­دىڭ ءومىرىن ءدال سول قالپىندا  كوركەم كوزبەن كەستەلەپ, جازىپ كەتتى ەمەس پە؟ عاجاپ سۋرەتشى ورەست كيپرەنسكيدى (وگەي اكەسى –  ادام شۆالبە), ورىستىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شىلارىنىڭ ءبىرى كارل بريۋللوۆتى قالاي اتاۋسىز قالدىرار ەدىڭىز؟ جارقىن بولاشاقتى اڭساعان يمپەريا حا­لىق­تارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنان نەمىستەر دە قالىس قالعان ەمەس. «وچاكوۆ» كرەيسەرىندەگى كوتەرىلىستى باسقارعان پەتر شميد­تىڭ ءومىرى مەن وشپەس ەرلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كىمنىڭ بولسا دا وعان دەگەن شىن ءما­نىندەگى  شەكسىز قۇرمەت سەزىمىن ويا­تادى.  ءوزىن ءوزى نۇرلى بولاشاق ءۇشىن قۇر­بان­دىققا شالعان تەكتىلىك پەن ادامگەرشى­لىكتىڭ ۇلگىسى ەسەبىندە حالىق ەسىندە ماڭگى ساق­تالۋى دا سودان بولار. ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋ­تسيا­سىنىڭ وت-ج­لىنى كەزىندە بولشەۆيك نيكولاي باۋمان قاراجۇزدىكتەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. 4-مەم­لەكەتتىك دۋ­ماداعى بولشەۆيكتەر فراك­تسياسىنىڭ حات­شىسى ەممانۋيل كۆيرينگ لەنيندىك «پراۆ­دانىڭ» العاشقى قىزمەت­كەرلە­رىنىڭ ءبىرى. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ول ۋكراينا كپ (ب) ورتالىق كوميتەتىندە ىستەدى,  بۇكىل­وداق­تىق حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسى­نىڭ توراعاسى بولىپ,  كسرو-نىڭ  مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ  سا­لاسىندا جاۋاپتى قىزمەت ات­قاردى. اقش-تاعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاش­قى وكىلى بولعان ليۋدۆيگ مارتەنس پەن  ەڭبەك حالكومى جانە حالكوم كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆاسيلي شميدت كەزىندە پيتەردە رەۆوليۋتسيالىق قىزمەتپەن اينالىسقان. وتان باسىنا  اۋىرتپالىق ءتۇسىپ, جاۋعا كىرىپتار  بولارلىق قارا بۇلت تونگەن كەزدە  دە رەسەيلىك نەمىستەر ەلدىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىنەن قاشىپ-پىسقان جوق.  ايتالىق, 1914 جىل­عى ماي­داندا 300  مىڭداي ۇلتى نەمىس  رەكرۋتتەر (اسكەرگە جاڭادان شا­قىرىل­عاندار) سوعىسقا قاتىستى. ولار 1941-1945 جىلدارعى گيتلەر باسقىن­شى­لارىمەن بولعان كۇرەستى دە كەڭەس حالقىمەن بىرگە يىق تىرەسە قارسى الدى. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ەدىل جاعا­لاۋىنداعى نەمىس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا­سى, ءسىبىر, ۋكراينا, قىرىم مەن كاۆكازداعى ۇلتتىق اۋدانداردا تۋعان ۇلتى نەمىس ونداعان مىڭ سولداتتار مەن وفيتسەرلەر  اسكەر  قاتا­رىندا  بولعان. نەمىس رەس­پۋب­ليكاسىنان ءوز ەركىمەن سوعىس­قا جىبەرىڭ­دەر دەگەن 2500 ءوتىنىش ءتۇسىپ, 8000-نان استام ادام حالىق جاساعىنا جازىلعان. مايدانعا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1904-1918 جىلى تۋعان اسكەري مىندەتىن وتەۋ­گە ءتيىس كىسىلەر شاقىرىلادى. سول ءبىر قيىن-قىستاۋ كۇندەردە اسكەري كوميسساريات الدىن­دا كەزەكتە تۇرعاندار نەگىزىنەن مۇن­داي توپقا جاتپاي­تىندار بولاتىن.  