«قازاق جەرىنەن ارتىق قۇتتى مەكەندى بىلمەيمىز»

اتىراۋ تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى بولىگىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار قۇراعانمەن, ءوڭىردى مەكەن ەتكەن وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى قازاقتارمەن بىتە قايناسا تۇرىپ جاتىر. ارينە, ولاردىڭ پا­يىز­دىق ۇلەسى بۇرىنعىداي بولماعانمەن, ءار ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرىن, تاريحى مەن ادەبيەتىن, ءتىلى مەن ءدىنىن جاڭعىرتۋىنا بارىنشا قولداۋ جاسالىپ وتىر. اتىراۋ تۇرعىندارىنىڭ ارا­سىندا ارمياندار دا, ءازىربايجان مەن چەشەن-ينگۋشتار دا, ۋكراين مەن ورىستار دا, تاتار-باش­قۇرتتار مەن كورەيلەر دە بار. ولار ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ بەكي تۇسۋىنە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. وزگە ۇلتتار وكىلدەرى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردە باس قوسىپ, جاس ۇرپاقتىڭ حالىقتىق تامىرىنان ءتالىم-تاربيە  الۋىنا دا ۇيىتقى بولىپ ءجۇر. قازىر اتىراۋداعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر قاتارى 17-گە جەتتى. قازاقستان حالىقتارىنىڭ بىرلىگى كۇنى  قارساڭىندا ەتنو­ما­دەني ورتالىقتار جەتەكشىلەرىنە  «سىزگە قازاق ەلى, قازاق جەرى نەسىمەن قىمبات؟» دەگەن ورتاق ساۋال قويعان ەدىك. ولگا پاۆلەنكو, «ءدوۆىرا» ۋكراين ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى: – قازاقستان توپىراعىنا 1962 جىلى تا­بانىم العاش رەت ءتيدى. سودان بەرگى كەزەڭدە قازاق جەرىنەن تامىر ۇزگەن جوقپىن. بۇرىنعى گۋرەۆتەگى, بۇگىنگى اتىراۋداعى ورتا مەكتەپتە ءبىلىم الدىم. ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ بۇل قالاعا كوشىپ كەلۋ سەبەبى بىلاي: اكەم اسكەري قىز­مەتكەر بولعاندىقتان, جۇمىسىن وسىندا جال­عاس­تىرۋى ءتيىس بولدى. شەشەم ساۋدا سالاسىندا جۇمىس ىستەدى. ال مەن بالا بولسام دا قازاقستاندى, جەرگىلىكتى حالىقتى  بىردەن  ءىش­تارت­تىم. وسى قالادان اجىراماس دوستار تاپ­تىم. بارا-بارا مەنىڭ بار ءومىرىم قازاق جەرىمەن بايلانىستى بولارىن, ءتىپتى مەنىڭ الپىس ەكى تامىرىم قازاق جەرىندە بايلانىپ قالعانداي بولارىن سەزبەگەن شىعارمىن. قالاي ايتسام ەكەن,  مەنىڭ ومىرلىك  تاعدىرىم قازاق جەرىندە قالىپ­تاس­تى. جۇرەگىم دە قازاق ەلى دەپ سوعاتىن بولدى. ۇلتىم ۋكراين بولسا دا, حالىقتاردى ۇلتى­نا, دىنىنە بايلانىستى ءبولۋدى مۇلدە ويلا­ماپ­پىن. مەن ءۇشىن جۇرەگى تازا, كوڭىلى پاك ادام­نىڭ ءبارى دوس, ءبارى باۋىر سەكىلدى كورىنەدى. كوڭىلىڭ جاراسىپ, كوزقاراسىڭ, ۇستانىمىڭ ءۇي­لەس­سە, وزگە ۇلتتىڭ وكىلىمەن دوستاسۋعا دا كەدەرگى جوق دەپ ويلايمىن. ءتىپتى ومىرلىك جۇپ قۇرىپ, ءبىر-بىرىڭە تاعدىرىڭدى سەنىپ تاپسىرۋعا