ءاليحان دوساحانوۆ: ءار ادام جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنەن باستاۋى ءتيىس

قان اينالىمى  جۇيەسى اۋرۋلارىنىڭ ىشىندە جۇرەك-قان تامىرلارى دەرتتەرىنىڭ  كەڭ تاراعانى, ءارى ءولىم-ءجىتىمنىڭ مولدىعى قازاق قوعامىن الاڭداتىپ وتىرعانى بەلگىلى. دەسە دە, سوڭعى جىلدارى جاڭا تەحنولوگيالاردى  ەنگىزۋ, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ بارىسىندا بۇل اۋرۋلارمەن كۇرەستىڭ دە  قارقىن الا باستاعانى بايقالادى. اسىرەسە, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىن ەمدەۋدە ءنومىرى ءبىرىنشى مەكەمە سانالاتىن ەلورداداعى «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق» اكتسيونەرلىك قوعامىنداعى ىلگەرىلەۋ تۋرالى ايتپاۋعا بولمايدى. وسى ورايدا ءبىز اتالمىش ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  پروفەسسور ءاليحان دوساحانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان بولاتىنبىز. – ءاليحان حامزا ۇلى, ءجۇ­­رەك-قان تامىرلارى اۋ­رۋ­لارىنىڭ ەڭ كوپ تارال­عان تۇرلەرى مەن اۋرۋ­لار­دىڭ نەدەن پايدا بولاتىنى جونىندە كەڭىرەك اڭگىمەلە­سەڭىز. – جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ ىشىندە قوعا­مى­مىزدا ەڭ كوپ كەزدەسەتىن اۋرۋ ءتۇرى ستەنوكارديا (جۇرەك قىس­پا­سى) بولىپ تابىلادى. ءجۇ­رەك­تى قورەكتەندىرەتىن كۇرە تا­مىر­داعى قان اينالىمىنىڭ بۇزى­لۋى­نان جۇرەك وزىنە قا­جەتتى قورەك پەن وتتەگى الا الماي زارداپ شەگەدى. ناتيجە­سىندە, قان تامىرلارى تارى­لادى. سول سەكىلدى اتەروسكلەروز اۋرۋى دا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ قاتارىندا. ادام ول دەرتكە دۋشار بولعاندا ارتەريانىڭ ىشكى قابىرعاسىنا حولەستەرين جينالىپ, قاتپارلى تاباقشا پاي­دا بولادى. تاباقشا اقىرىنداپ ءوسىپ, ءجۇ­رەك تامىرى­نىڭ ىشكى جولىن بىتەي بەرەدى. سودان بارىپ ءارتۇرلى يشەميالىق اۋرۋلار پايدا بولادى. سونداي-اق, ميوكارد ينفاركتىسى دە قازىرگى ەڭ كوپ تارالعان جۇرەك اۋرۋ­لارى­نىڭ ءبىرى. ميوكارد ينفاركتىسىندە تا­مىر­دىڭ قىسىلعان جەرىندە قان ۇيىپ قالىپ, جۇرەك ولىەتتەنەدى. مۇنداي جاعدايدا جۇرەك ەتىنىڭ جىرتىلىپ كەتۋى دە مۇمكىن. مىنە, وسىنداي جۇرەك-قان تا­مىرلارى اۋرۋلارى قوعامدى دەندەپ تۇر. بۇل جالپى العاندا قان اينالىمى جۇيە­سى­نىڭ اۋرۋلارى دەپ ايتىلادى. وسى اۋرۋلار بوي­ىنشا ەلىمىزدە ءولىم-ءجىتىم وتە كوپ. سا­لىستىرا ايتساق, قا­زاق­ستاندا وسى دەرت بوي­ىن­شا بولاتىن ءولىم-ءجىتىم تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا. ماسەلەن, 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 800-دەن ارتىعى ءولىم-جىتىمگە تىرەلەدى ەكەن. بۇل باسقا ەۋروپا ەلدەرىنە شاققاندا 4-5 ەسە ارتىق دەگەندى بىلدىرەدى. تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە بىزدەن ءسال تومەنگى ورىندا رەسەي تۇر. جالپى, رەسپۋب­ليكاداعى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 50 پايىزدان استا­مىن وسى اۋرۋلار, ەكىنشى ونكولوگيالىق, ءۇشىن­شى جاراقاتتان بولاتىن اۋرۋلار قۇراي­دى. سودان ارى وكپە, تىنىس جۇيەلەرى اۋرۋ­لارى دەپ تومەندەپ كەتە بەرەدى. ال ەندى وسى اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋى­نىڭ سەبەپتەرى دە وتە كوپ. بىرىنشىدەن, قازىر كوبىنەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەيمىز, سونىڭ سالدارىنان از قوزعالامىز. بۇل جۇرەكتەگى ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى. ەكىن­شىدەن,  الەمدىك پروبلەماعا اينالعان سەمىز­دىك­تىڭ دە جۇرەك-قان تامىر­لارى اۋرۋلارىن تۋدىراتىنى بەلگىلى. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بۇعان سترەستىڭ دە اسەرى بار. سوندىقتان سا­لاماتتى ءومىر سالتىن ۇستا­نىپ, جاتتىعۋلار جاساپ, ىشىمدىك پەن تەمەكىدەن بويدى اۋلاق سالىپ, كۇندەلىكتى نورماعا سايكەس تاماقتان­باي­ىنشا بۇل اۋرۋلاردى قۇ­رىقتاۋ وڭايعا تۇسەيىن دەپ تۇرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە قازىر حالىقتى وسى ماسەلە بوي­ىنشا ساۋاتتان­دى­رۋ جاعى, سونداي-اق ءوز دەن­ساۋلىعىنا كوڭىل بولگىزۋ ءۇشىن ىستەلىپ جات­قان شارالار جەتكىلىكسىز. راس سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتايتىن رەسپۋبليكالىق, وب­لىس­تىق ورتالىقتار بار. بىراق بۇقارامەن جۇمىس ىستەي الماي جا­تىر. حالقىمىز وسى ماسەلەدە ساۋاتسىز ەكەنىن جاسىرماۋىمىز كەرەك. بۇل اۋرۋلار­دىڭ ءورشىپ تۇرۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, كارديولوگ مامانداردىڭ جان باسىنا شاققان­داعى ۇلەس سالماعى جەتكىلىكسىز. كەزىندە كسرو-نىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى, وتىز جىلداي وداقتىڭ باس كارديولوگى بول­عان, ماسكەۋدەگى كارديولوگيا عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى قىز­مەتىن وسى كۇنگە دەيىن اتقارىپ كەلە جات­قان, اكادەميك ەۆگەني چازوۆتىڭ ارقاسىندا وداق بويىنشا كارديولوگيالىق ديسپانسەرلەر اشىلىپ, ماماندار دايارلاۋ ءىسى جولعا قويىلعان بولاتىن. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعان سوڭ كارديولوگيا سالاسى دا قۇلدىراپ كەتتى. تاۋەلسىزدىك العان ءوز ەلىمىزدە بۇل سالاعا جان ءبىتىپ, قان جۇگىرە باستاعالى از عانا مەرزىم ءوتتى. سوندىقتان ناتيجەسىن كۇتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. – سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, ءوز ەلىمىزدە وسى اۋرۋلاردان بولاتىن ءولىم-ءجىتىم ازايىپ كەلەدى دەگەن جاقسى حابار بار. بۇعان نە ايتاسىز؟ – ءبىزدىڭ ورتالىق رەسپۋبليكا بويىنشا كارديو­لو­گيا­لىق جۇمىستاردى ۇيلەستى­رۋ­شى مەكەمە بولعاندىقتان, ەلىمىزدەگى سالاعا قاتىستى ءمالى­مەت­تەردى تۇگەل ءبىلىپ وتىرا­مىز. ءيا, جۇرەك-قان تامىر­لا­رى اۋرۋلارىنىڭ ءىشىن­دە ءجۇ­رەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋلارى بوي­ىنشا قوستاناي, قارا­عان­دى, شىعىس قازاق­ستان, پاۆلودار, باتىس قازاقستان, اتى­راۋ وبلىستارىندا ءولىم-ءجىتىم تومەندەدى. رەسپۋبليكا بوي­ىن­شا بۇل تومەندەۋ تەندەن­تسيا­سى 2009-2010 جىلدارى 24,4 پايىزدى كورسەتسە, بۇ­نىڭ ىشىندە قاراعاندى 42,5, اتىراۋ 30,5, شىعىس قازاقستان وبلىسى 22,3 پايىزبەن الدىڭعى قاتاردا تۇر. جالپى, قان اينالى­مى اۋرۋلارىنىڭ ءوز باسى رەسپۋبليكا بوي­ىن­شا 2,3 پايىزعا تومەندەدى. وسى قان اينا­لىمى جۇيەسى دەرتتەرىنەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىم 3,01 پايىزعا تومەندەدى. ال ەندى وسى­لاردىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىنا اي­رىقشا توقتالىپ ءوتۋدى ءجون ساناپ وتىرمىن. جالپى, وبلىس جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋ­لا­رىنىڭ ءولىم-ءجىتىمى بويىنشا الدىڭعى قاتارلاردا تۇراتىن ايماق. بىراق, سول ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋدا دا الدىڭعى ورىنعا شىق­تى. ءبىر جىلدا 42,5 پايىزعا دەيىن ازايتۋ عاجاپ ەمەس پە؟ قالاي دەگەن سۇراق تۋىن­دايدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جۇرەككە ءبىزدىڭ ورتالىقتا ەڭ كوپ وپەراتسيا جاسالادى. بىزدەن كەيىنگى ورىندا قاراعاندى وبلىسى تۇر. بۇل وبلىستاعى كارديولوگيا ورتالىعى جاڭا زا­مانعى اپپاراتتاردى قولدانۋ مەن مامان دايىنداۋدا وزگە وبلىستارداعى ارىپتەستەرى­نەن الدەقايدا ىلگەرىلەپ كەتتى. ءتىپتى, الما­تى­داعى ا.سىز­گا­نوۆ اتىنداعى ۇلتتىق عى­لى­مي حيرۋرگيا ورتالىعىمەن سالىستىرعان­دا دا بۇل ور­تا­لىق­تا جۇرەككە جاسالاتىن وپەراتسيالار سانى اسىپ ءتۇستى. ورتالىقتا سوڭعى ءبىر جىل­دىڭ ىشىندە قولدانىپ جۇرگەن ەڭ ءتيىمدى ءادىس­تەردىڭ ءبىرى – ءتاج ارتە­ريا­لارىنا ستەنت قويۋ. جۇرەكتىڭ جىڭىشكەرگەن تامىرىنا قويى­لا­تىن تۇتىكشەنى ستەنت دەيدى. بۇنى قويماي تۇ­رىپ, جۇرەك اۋرۋلارىنىڭ دەرتىن انىقتاۋعا قولدانىپ جۇرگەن سوڭعى ءارى ءتيىمدى ءادىستىڭ ءبىرى – كوروناروگرافيا ء(جۇ­رەك تامىرلارىنا كونتراست قولدانىپ, رەنت­گەنمەن زەرتتەۋ). سو­دان قولدىڭ نە شاپ­تىڭ تامىرى ارقىلى سىم سياقتى وتكىزگىش جۇرگىزىپ, قولقا تامى­رى­مەن جۇرەككە جەتكىزەدى. الدىمەن ءدارى (كون­تراست) جىبەرىپ, ءجى­ڭىش­كەرگەن جەردى رە­زەڭ­كە تارىزدەس بالونمەن كەڭەيتەدى دە, ستەنت قويادى. سوسىن تامىر قۋىسى قالپىنا كەلىپ, ناۋقاس دەرتىنەن ايى­عادى. قازىرگى زاماندا وسى ادىسپەن ينفارك­تىڭ دە الدىن الۋعا بولادى. ءتىپتى, ينفاركت بول­عان كۇندە دە ستەنت قويىلىپ, كەيىننەن قو­سىمشا ەمدەلسە, ناۋقاس دەرتىنەن ايى­عا­دى. قازىر مەدي­تسي­نا­نىڭ دامىعانى سونشا­لىق, قاتەرلى ىسىكتىڭ دە, ينفاركتىڭ دا ەمى بار. حالىق ءتىپتى وسىدان ونشاقتى جىل بۇ­رىن دا ەكى رەت ينفاركت العان ادام ولەدى دەپ جورامالدايتىن. ناۋ­قاستىڭ ءوزى دە ىشتەي ولىمگە دايىندالاتىن. ولاي جورامالداۋعا دا نەگىز بار ەدى. قازىر جاعداي وزگەردى. ينفاركت السا دا, قاتەرلى ىسىكپەن اۋىرسا دا زاماناۋي مەديتسينا جازىپ شىعارادى دەپ اي­تۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. بۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, قاراعاندى وبلىسى كارديوحيرۋرگتارى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قول­دا­نۋ ارقاسىندا سوڭعى 3-4 جىلدا جۇرەك اۋرۋ­لارىن ەمدەۋدە ايتار­لىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. ونداعى قون­دىر­عىلار دا جاڭا, مامان­دارى دا بىلىكتى, كارديوحيرۋرگيالىق, ينتەرۆەنتتى كارديولو­گيالىق ادىستەرى دە ءتيىمدى. – ال, ءوز ورتالىقتارىڭىزدا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا قانداي-قان­داي كۇردەلى وپەراتسيالار جاسالۋدا؟ بۇل وپەراتسيالاردىڭ دەڭگەيى دامىعان شەت مەم­لەكەتتەردىكىمەن سالىستىرعاندا قان­داي دارەجەدە؟ – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن وپەراتسيالار جاسالا باستادى. بىراق, ول كەزدە تەحنولوگيا دامىماعاندىقتان, وپەراتسيالار­دىڭ ءبارى ايتارلىقتاي ءساتتى بولدى دەي ال­ماي­مىز. ال ەندى وزىق امالداردىڭ دامىعان زامانىندا قانداي وپەراتسيانى دا يگەرۋگە مۇمكىندىك بار. ءبىزدىڭ مەكەمە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2004 جىلى «ۇلتتىق عىلىمي مەديتسينالىق ورتالىق» بوپ قايتا قۇرىلعان سوڭ, وسىندا جۇرەككە العاشقى وپەراتسيالار جاسالا باستادى. سودان بەرى جەتى جىل ءوتىپتى. جەتى جىلدا جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتتىك. بۇ­عان باس ديرەكتورىمىز, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اباي بايگەنجيننىڭ تىكەلەي ىقپالى بار. ول حالىقارالىق دەڭ­گەيدەگى ۇيلەستىرۋشى بولعاندىقتان, ورتالىق پروگرەسسيۆتى جولمەن دامىپ كەلە جاتىر. بەينەلەپ ايتقاندا, ەلىمىز وسى سالادا سوڭ­عى ەلۋ جىلدا جەتە الماعان جەتىستىككە جەتى جىلدا جەتتىك دەۋگە بولادى. وپەراتسيانىڭ بار­لىق ءتۇرى جاسالادى. بىزدە وسى كۇنى ءبىر وپەراتسيا – جۇرەكتى اۋىستىرۋ عانا جا­سال­مايدى. ونىڭ وزىنە وسى جىلى قول جەتكىزەمىز دەپ وتىرمىز. سوندىقتان شەت مەملە­كەت­تەردىڭ قازىناسىنا اقشا قۇيىپ, ودان جول ازابىن تارتۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. ەڭ باستى ايتا كەتەتىن ءجايت – ەكى ءتۇرلى جولمەن ورتالىققا ماماندار جي­ناقتادىق. بىرىنشىدەن, شەت ەلدەردەگى بىلىكتى مايتالمان مامانداردى, عالىمداردى استا­نا­عا شاقىرىپ, جاس دارىگەرلەردى وقىتتىق. ەكىنشىدەن, ءوز ماماندارىمىزدى شەت مەملەكەتتەردە وقىتتىق. ماسەلەن, ورتالىق تۇڭ­عىش رەت وپەراتسيا جاساي باستاعاندا ءتۇر­كيادان شاقىرتقان پيا يۋري ۆلاديميروۆيچ جالعىز ءوزى وتا جاسايتىن. قازىر كارديو­حيرۋرگ­تاردىڭ سانى 20 شاقتى. سەرىك مەڭدى­قۇلوۆ, دميتري گوربۋنوۆ, ءادىلجان ءالبازا­روۆ, ماقسات جانتۇرعانوۆ, تيمۋر لەسبەكوۆ سىندى مىقتى-مىقتى كارديوحيرۋرگتارى­مىز بار. بۇلار ءوز سالاسى بويىنشا جىلىنا ورتا ەسەپپەن ەكى مىڭنان استام وپەراتسيا جاسايدى. ياعني, ەلىمىزدەگى سالا بويىنشا ەڭ كوپ وپەراتسيا دەگەن ءسوز. ال, كارديولوگيا, ينتەرۆەنتتىك كارديولوگيا بويىنشا 40-قا جۋىق ماماندار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ينتەرۆەنتتىك كارديولوگتار بەگلان ستامبول مەن قادىربەك رامازان باۋىرلارىمىز قىتاي­دان كەلگەن, ۇرىمجىدە, بەيجىڭدە وقىعان, بىلىكتى, «قولدارى جەڭىل» ماماندار. ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ شاقىرۋىمەن وسىندا كەلىپ جۇ­مىس ىستەپ جاتىر. سونداي-اق, اريتمولوگ ۇلان قاباەۆ, كارديولوگ ءاليا جولداسبەكوۆا, ساۋلە ابسەيتوۆا, بولات كوپەنوۆ سىندى مىقتى مامانداردى اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا پروفەسسورلار. ءبىزدىڭ بايلىعىمىز – ءبىزدىڭ ماماندارىمىز. ەمدەۋ, دەرتتەردى انىقتاۋ, وپەراتسيا جاساۋ ءجو­نى­نەن ەۋروپالىق دەڭگەيگە جەتتىك دەپ ويلاي­مىز. ويتكەنى, سوڭعى ۇلگىدەگى تامىر ارقىلى وپەراتسيا جاساۋ (بۇرىن كەۋدەنى كەسىپ تاس­تايتىن), ستەنت, امپلاتتسەر جاماۋىن قويۋ, كوروناروگرافيا, قولقا مەن ءتاج تامىرلارى ارا­سىن جالعاۋ (شۋنت قويۋ) مۇنىڭ ءبارى ەۋ­روپالىق دەڭگەيدەگى ەمدەۋلەر. ءسوزىمىز جا­لاڭ بولماسىن, 2008 جىلى قازاقستاننىڭ جانە گەرمانيانىڭ جوعارى ساپا سەرتي­في­­كا­تىن الدىق. 2010 جىلى ەۋروپا قورىنىڭ ما­مان­دا­رى بريۋسسەلدەن كەلىپ, ىستەپ جاتقان قادامدارىمىزدى وڭ باعالاپ, جوعارى ءدا­رە­­جەلى ءتورت جۇل­دىز­دى سەرتيفيكاتپەن مارا­پات­تادى. بۇل قا­زاقستاندا ەشبىر سالادا جوق! سونداي-اق, بىلتىر «ەۋروپاداعى ەڭ جاق­سى ەمحانا» اتاعىنا لايىق دەپ تانىل­دىق. – كەز كەلگەن ناۋقاستىڭ وسى ورتالىق­تا ەمدەلۋگە مۇمكىندىگى بار ما؟ كۆوتا قا­لاي شەشىلگەن؟ اقىلى ەمدەلۋشىلەر تۋ­را­لى نە ايتاسىز؟ ءبىر وپەراتسيانىڭ قۇنى قانشا؟ – ەلباسىنىڭ دا, ۇكىمەتتىڭ دە مەدي­تسي­نا­عا دەگەن كوزقاراسى وتە جاقسى. سوندىقتان ور­تالىققا قارجى نەگىزىنەن بيۋدجەتتەن قۇي­ى­لادى. مەديتسيناعا بولىنەتىن قارجى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان وسى ۋاقىتقا دەيىن كۆوتامەن ەمدەپ كەلدىك. ەندى كۆوتا بولمايدى. دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەنگىزگەن «بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى» بويىنشا مەديتسينالىق كومەكتەردىڭ جاڭا ادىستەرىنە كوشتىك. ءاربىر ناۋقاستىڭ ءوز ەمحاناسىن, اۋرۋ­حاناسىن تاڭداۋىنا قۇقى بار. ناۋقاس شال­عايداعى اۋداننان كەلىپ تە ءبىزدىڭ ورتا­لىقتا تەگىن ەمدەلە الادى. ول ءۇشىن جەرگىلىكتى ەمحانا ارقىلى پورتالعا شىعىپ, ال­دىن-الا ماماندارىمىزبەن كەلىسىپ الۋلارى قاجەت. سول جەرگىلىكتى ەمحانا ورتالىققا با­عىتتاي الادى. سوسىن وسىندا ناۋقاسىنىڭ تاريحىمەن قوسا ۋدز, ەكگ جانە ت.ب. ءدارى­گەر­لەردىڭ قورىتىندىلارىمەن كەلۋى كەرەك. ياعني, «وسى مەكەمەنى تاڭدايمىن» دەپ ۇيدەن شىعىپ كەلە سالۋعا بولمايدى. ال, اقىلى ەمدەۋلەرگە كەلسەك, نەسىن جاسىرايىق, جۇرەك اۋرۋلارىنا شالدىققان ناۋقاستارعا ول قىم­بات تۇرادى. مىسالى, جۇرەكتىڭ ءبىر تامى­رىنا ستەنت قويۋ 3 مىڭ اقش دوللارى. ءۇش تامىرىنا ستەنت قويعىزسا – 9 مىڭ دوللار. باسقا دا ءدارى-دارمەگى, جاتاتىن ورنىن قوس­قان­دا ناۋقاستىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسەدى. كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيالار ورتا ەسەپپەن 1,5 ميلليون تەڭگە. ناۋقاستىڭ دەرتىنە بايلانىستى ودان تومەندەۋ دە, جوعارىلاۋ دا بولۋى مۇمكىن. ينتەرۆەنتسيالىق كارديولوگيا بويىنشا ەم الۋ 1 ميلليون تەڭگەنىڭ كولەمىندە. بىراق, بۇل قارجى شەت مەملەكەتتەردە ەمدەلۋمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا از ەكەنىن حالىق قاپەرىندە ۇستاۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, قارجىلىق اۋىرلىقتى ۇكىمەت ءوزى كوتەرىپ وتىر, سوندىقتان اقىلى ەمدەلۋ-ەمدەلمەۋ ناۋقاستىڭ ءوزىنىڭ تاڭداۋى. – سوندا بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساق­تاۋ جۇيەسى بويىنشا ەمدەۋدىڭ بۇرىن­عى كۆوتا بەرۋمەن سالىستىرعاندا ەرەكشەلىگى نەدە؟ ءوز اقىلارىمەن ەمدەلەتىندەر كوپ پە؟ ۇكىمەت تەگىن ەمدەلۋگە جاعداي جاساپ وتىرعاندا اقىلى نەگىزدە ەمدەلۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ – ءبىرىنشى وسىدان باستايىق. اقىلى ەم­دەلەتىندەردىڭ سانىن كوپ دەپ ايتۋعا بول­ماي­دى. بىراق ەل ءىشى بولعان سوڭ, ءارى قازاق­ستان­دىقتاردىڭ قالتالارى بوس دەپ ايتۋعا كەلمەيتىندىكتەن, اقىلى نەگىزدە ەمدەلەتىندەر بار. نەگىزىنەن ۋاقىتتى ۇنەمدەگىسى كەلەتىندەر وسىلاي جاسايدى. ولار تەگىن ەمدەلۋگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءبىر اي كۇتكىسى كەلمەيدى. ال, جۇيەگە كەلسەك, بۇل ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى بو­لىپ تۇر. بۇرىن كۆوتامەن كەلگەن جۇرەك اۋ­رۋى­نا شالدىققان ءاربىر ناۋقاسقا اۋرۋىنىڭ تۇرىنە, قانداي وپەراتسيا جاسالاتىنىنا قا­راماي بيۋدجەتتەن 600-700 مىڭ تەڭگە ءبولى­نەتىن. قازىر ونداي ەمەس. ءبىز ەندى ءاربىر ناۋ­قاسقا قانشا قارجى كەتكەنىن ەسەپتەپ, مينيسترلىكتەگى ارنايى كوميتەتكە جىبەرەمىز. ولار سوعان ساي قارجى اۋدارىپ وتىر. ارينە, جۇيەنىڭ كەمشىلىكتەرى دە جوق ەمەس. بىراق, «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەيدى حالقىمىز. – جوعارىدا ءبىر سوزىڭىزدە حالىقتىڭ بۇل تۇرعىدا حابارى از ەكەنىن ايتىپ قال­دى­ڭىز. بۇل نەدەن بىلىنەدى؟ حا­لىقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ۇكىمەت قارجى ءبولىپ جاتقان جوق پا؟ جۇرتشىلىق ونى نەگە ءتيىمدى پايدالانبايدى؟ – حالقىمىزدىڭ دەنساۋلىق ماسەلەسى تۋ­را­لى حابارى از ەكەنى شىندىق. مۇمكىن مۇنى نەمقۇرايلىلىق دەگەن ءجون شىعار. ءويت­كەنى, بىزدە ءاربىر جەكە تۇلعا ءوز دەن­ساۋ­لى­عىنا كوڭىل بولمەيدى. جىل سايىن تەكسەرىلىپ تۇرمايدى. قاي جەرىڭ اۋىرادى, قاي اع­زاڭدا دەرتتىڭ بەلگىلەرى بار. ول ارى قاراي ۇدەمەي تۇرعاندا, قايتىپ ەمدەلۋگە بولادى, كىمدەر ەمدەيدى دەگەن ماسەلەنى بۇگە-ءشى­گە­سى­نە دەيىن بىلمەسە, بۇل نەمقۇرايلىلىق ەمەي نەمەنە؟ ادام تۇگىلى, ماشينەنىڭ ءوزىن قو­جايى­نى جىل سايىن تەحوسموتردان وتكىزبەي مە؟ مىسالى, كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلى­مىزدە 20 مىڭعا جۋىق ادام اياق استىنان ءجۇ­رەكتىڭ توقتاپ قالۋىنان قايتىس بولادى ەكەن. مۇنى قازاقى تىلمەن «ارام ءولۋ» دەيدى, ياعني يمانى ۇيىرىلمەي كەتەدى. سوندىقتان, بۇل جاعدايعا تاپ كەلمەس ءۇشىن ءار ادام ءوز ءومىرى ءۇشىن كۇرەسۋى ءتيىس. ۇكىمەت قارجىنى سالاعا بولە وتىرىپ, «دەن­ساۋ­لىقتارىڭدى تۇزەڭدەر, تەگىن ەمدەلىڭدەر» دەپ مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وسى جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتىك باعدارلاما­نىڭ اتى دا «سالاماتتى قازاقستان» اتالادى. بۇل ورايدا ءاربىر جەكە ادام ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپتى بولسا, ەكىنشىدەن, مەملەكەت تە, جۇمىس بەرۋشىلەر دە سول ادامنىڭ دەنساۋ­لىعى ءۇشىن جاۋاپتى. ءبىز وسى ءۇش جاقتى جاۋاپ­كەرشىلىكتى, اسىرەسە, ءاربىر ادام ءوز دەن­ساۋ­لى­عىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنەر بولسا, قوعام­نىڭ دەنساۋلىعى جاقسارادى دەپ ويلايمىن. سا­لاماتتى قازاقستانعا قادام باسايىق, اعايىن! – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ايگۇل سەيىلوۆا.