بۇلار 16-17-دەگى قىز-جىگىت­تەر, ماڭدايىن قىراۋ شالعان ازامات سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, ولاردىڭ ىشىندە 1917-1919 جىل­دار­دان بەرى كومپارتيا مۇشە­لەرى يۆان رايسيح,  كارل رينگەلشتەين, رۋدولف رولگەيزەر, ادام رامبۋرگەر, وسكار وربەرت, «اۆرورا» كرەي­سە­رىنىڭ ميچمانى ەدگار ۆالتەر جانە ەسىمى ەلگە ءالى بەلگىلى بولا قويماعان تاعى باسقالار بار ەدى. 1939 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا كەڭەس وداعىندا 1427222 نەمىس, ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىندا  700231, ۋكراينادا – 392458, بەلورۋسسيادا – 8448, ءازىر­بايجاندا –  23133, قىرعىزستاندا – 8426, گرۋزيادا – 20527, ارمەنيادا – 433, قازاق­ستاندا – 92 مىڭ ادام تۇراتىن. ارنايى جەر اۋدارىلعاندار اراسىندا  نكۆد-ءنىڭ 1949 جىلى جۇرگىزگەن ساناعى بويىن­شا قىزىل ارميادا بۇرىن قىزمەت اتقارعان نەمىس­تەردىڭ سانى بىلاي  ەكەن:  جەر اۋدارىلعاندار: وفيتسەرلەر – 1609, سەرجانتتار – 4282, قاتار­داعى قۇرام­دا­عىلار – 27724, بارلىعى 33615 ادام; وتا­نىنا ورالعاندار (رەپاترياتسيالان­عاندار): وفيتسەرلەر –  1092, سەرجانتتار – 2828; قاتارداعى قۇرامداعىلار – 18747, بارلىعى – 22667 ادام; اسكەرگە شاقىرىلعاندار: وفيتسەرلەر – 326, سەرجانتتار – 907, قاتار­داعى قۇرام­داعىلار – 4444, بارلىعى – 5677 ادام;  جەرگىلىكتى ازاماتتار: وفيتسەرلەر – 119, سەرجانتتار – 301, قاتار­داعى قۇرام­داعى­لار – 2057, بارلىعى – 2477 ادام; باسقالارى: وفيتسەرلەر – 32, سەرجانتتار – 33, قاتارداعى قۇرامداعىلار – 143, بارلى­عى – 208 ادام. سوندا بارلىق 5 ءتۇر بويىن­شا – 64644 ادام. نەمىستەر بۇكىل كەڭەس وداعىنىڭ حالىق­تا­رىمەن توپتاسىپ, ءبىر كى­سىدەي جۇمىلىپ, فاشيست باسقىنشىلارىنا قار­سى قورعانىسقا كوتەرىلدى. قارا نيەتتى دۇشپان­نىڭ كەنەتتەن سوعىس اشۋى كەڭەس حالقىنا ءتو­بەدەن جاي تۇسكەندەي اسەر ەتتى. بۇل, ءسوز جوق, نەمىستەر ءۇشىن دە ۇلكەن سوققى بولدى. الايدا, ولار­دىڭ قيا­مەت-قايى­مى, كورەر قايعى-قاسىرەتى الدا ەدى. 1941 جىل­دىڭ 26 تامىزىندا كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتى ساراتوۆ, ستالينگراد وبلىستا­رىن­دا جانە ەدىل جاعالاۋىنداعى نەمىستەردى جەر اۋدارۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. وسىدان ەكى كۇن وتكەن سوڭ – 1941 جىلدىڭ 28 تامىزىندا وسى شەشىمگە قۇقىقتىق نەگىز بولاتىن كسرو جوعارعى كەڭەسى پرە­زيديۋمىنىڭ  جارلىعى شىقتى.  