بولادى. ومىرلىك سەرىگىم شاميلمەن وسى قالا­دا تانىستىم. شاميل بۇل قالاعا 1972 جىلى كوشىپ كەلگەن ەكەن. ول داعىستان جىگىتى, مەن ۋكراين قىزى بولسام دا, ەكەۋمىزدىڭ  دوستىعى­مىز ۇلى ماحابباتقا ۇلاسىپ, شاڭىراعى شايقالمايتىن بەرىك وتباسىن قۇرادىق. قازىر ەشكىمنەن كەم ەمەسپىز. ءبىر-ءبىرىمىزدى, اعايىن-تۋىستارىمىزدى قۇرمەتتەيمىز. بالالارىمىز ءوستى, ولار دا وتباسىن قۇردى. بىراق ولارعا «باسقا ۇلتپەن نەكەگە وتىرمايسىڭ» دەپ شەكتەۋ قويمادىق. جۇرەگى سۇيگەن, كوڭىلى قالاعان ادامىمەن ءدام-تۇزى جاراستى. ءبىر قۇدامىز قازاق وتباسىنان بولىپ شىقتى. ءبىزدىڭ ولارعا, ولاردىڭ بىزگە دەگەن قۇرمەتىندە, سىيلاستى­عىندا شەك جوق.  ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا بولات, اسەل دەگەن قازاقى ەسىمدەر يەلەنگەن كىشكەنتاي بالبوبەكتەرىمىز ءوسىپ كەلەدى. كەيدە ماعان مىناداي وي كەلەدى: قازاق­ستاندى كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى مەكەندەيدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ اراسىندا ورتاق كەلىسىمدى, تاتۋلىق پەن بىرلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن  بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ كەلەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردى. وڭىرلەردە دە كىشى اسسامبلەيالار بار. بۇعان قوسا ايتارىم, مەنىڭ وتباسىم دا, جەتەكشىلىگىمدەگى «ءدوۆىرا» ۋكراين ەتنومادەني بىرلەستىگى دە كىشى اسسامبلەيا سەكىلدى. داعىستان جىگىتى شاميل ەكەۋمىز قۇرعان وتبا­سىمىزدا دا, ەتنومادەني بىرلەستىكتە دە بىرنەشە ۇلتتىڭ وكىلى بار.  الايدا, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ەش ۋاقىتتا جاتىرقاعان ەمەسپىز, كەۋدەدەن يتەرگەن جوقپىز. بولاشاقتا دا ءدال سولاي بولا بەرەتىنىنە نىق سەنەمىن. سوندىقتان ۇلتارالىق  بىرلىگىمىزدى بەكىتە تۇسۋگە ارقايسىمىز بارىنشا ۇلەسىمىزدى قوسا بەرۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, مەن وڭ-سولىمدى تانىعالى بەرى قازاقتىڭ جەرىنەن ارتىق قۇتتى مەكەندى كورگەن جوقپىن. راس, جۇمىس بابىمەن, باسقا دا سەبەپتەرمەن قازاق­ستاننان تىسقارى ەلدەرگە بارىپ جۇرەمىز عوي. سونداي ساپارلارىمدا  قازاقستاندى ەرەكشە ساعى­نامىن. وسكەن جەرگە, ءوزىمنىڭ ومىرلىك باقى­تىمدى تاپقان قۇتتى مەكەنگە جەتكەنشە جۇرەگىم الىپ-ۇشىپ تۇرادى. قازاق جەرىندە  مەنىڭ تا­مىرىم تەرەڭگە جايىلدى, ۇرپاعىم ومىرگە قانات قاقتى. ەندى نەمەرە-جيەندەرىم ءوسىپ جاتىر. بۇل جەردە, سونىمەن بىرگە, وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى سەكىلدى ۇلى كوبزاردىڭ ۇرپاقتارى دا تامىر جايۋدا. ەڭ باستىسى – كوپۇلتتى قازاقستاندا ىرىس­تى ىنتىماق پەن بەرەكەلى بىرلىك  بەرىك تامىر جايعان. قازاق جەرى – مەن ءۇشىن ەڭ قىمبات مەكەن. قازاق ەلى – مەنىڭ تامىرىم ماڭگىلىك اجىراماي­تىن وتانىم! ال وتان قاشاندا ىستىق, قاشاندا قىمبات! گۇلسينا بايكەنوۆا, «تاتۋلىق» تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ  جەتەكشىسى: – مەن قازاقستان جەرىندە, قازاق توپى­راعىندا, دالىرەك ايتسام, ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ومىرگە كەلدىم. بىراق, اتا-انامنىڭ جۇمىس بابى­مەن قىرعىزستاندا دا تۇردىق. قىرعىز ەلىنە قونىس اۋدارعاندا بەس جاستا ەدىم. سول ەلدىڭ جالالاباد قالاسىندا مەكتەپتە وقىدىم. كەيىن بىشكەكتەگى حورەوگرافيالىق ۋچيليششەنى ءبىتىردىم. ادام ءوزىنىڭ  تاعدىرى قالاي قالىپتاسارىن الدىن الا بولجاي المايدى عوي. مەن مۇنى جۇمىسىمدى رەسەيدىڭ چەليابى قالاسىندا باس­تاعانىما  بايلانىستى ايتىپ وتىرمىن. بىلەسىز بە, كەيىن, ياعني 1992 جىلى قازاقستانعا قايتا ورالۋىما تۋرا كەلگەندە قاتتى قۋاندىم. ويتكەنى, مەنىڭ كىندىك قانىم قازاقتىڭ جەرىندە تامدى ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە قازاق پەن تاتار حالقىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق بايلانىسى بار. ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ تامىرى ءبىر, ءدىنىمىز دە ءبىر, ءتىلىمىز دە ۇقساس, تۇركى جۇرتىنىڭ بالالارىمىز عوي. ءتىپتى بابالارىمىز ءبىر-بىرىمەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالى دا بولعان. مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگە دەيىن ۇزىلمەي, ەكى حالىقتىڭ اراسىن­داعى تۋىستىق, دوستىق بايلانىستاردىڭ ۇرپاق­تان ۇرپاققا جالعاسىن تابا بەرەتىنىنىڭ دالەلى. بۇل كۇندەرى شەشەم تاتارستاندا تۇرادى. ءجيى بايلانىسىپ, حابارلاسىپ تۇرامىز. سوندا انام: «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى, تاتۋلىعى قىزىقتىرادى. كورشىلەرىڭمەن, جورا-جولداس­تارىڭمەن, دوستارىڭمەن ۇدايى تاتۋ بول. ەلىڭدى, قازاق حالقىن, ولاردىڭ سالت-ءداستۇرىن, تاريحى مەن مادەنيەتىن, ونەرىن قۇرمەتتە. قازاقستاننىڭ وركەندەي بەرۋىنە ۇلەسىڭدى قوسۋ­دان تارتىنبا, قولىڭنان كەلسە, كومەگىڭدى اياما», دەگەندى تەلەفونمەن بولسا دا ۇدايى ايتىپ وتىرادى. مۇنى انامنىڭ اماناتى دەپ تۇسىنەمىن. بۇل ومىردە ادامداردىڭ تاتۋلىعى­نان, دوستىعىنان قىمبات نارسە جوقتىعىن بالالارىمنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ كەلەمىن. ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەتىن «تاتۋلىق» تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگى وتكىزەتىن شارالاردا باس قوساتىن اتىراۋداعى ۇلكەندەرىمىز دە جاستارعا وسىنداي وسيەتىن ءاردايىم ايتىپ كەلەدى. سەبەبى, قازاقستاننىڭ ءار وڭىرىندە بىرنەشە ۇلتتىڭ وكىلى تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىسىن جالعاستىرۋدا. اتىراۋدىڭ وزىندە 2200-دەن استام تاتار-باش­قۇرت وكىلدەرى تۇرادى. ولارعا وزگە ۇلتتىڭ وكىلىسىڭ دەپ ەشكىم ايتپايدى. كەرىسىنشە, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعى, دوسقا ادالدىعى ەلىمىزدەگى بارشا ۇلتتاردى ءبىر-بىرىمەن سىرالعى دوستارداي بىتە قايناستىرۋدا. مۇنىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بارشا قازاق­ستاندىقتاردىڭ اراسىندا بىرلىكتىڭ بەرىك ورنى­عۋى قاجەتتىگىن ۇستانىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان وزگە ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق قۇن­دىلىعىنان اجىراماۋى ءۇشىن بارىنشا قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىر. ماسەلەن, بىزدە ءۇش بۋىن­نىڭ باسىن قوساتىن, تاتار-باشقۇرت حالىق­تارىنىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ تەرەڭ تامىر جايۋىنا جول اشاتىن ءۇش شىعارماشىلىق  ءانسامبلىمىز بار. كىشى توپتاعى بالالار «بالاقاي­دا» جينا­لىپ, ۇلتتىق ونەرمەن سۋسىنداي باستايدى. ال ورتا بۋىنداعى جاستار «تاتۋ­لىق» جاستار قاناتى» انسامبلىندە ۇلتتىق ونەردىڭ قۇندىلىقتارىن بويىنا سىڭىرەدى. ال اعالارىمىز بەن اپكەلەرىمىز «تاتۋلىق» انسامبلىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان ونەرىمىزدىڭ تامىرى ۇزىلمەۋىن كەيىنگى ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتايدى. قازاق حالقىنىڭ ونەرىن دە مەڭگەرەدى. شارا­لارىمىزدى مەملەكەتتىك تىلدە دە وتكىزەمىز. ءوزىم, سونىمەن بىرگە, ءجاسوسپىرىم قىزداردى بي ونەرىنە باۋليمىن. وعان ۇلتىنا قاراماي, بي بيلەۋگە يكەمى, قابىلەتى بار قىزداردى قابىلدايمىن. ولارعا ءبىر-بىرىمەن تاتۋ, دوس بولۋدىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرىپ جۇرەمىن. جالپى, ەلىمىزدەگى تىنىشتىقتىڭ ەشقاشان بۇزىل­ماۋىن, ۇلتتار اراسىنداعى بىرلىكتىڭ ءتىنى بەكي بەرگەنىن اللادان تىلەپ جۇرەتىن جاننىڭ ءبىرىمىن. ءبىزدىڭ قازاقستاندى مەكەن ەتكەن بارشا حالىق ءۇشىن ىنتىماقتان, بىرلىك پەن تاتۋلىق­تان, تۇراقتىلىقتان قىمبات نارسە جوعىنا كوزىمىز جەتتى. قازاقتا «ىرىس الدى –ىنتى­ماق», «تاتۋ ۇيگە تاقسىرەت جولامايدى» دەپ بەكەر ايتىلمايدى عوي. قازاقستان ء–بىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز! بەرەكە مەن بىرلىككە, قۋانىش پەن سال­تاناتقا تولى ءۇي قاي كەزدە دە قىمبات بولاتىنى داۋسىز. ءبيشى قىزدارىمدى ونەر سايىسىنا قاتىستىرۋ ءۇشىن الىس جول جۇرسەم, تۋعان ەلىم – قازاقستانعا تەزىرەك جەتۋگە اسىعامىن. سوندايدا جۇرەگىمدى تۋعان ەلگە دەگەن ساعىنىش سەزىمى كەرنەيدى. ەل شەبىنە ەنگەن ساتتە-اق مەن ءۇشىن قازاق جەرىنەن وزگە قىمبات ءارى قۇتتى  مەكەن بولمايتىنىن انىق سەزىنە باستايمىن. جازىپ العان جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى.