گۋمانيتارلىق كومەكتىڭ يگىلىگى مول

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىل­­دىق مەرەكەسى قارساڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ال­عاش­قى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جا­بىل­عانىنا دا جيىرما جىل تول­ماق. ال ونىڭ  ەگەمەن ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقي­عالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە ەش داۋ جوق. اتوم اجداھاسى اتانعان پوليگون جابىلعاننان كەيىن دە بۇل ايماق ەلباسى نازارىنان تىس قال­عان ەمەس. سونىڭ ايعاعىنداي, كەشەگى پوليگون استاناسى كۋرچاتوۆتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرو­لىق تەحنولوگيالار پاركى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قۇرىلىپ, بەيبىت ماقسات­تا جۇمىس ىستەي باستادى. سونداي-اق, تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىسى مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, پوليگون ايماعىنداعى كۇردەلى جاعدايدى الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ الدىنا ارنايى ماسەلە ەتىپ قويا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1999 جىلى وسى ماسەلە بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مى­نىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا قارا­لىپ, بىرقاتار دامىعان ەلدەر تارا­پى­نان پوليگون ايماعىنا گۋماني­تارلىق كومەك كورسەتۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. سوعان وراي سەمەيدە ىلە-شالا قالالىق سىرتقى باي­لا­نىستار جانە حالىقارالىق ىنتىماق­تاستىق كوميتەتى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل كوميتەت التى جىل جۇمىس ىستەدى. وسى جىلدار ىشىندە تالاي يگىلىكتى جۇمىستار اتقارىل­دى. بۇدان بىراق اتالعان كوميتەت تاراتىلعان سوڭ الگىندەي يگى شارالار توقتاپ قالعان شىعار دەگەن ۇعىم تۋماۋى ءتيىس. سودان بەرگى جەردە بۇل ماسەلەمەن قالا­لىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلە­لەر جونىندەگى كەڭەسشىسى جاننا جيبراەۆا تۇراقتى تۇردە اينا­لى­سىپ كەلەدى. جاننا جاعىپارقىزى­نىڭ سوعان وراي ەكىنشى ءبىر قىزمەتى رەسمي تۇردە حالىقارالىق جوبالار ءجونىن­دەگى ۇيلەستىرۋشى دەپ اتالا­دى. ال بۇل جۇمىسپەن ون جىلدان استام ۋاقىت اينالىسىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى ماماننىڭ سوعان وراي ايتارى كوپ بولىپ شىقتى. بۇۇ سىندى مارتەبەلى ۇيىم­نىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەمەي ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن جانە ايماق ەكولوگياسىن ساۋىقتى­رۋ, سونداي-اق ەكونوميكاسىن دامى­تۋ­عا بايلانىستى شەشىمدەرىن ءجۇ­زە­گە اسىرۋ ءىسىن اۋەل باستان رەسپۋبليكا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ۇيلەستىرىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. سول تۇستا وتكەن توكيو كونفە­رەن­تسيا­سىندا سەمەي پوليگونى ايما­عىنا قاتىستى قىرىققا جۋىق جوبا ۇسىنىلعان ەكەن. وسى ارادا ءبىر ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ العان ءجون. قايسىبىرەۋلەر ويلاپ جۇرگەندەي, پوليگون