مۇندا نەمىس رەسپۋبليكاسى   نەمەسە پالەنشە وبلىس, اۋدان دەگەن سياقتى ناقتى مەكەن-جاي كورسەتىل­مەي-اق,  «ەدىل جاعا­لا­ۋىن­داعى اۋدانداردا تۇراتىن نەمىستەردى جەر اۋدارۋ» دەگەن قۇجات ومىرگە كەلدى. سوعىسقا دەيىنگى ۋاقىتتا دا «كۇدىكتى­لەر­دىڭ» قاتارىنا ىلىگۋ ءۇشىن تەك نەمىس بول­عان­نىڭ ءوزى جەتكىلىكتى ەدى. ازاماتتىعىنا قاراماس­تان ولاردىڭ ءبارى ارناۋلى قىزمەت­تىڭ ەسەبىندە تۇردى. سوعىس باستالىسىمەن شۇعىل تۇردە ەدىل جاعالاۋىندا تۇراتىن نەمىس حالقىنا «كۇيە جاعىپ», قارالاۋعا قاجەتتى دەرەكتەر ىزدەستىرىلە باستايدى. بىراق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قانشا تىرىس­قانىمەن ونىڭ قيسىنى كەلە قويماپتى: 22 ماۋسىمنان 10 تامىزعا دەيىن «نەبارى» 145 ادام تۇتقىن­دال­عان. ونىڭ ىشىندە «جەڭى­لۋشىلىك نەمەسە كوتە­رىلىسشىلىك» پيعىلىن كورسەتكەندەر 97 ادام, انتيسوۆەتتىك توپتار مەن كەرىتوڭكە­رىس­شىلەر ۇيىمىنا قاتىس­قاندار – 36, ديۆەر­سيالىق جانە تەرروريستىك نيەت بايقاتقاندار – 7, «نەمىس شپيو­ناجى» ەسەبىندە ۇستالعاندار – 2 ادام. 58-باپتىڭ اياسى كەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇ­نىڭ ءوزى وكىمەت جارلىعىن «وسى دۇرىس ەدى» دەپ جۇرت­شىلىقتى يلاندىرا قويمايتىن ەسەپ-قيساپ بولاتىن. كومپرومات جەتكىلىكسىزدىگى اپ-ايقىن! سوعىستان كەيىنگى جىلدارى باتىستاعى كاناريس ۇيىمدارى (اسكەري بارلاۋ) اگرەس­سياعا ۇشىراۋعا ءتيىستى ءاربىر قۇرباندى ساياسي, ەكونو­ميكالىق جانە اسكەري تۇرعىدان «بەسىنشى كولون­نانىڭ» كومەگىمەن ىدىراتۋ­دى ماق­سات ەتكەن 2-ابۆەر كسرو-دا ولاردى جاقتاۋ­شىلار كوپ بولا قويمادى, سوندىق­تان نەمىس ازشىلىعىنا ارقا سۇيەي المادىق دەپ ءمالىم­دەگەن. گەرمان مۇراعاتتارى جاريا­لاعان «ءۇشىن­شى رەيح» جانە رەسەيدە تۇراتىن نەمىس­تەردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بولعاندىعىن ايعاقتايتىن بىردە-ءبىر قۇجات تابىلماعان. ال بيلىك بولسا, 1941 جىلى دا, ودان كەيىنگى ۋاقىتتا دا كەڭەستىك نەمىستەردىڭ مۇنداي قارىم-قاتىناستا بولعان-بولماعا­نىن تاباندى­لىق­پەن ۇزدىكسىز ىزدەگەنى ايدان انىق. تاريحشى عالىمدار ق. الداجۇمانوۆ پەن ە.الداجۇمانوۆ تا وسىنداي تۇرعىدا تۇجى­رىم جاسايدى. جارلىقتا كورسەتىلگەن «مىڭ­داعان ءجا­نە ون مىڭداعان ديۆەرسانتتار مەن شپيوندار­دىڭ» ءىزىن  ولار دا مۇراعاتتان كەزدەستىرمەگەندىگىن جازادى. جوق بولسا, قالاي تابارسىڭ.  دەمەك, وكىمەت شەشىمى – داقپىرت. لاقاپ, الىپ-قاشپا ءسوز. تۇتاس ءبىر حالىققا جابىلعان جالا, سەنىمسىزدىك. ادىلەتتىلىكتەن, اقيقاتتان الشاق جاتقان دۇنيە. ال نەمىس رەسپۋبليكاسىنىڭ جويىلۋىنا كەلسەك, ول زاڭسىز جاسالعان. كسرو كونستيتۋ­تسياسىنىڭ تالاپتارى ساق­تال­ماعان,  اكسر كەلىسىمى الىنباعان. كەيىن بۇل ماسەلەلەر رەسمي تۇرعىدا مويىندالدى دا. ۇلتى نەمىس كەڭەستىك ساربازدار گەرمان فا­شيز­مىمەن كۇرەستە قاھارماندىق, باتىر­لىق كورسەتتى. 1941 جىلدىڭ تامىز ايىندا «كومسومولسكايا پراۆدا» گەنريح گوفمان­نىڭ ەرلىگى تۋرالى حابارلادى. اۋىر جاراقاتتانىپ تۇتقىنعا تۇسكەن,  جاۋ جاعىنا ءوتىپ, ايتقا­نىنا كونبەگەندىكتەن ونى ازاپقا سالىپ, ۇرىپ-سوققان, ەرلىكپەن قازا تاپقان. دۇشپان سوققىسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بو­لىپ قارسى العان برەست قورعانىنىڭ ەرجۇرەك سار­بازدارىنىڭ ىشىندە كەڭەستىك نەمىستەر از ەمەس ەدى.  بۇل ءتىزىمنىڭ ىشىنەن تابان­دىلىق پەن ەرجۇرەكتىلىك كورسەتكەنى ءۇشىن II دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ناگرادتالعان  ستارشينا ۆياچەسلاۆ ەدۋاردو­ۆيچ مايەردى (مارقۇم) اتاۋعا بولادى. مايور ا.دۋلكايت, اعا لەيتەنانتتار ە. كرولل مەن گ.شميدت, ا.گەرتسوگ, پولك دارىگەرى ۆ. ۆەبەر,  قاتارداعى جاۋىنگەرلەر دامم, رەلينگ, كينگ, ا.ۆاگەنلەيتنەر (ونىڭ ايەلى مەن قىزى فاشيستەر قولىنان قازا تاپقان)  – بۇلاردىڭ ءبارى برەستىڭ وت-جالىنىن شارپىپ, كەڭەس حالقىنىڭ تەڭدەسى جوق ەرلىگىن تاريح بەتىنە جازىپ كەتكەن اسىل جاندار. قولىنا قارۋ ۇستاپ نەمىس فاشيستەرىمەن بولعان قيان-كەسكى ۇرىستىڭ ىشىندە 5 اۋە-دەسانت بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا كيەۆ قالاسى ىشىندەگى مايدانعا قاتىسقان گەورگي ميۋللەردى ايتۋعا بولادى. وسى قۇرىلىمنىڭ سول ءبىر كەزدەگى جانكەشتى ءىس-قيمىلدارى  جونىندە ەۆگەني دولماتوۆسكي كەيىن بىلاي دەپ جازدى: «قىرىق ءبىرىنشى جىلعى تامىز­دىڭ 20 كۇنى ىشىندە ا. روديم­تسەۆتىڭ قۇرامىنا كىرەتىن اۋە دەسانتىنىڭ كور­پۋسى قىرعىن سوعىسقا ىلىگىپ, كەيدە قويان-قولتىق تەكەتىرەسكە ۇلاستى. ارتيللەريستەردىڭ كومەگى­مەن دەسانت ءتاۋ­لىگىنە نەبارى 800 مەتر جىلجى­دى. بىراق ولار باتىسقا قادام باستى. 1941 جىلدىڭ تامىزىندا باتىسقا جول تارتتى! وتان سوعىسىنا قاتىسقاندار بۇل قايعىلى ايدى ەشقاشان ۇمىتپايدى, ولار سول كەزەڭ ءۇشىن  باتىسقا جىلجۋدىڭ نە ەكەنىن تۇسىنەدى». قىزىل ارميانىڭ 63-اتقىشتار ءبولىم­شە­­سىن فاشيستەر «قارا كورپۋس» دەپ تەگىن اتاماعان. ونىڭ ساربازدارى روگاچەۆ قالاسىن جاۋدان تارتىپ الىپ, ءبىر اي بويىنا قولىندا ۇستاعان. وسى قۇرىلىم­نىڭ قاتارىندا كە­ڭەستىك نەمىستەر دە جاۋمەن ارپالىسقان. سولاردىڭ ءبىرى – ەرلىكپەن ءشايىت بولعان  ەدىل جاعالاۋىنىڭ تۋماسى   ياكوۆ ۆاگنەر. ونىڭ جەكە زاتتارى  مەن قۇجات­تارى قازا تاپقان پولكتاستارىنىڭ م ۇلىكتەرىمەن بىرگە روگاچەۆ قالاسىنىڭ حالىق داڭقى مۇرا­جايىنا قويىلعان. قىزىل ارميانىڭ وفيتسەرى ادولف بەرش بەرلين قالاسىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, كەيىن جەڭىلگەن گەرمانيانىڭ استاناسىنىڭ كەڭەس­تىك بولىگىنىڭ اكىمشىلىگىندە قىزمەت اتقارعان. سوعىس بىتكەن جىلدارى  كسرو-عا كەلىپ, مەكتەپتە نەمىس تىلىنەن ساباق بەرىپتى. بۇل تۋرالى بىزگە قازىر تاريحي وتانىندا تۇراتىن, ال بۇرىن اقمولا­داعى «فرويندشافت», سوسىن «اكمولينسكايا پراۆدا» گازەتىندە ىستەگەن ونىڭ شاكىرتى جۋرناليست الفرەد فۋنك ايتقان ەدى. 1941 جىلعى جارلىققا سايكەس  ۇلتى نەمىس سولداتتار مەن وفيتسەرلەر سوعىسقا جىبەرىلمەي, كەيىن قايتارىلا باستادى. الايدا, كوپتەگەن  جاۋىنگەرلەر اتى-جوندەرىن وزگەر­تىپ, مايدان الاڭىن تاستامادى, ەرلىك كورسەتىپ, نەمىس فاشيستەرىمەن تاباندىلىق­پەن كۇرەسە بەردى. ءما­سەلەن, ساراتوۆ قالاسىنان كەلگەن كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى ۆولدەمار ۆەنتسەل  فاميلياسىن وزگەرتىپ ۆەنتسەۆ بولىپ جۇرگەن; اعا لەيتەنانت ارتۋر بويگەل بولسا بويچەنكو دەپ جازىلعان; پەتەر ليوۆين لەۆينگە اينالىپ, وسى فاميليا­سىمەن بەرلينگە  جەتكەن; گەورگي ەميلەۆيچ  ريحتەر  سوعىس بىتكەنشە ميحايل ۆاسيلەۆيچ سميرنوۆ دەپ تانىلعان. پاۋل شميدتىڭ مايدانعا بارۋىنىڭ ءوزى ءبىر حيكايا. قولىنا قارۋ الىپ فاشيست باسقىنشى­لارىمەن سوعىسۋ ءۇشىن ەڭبەك ارميا­سىنان قا­شىپ شىعادى, ءوزىنىڭ ءازىر­بايجان دوسى  ءالي اح­مە­توۆتىڭ ەسىمىن الىپ, قىزىل ارمياعا كىرەدى, ونىڭ قاتا­رىندا بەرلينگە دەيىن بارادى. كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك وردەن-مەدالدارعا يە بولادى. ال ءوزىنىڭ پ.شميدت دەگەن ناقتى اتى-ءجونىن  مارشال گ.ك.جۋكوۆتىڭ كومەگىمەن (!) سوعىستان كەيىن  ازەر قايتارىپ الادى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مايدان دالاسىن­داعى قىرعىن ۇرىستا ەرلىك كورسەتكەن وسىن­داي مىڭداعان كەڭەس نەمىستەرى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. ولاردىڭ ىشىنەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولعان قاتارداعى تانكيست جاۋىنگەرلەر پەتەر ميللەر مەن ميحاەل گەككەل, گەنەرال-مايور سەرگەي ۆولكەنشتەين, پارتيزان بريگاداسىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر گەرمان, اتى اڭىزعا اينالعان بارلاۋشى روبەرت كلەين جانە باسقالاردى اتاۋعا بولادى. دەي تۇرساق تا, تەك از ۇلتتاردىڭ وكىلى – نەمىس  –  بولعانى ءۇشىن ءبىراز ازاماتتاردىڭ جان­­قيار­­لىق ەڭبەگى ەلەنبەي ءتيىستى ماراپات­تارىنان شەتتەتىلگەنى قانشاما دەسەڭىزشى! دەگەنمەن, سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن تىلگە تيەك ەتۋدى ءجون دەپ تاپتىق. ءستاليننىڭ بۇيرىعىنا سايكەس ۇلتى نەمىس بولعاندىقتان اۆياتسيادان شىعارىلىپ,  وزەننەن اعاش اعىزۋعا جىبەرىلگەن اسكەري اۋە كۇشتەرىنىڭ بۇرىنعى كاپي­تانى, تاماشا ۇشقىش ميحايل يۆانوۆيچ اسسەلبورننىڭ جاساعان ەرلىك ىستەرى مۇنى ايعاقتاي تۇسەدى.  ول بولعان جاعدايعا مويى­ماي ارنايى وقۋ ورنىنا جىبەرۋگە تىركەلەدى, ونى بىتىرگەن سوڭ ديۆەرسيالىق بارلاۋ وتريا­دىنىڭ كومانديرىنە تاعايىن­دالادى. اس­سەلبورندىقتاردىڭ 180 تاۋلىك بويى جاسا­­عان جورىعى  لەنينگراد بلوكا­داسىن جويۋعا جاردەمىن تيگىزەدى. ولار بالتىق جاعالاۋىندا جانە باسقا جەرلەردە تالاي ەرلىكتىڭ ۇلگىلەرىن كورسەتكەن. جا­ۋىنگەرلىك داڭقتى تابىستارى كوپ.  باس­شىلىق ونى مارقۇم بولعاننان كەيىن تەك مەدالعا عانا لايىقتى دەپ ەسەپتەدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تۇرعان كەزىندە د. قوناەۆ ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. الايدا, ساياسي جۇيە بۇل جولى دا ءوزىنىڭ جاڭىلمايتىندىعىن سەزدىرىپ, مارقۇمدى قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتادى. 1996 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا رەسەي پرەزيدەنتى مازمۇنى جاعىنان بۇرىن بولىپ كورمەگەن № 948 جارلىققا قول قويادى. مۇندا: « ۇلى وتان سوعىسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن باتىرلىعى ءۇشىن سەرجانت گانۋس فەودوسي گريگورەۆيچكە (مارقۇم) رەسەي فەدە­راتسياسىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلسىن», دەلىنگەن. حح عاسىردىڭ سوڭىندا  رەسەي جارتى عاسىردان بۇرىن ستالينگراد تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان ناقتى كەڭەس جا­ۋىنگەرىن كەنەتتەن ەسكە الىپ, ونى ەندى جا­ڭا مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارعى ناگرادا­سىمەن ماراپاتتاۋىنىڭ ءوزى تۇسىنىكسىزدەۋ ەدى. وقيعا بىلاي بولعان. 1943 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا ستالينگراد تۇبىندەگى نوۆايا نادەجدا حۋتورىنىڭ جانىندا 91-بريگادا­نىڭ لەيتەنانت الەكسەي ناۋموۆ باسقارعان كۆ تانك ەكيپاجى نەمىس فاشيستەرىمەن تەڭ كەلە المايتىن جاعدايدا سوعىسىپ جاتتى.  ونىڭ قۇرامىنداعىلار –  كىشى سەرجانت پەتر نوري­تسىن, اعا مەحانيك-جۇرگىزۋشى پاۆەل سمير­نوۆ, كىشى سەرجانت, راديست نيكولاي ۆيالىح, سەرجانت, وق بەرۋشى فەودوسي گانۋس.  كۇنى بويعى جان الىپ, جان بەرىسكەن تەكەتىرەستە وسى بەس جىگىت جاۋدىڭ بەس تانكىسىن, ون جەتى پۋلەمەتىن جويادى. ۇرىس بىردە ۇدەپ, بىردە باسىلىپ تۇردى. اقىرىندا جاۋمەن جالعىز الىسقان تانك  ىستەن شىقتى, جاۋىن­گەرلەر  ابدەن قالجىرادى.  قاراڭعى­لىق ءتۇس­تى.  ەكيپاج تاپسىرمانى ورىندادى, ولار تەحنيكاسىن تاستاپ, كەيىن شەگىنۋىنە دە بولار ەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءالى قارۋ-جاراعى, وق-دارىلەرى بولعاندىقتان ۇرىستى جالعاس­تىرا بەرەدى. نەمىستەر ىستەن شىققان تانكتى قور­شاپ, تۇتقىنعا ءتۇسۋىن تالاپ ەتتى. تانكيستەر بۇعان جاۋاپ رەتىندە تازا نەمىس تىلىندە «Russen ergeben sich nicht!» («نەمىستەر بەرىلمەيدى!») دەگەن. فاشيستەر ورىس تانكىنە جانارماي قۇيىپ, ورتەپ جىبەرەدى. كەلەسى كۇنى نوۆايا نادەجدا حۋتورى ازات ەتىلىپ, قازا بولعان تانكيستەر دالالىق ال­قاپتاعى باۋىر­لاستار زيراتىنا جەرلەنەدى. 91-تانك بريگاداسىنىڭ قولباسشىسى پولكوۆنيك ي. ياكۋبوۆسكي بەس تانكيستى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنا­دى. بۇعان  اسكەري كەڭەس مۇشەسى گەنەرال-مايور  ك. تەلەگين مەن  اسكەر قولباسشىسى ارميا گەنە­رالى ك. روكوسسوۆسكي دە قول قويادى. تورتەۋى باتىر اتاعىنا يە بولادى, ال  فەودوسي گانۋسكە بەرىلمەيدى. سەبەبى – نەمىس. ف.گانۋس قازىرگى استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بۇرىن سەنوكوسنوە دەپ اتالاتىن ەلدى مەكەندە 1912 جىلى جەر ولشەۋشى نەمىس وتباسىندا تۋعان. كومسومولدىق جولدامامەن نوۆوكۋزنەتسك مەتاللۋرگيا كومبينا­تىنا بارا­­دى. سوندا ءوزى سياقتى كلاۆديا كوزلوۆا دەگەن كومسومول قىزعا ۇيلەنىپ, تۇڭعىش بالاسى تۋعان سوڭ ايەلىنىڭ تۋ­ىستارى تۇراتىن ليپەتسك قالاسىنا كوشەدى. سوعىس باستالى­سىمەن-اق اسكەري كوميس­سارياتقا بارىپ, قىسقا مەرزىمدى تانكيستەر دايىندايتىن كۋرستى اياقتاپ,  نوۆوليپەتسك مەتاللۋرگيا كوم­بيناتىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن  مايدانعا اتتانادى.  كلاۆديا ءتورت بالاسىمەن ۇيىندە قالادى. 1941 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن (№ 35105) مايدان مەن تىلداعى قىزىل ارميانىڭ بولىمشەلە­رىنەن, اكادە­ميا­­لا­رىنان, اسكەري وقۋ ورىن­دارىنان جانە مەكەمەلەرىنەن نەمىس ۇلتىنىڭ قاتارداعى جانە باسشىلىق قۇرامىنداعىلار تۇگەلدەي الاس­تاتى­لىپ, ولاردى ىشكى وكرۋگتار مەن قۇرىلىس ءبولىم­شەلەرىنە جىبەرۋ  كوزدەلگەن بولاتىن. ال مايدان شەبى ەدىل جاعالاۋىنا جاقىنداپ, مامان اسكەريلەر جەتىسپەي جاتقاندا مۇنىمەن كىم ەسەپتەسىپ جاتتى دەيسىز. فەودوسي گانۋستىڭ اسكەر قاتارىندا قالىپ, ستالينگراد مايدا­نىنا قاتىسۋىن تەك وسىنداي  سەبەپتەرمەن تۇسىندىرۋگە بولادى  دەپ ويلايمىز. مىنە, وسى وقيعانى ون جىل بويى زەرتتەگەن سوعىس ارداگەرى پ.دۋناەۆتىڭ  «گانۋس­تىڭ ءىسىن» كرەمل دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ, ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزە   الۋى ىزگىلىكتى قا­دىر-قاسيەتتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ايقىن  ۇلگى­سى بولارى  ءسوزسىز. امانتاي كاكەن, جۋرناليست. استانا.