ايماعىنداعى تۇرعىندارعا پالەن ميلليون دوللارعا دەيىن كو­مەك كورسەتىلىپ جاتىر دەگەن ءسوزدى تۋرا ماعىناسىندا تۇسىنگەن دۇرىس ەمەس. ويتكەنى, سونشا قارجى ءمول­شە­رى بۇل جاققا كەلىپ جاتقان گۋ­ما­نيتارلىق جۇكتىڭ باعاسىن كورسە­تە­دى. دەمەك, قاي ەلدەن بولسىن كومەك نەگىزىنەن جۇك تۇرىندە كەلۋدە. مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق, ءدارى-دارمەك, كيىم-كەشەك دەگەندەي... باستاپقىدا سونشا مولشەردەگى جۇكتى قابىلداپ الۋ دا وڭايعا ءتۇس­پە­گەن. ياعني, كەدەندەگىلەر بۇلاردان ءتۇرلى قۇجاتتاردى تالاپ ەتىپ ابدەن شارشاتقان. ابىروي بولعاندا, قا­زىر سونىڭ ءبارى وتكەن شاققا اي­نالعان. ءسويتىپ, كەشەگى سەمەي اتوم پوليگونى ايماعىنا كومەك كورسەتۋ جونىندە ءبىرىنشى بولىپ ءۇن قاتقان الىستاعى كۇنشىعىس ەلى بولدى. ناقتىلاپ ايتساق, بۇل ەلدەن جالپى قۇنى 6,5 ميلليون دوللار تۇراتىن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار اكە­لىنىپ, ولار وسىنداعى مەديتسينا ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ كلينيكالىق وقۋ ورتا­لى­عىنا, ونكولوگيالىق ديسپانسەرگە, دياگنوستيكا ورتالىعى مەن جەدەل ءجار­دەم اۋرۋحاناسىنا ورناتىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا سەمەيلىك ماماندار جاپو­نياعا بارىپ ءوز بىلىمدەرىن كوتەرىپ قايتتى. كۇن­شىعىس ەلى سونىمەن بىرگە سىناق ايماعىندا ورتا جانە شاعىن كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋ, ىسكەر ايەلدەردى نە­سيەمەن, سونداي-اق اۋىل تۇرعىندا­رىن مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار­مەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنەن دە سىرت قالىپ وتىرعان جوق. ال ەندى شۆەتسيا مەملەكەتى تا­را­پى­نان جاسالىپ جاتقان كومەكتىڭ دە ءجونى بولەك. اتالعان ەلدىڭ تا­را­پىنان «ەكولوگيا» سەكتورى بوي­ىن­شا پوليگون ايماعىنداعى جەردى پاي­دالانۋ جونىندەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. جالپى قۇنى 800 مىڭ دوللارلىق بۇل جوبا 2003 جىلى باس­تالىپ ەكى جىل ىشىندە اياقتا­لىپ­تى. تياناقتى تۇردە جۇرگىزىلگەن وسىنداي تەكسەرۋلەردەن سوڭ پوليگون ايما­عىنداعى جەردىڭ ءبىراز بولىگى پايدا­لانۋعا جارامدى دەپ تابىلعان. ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, اقش ەلدەرىنەن كەلىپ جاتقان كومەك ءتۇر­لە­رى دە سان-الۋان. ال ەلىمىزدەگى شۆەي­تساريا ەلشىلىگىنىڭ سەمەيدە ءتۇرلى گۋمانيتارلىق جوبالاردى ءجۇ­زە­گە اسىرىپ كەلە جاتقانىنا 11 جىلدان اسىپ بارادى. سوعان وراي مۇن­داعى الەۋمەتتىك سالانىڭ 11 مەكەمەسىنە اتالعان ەلدەن قازىرگى زاماننىڭ كىر جۋ, اس ءۇي قۇرال-جابدىقتارى, كومپيۋتەرلىك كلاستار جەتكىزىلىپ, ورنا­تىل­دى. بۇعان قوسا ناشار ەستيتىن جانە اقىل-ەسى كەمىس بالالارعا ار­نال­عان مەكتەپ-ين­تەرناتقا «گازەل» اۆتو­ما­شينە­سىن, ال قارتتار مەن مۇگەدەك­تەر ءۇيى­نە جانە وبلىستىق اۋرۋحاناعا باس­قا­داي قۇرال-جابدىقتار الىپ بەردى. اتالعان ەل تاراپىنان بالالار ۇيلەرىنە جاسالىپ جاتقان قامقور­لىق مۇنىڭ سىرتىندا. وسىنداي ءتۇرلى الەۋمەتتىك جوبالارعا شۆەيتساريا ەلشىلىگى تاراپىنان 800 مىڭ­نىڭ ءۇس­تىندە اقش دوللارى جۇم­سالىپتى. مۇنداي جاعىمدى دەرەكتەردى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولا­دى. بىراق ءبىر-بىرىنە ۇقساس دەرەكتەردى ايتا بەرگەنشە سونداي جا­عىم­دى جاڭالىقتاردىڭ باسقا دا قىرى­نا توقتالعانىمىز ءجون بولار. ءما­سە­لەن, اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ دا ايتارى جوق ەمەس. وسى جىلدار ارا­لىعىندا پوليگون ايماعىنا جاپونيا, پولشا, يتاليا ەلدەرىنىڭ تە­لەكانالدارى, سونداي-اق «ءال-جا­زيرا» حالىقارالىق اراب تەلەكا­نالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, انگليا­داعى «تايمس», اقش-تاعى «ۆاشينگتون پوست» جانە باسقا دا ەلدەردىڭ جۋرناليستەرى كەلىپ كەتتى. اقپارات­تىق كومەكتىڭ  قانشالىقتى پايدالى ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال 2008 جىلدان بەرى «بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى اۋماعىن­دا­عى تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىن كۇ­شەيتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءىسى باستالىپ كەتكەن بولاتىن. بۇل جو­بانى جۇزەگە اسىرۋعا بۇۇ-نىڭ ءتورت بىردەي اگەنتتىگى قىزۋ اتسالىسۋدا. سوعان وراي ولار وبلىستىق جانە قالالىق اكىمدىكتەرمەن بىرلەسە جۇ­مىس ىستەۋدە. بۇل جوبانىڭ جالپى قۇنى 1978698 ميلليون اقش دول­لا­رىن قۇراپ وتىر. سول جوبا قۇنىن كوتەرۋدى ءوز موينىنا العان جاپونيا ۇكىمەتى ەكەندىگىن ايتپاسقا بولمايدى. وسىنداي جاقسى ءىستىڭ يگىلىگىن سەلولىق كاسىپكەرلەر, اۋىل­دا تۇراتىن ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى ايەلدەر مەن جۇمىسسىزدار كورە­تىندىگى قۋانتادى. ال «اۋىل شارۋاشىلىعىنا قار­جىلاي كومەك قورى» دەپ اتالا­تىن اكتسيونەرلىك قوعام شاعىن قار­جى باعدارلاماسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسۋدە. بۇلاردىڭ كو­مەگىمەن وبلىستىڭ بىرقاتار اۋىل­دارىندا اقپاراتتىق قوسىندار اشىلعان. سولاردىڭ كومەگىمەن 33 سەلولىق كاسىپكەر شاعىن نەسيەگە قول جەتكىزىپ, ءوز تىرلىكتەرىن باستاپ كەتتى. سونىمەن بىرگە شاعىن ليزينگ باعدارلاماسىنىڭ كومەگىنە جۇگىن­گەن جيىرماعا جۋىق كاسىپكەر مۇ­نىڭ سىرتىندا. وسى ورايدا, الىس­تان كەلىپ جاتقان قانداستارىمىز دا سونداي يگىلىكتى شارالاردان سىرت قالىپ جاتپاعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونىڭ ايعاعىنداي, ءبىر جوبا ورالماندار­دىڭ جاي-كۇيىن وڭ­داۋعا ارنالعان. بۇل جوبانى ءجۇ­زەگە اسىرۋعا قالالىق اكىمدىك پەن وسىنداعى ورالماندار ورتالىعى قىزۋ اتسالىسۋدا. جاننا جاعىپارقىزى بىزبەن اڭگىمە بارىسىندا مۇنداي جاعىم­دى دەرەكتەردى مولىنان كەلتىرگەن. ال اڭگىمە ەلباسى جارلىعىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىل­عا­نىنا جيىرما جىل تولۋىنا ويىس­قاندا امانشىلىق بولسا, بيىلعى كۇزدە سەمەيدە يادرولىق قاۋىپسىزدىككە وراي القالى جيىن-فورۋم وتكىزىلەتىنى دە ايتىلماي قالماعان. سول فورۋمدا دا پوليگون ايماعى تۇرعىندارىن ساۋىقتىرۋ جايى قوزعالماي قالمايتىندىعى انىق. ال مۇنى دا ەل تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ ارقاسى دەمەسكە بولمايدى. داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي.