استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسىنى دالەلدەپ بەردى
استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا باستالعان IV استانا ەكونوميكالىق فورۋمى كەشەگى كۇنى ودان ءارى جالعاستى. بۇل كۇنى نەگىزىنەن پانەلدىك سەسسيالار جانە ولاردىڭ قورىتىندىلارىن جاريالاعان ءباسپاسوز ءماسليحاتتارى ۇيىمداستىرىلدى. قارالىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى وتە اۋقىمدى, ولار ادامزاتتىڭ جالپىعا ورتاق پروبلەمالارىن تالقىلاۋعا ارنالدى.
سولاردىڭ ءبىرى جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگيانى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان سەسسيا بولدى. بۇل سەسسياعا قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرتاي ابىقاەۆ مودەراتورلىق جاسادى.
ءححى عاسىر باسىنان باستاۋ العان جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق داعدارىس ادامزات قوعامى مەن ونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ الدىنا وتكىر ماسەلەلەردى قويىپ وتىر. وسى پروبلەمانىڭ شەشىمىن جان-جاقتى تالقىلاۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2007 جىلى وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 62-ءشى سەسسياسىندا «جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگيانى» ءازىرلەپ, ونى 2012 جىلى برازيليادا وتەتىن ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ سامميتىندە تالقىلاۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
وسى جاعدايعا بايلانىستى ادامزات وركەنيەتىنىڭ بولاشاعىن بولجاۋ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردى تارتا وتىرىپ, اتالعان ستراتەگيانىڭ تۇجىرىمدامالارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ستراتەگيانىڭ تۇجىرىمدامالارىن تالقىلاۋ ماقساتىندا 2007 جىلى ءماسكەۋدە, 2008 جىلى استانادا, 2009 جىلى الماتىدا, 2010 جىلى شانحاي قالاسىندا وركەنيەتتىك فورۋمدار وتكىزىلدى. ستراتەگيا تۇجىرىمدامالارىن جاساقتاۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پوستيندۋستريالىق قوعام قالىپتاستىرۋدىڭ ستراتەگياسى جانە ءوركەنيەتتى ءارىپتەستىك» (ماسكەۋ, 2008), «جاھاندىق قوعامداستىقتى تۇبەگەيلى جاڭارتۋدىڭ ستراتەگياسى جانە وركەنيەتتى ارىپتەستىك» (استانا, 2009) اتتى ەكى مونوگرافياسىن قامتىعان «جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگيالار» اتتى ەڭبەگى نەگىز ەتىپ الىندى.
سەسسيادان كەيىنگى جۋرناليستەرمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسقان قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرتاي ابىقاەۆ, «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگيا حولدينگى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى نۇرالى بەكتۇرعانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى حۋساين ۆاليەۆ, رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ولەگ كۋزنەتسوۆ, ەۋرازەق ينتەگراتسيالىق ماسەلەلەرىن ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اناتولي سپيتسىن, رەسەيدىڭ پ.سوروكين- ن.كوندراتەۆ اتىنداعى حالىقارالىق ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى يۋري ياكوۆەتس سەسسيادا قامتىلعان ماسەلەلەردى بايانداپ بەردى.
– سەسسياعا قاتىسۋشى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عالىمدار, ساراپشىلار, بيزنەس وكىلدەرى «جاھاندىق ەنەرگوەكولوگيالىق ستراتەگيانى» قۇرۋ جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇسىنىسىنا تولىقتاي قولداۋ ءبىلدىردى جانە ونى 2012 جىلى وتەتىن ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ ءسامميتىن كۇن تارتىبىنە ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى, – دەپ مالىمدەدى نۇرتاي ابىقاەۆ.
وسى كۇنى تالقىلانعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى وڭىرلىك دامۋ پروبلەماسى بولدى. اتالعان تاقىرىپقا ارنالىپ وتكىزگەن پانەلدىك سەسسياعا ەۋروپا وداعىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلدىگىنە تەحنيكالىق ءجاردەمدەسۋ جونىندەگى بىلىكتى مامان رەنە ماللي, ورتالىق ازيا ءجونىندەگى كەمبريدج فورۋمىنىڭ توراعاسى سيدحارد ساكسەنا, وڭتۇستىك كورەيا ايماقتىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى توپ جەتەكشىسى دجين چەول دجو, اۆستراليا ساۋدا كوميسسياسى ءمينيسترىنىڭ ۋاكىلەتتى كەڭەسشىسى دەنيەل تيباتت, GIZ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ گەرمانيا قوعامىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى توم پەتتس, OSEO توبىنىڭ وكىلى جان-لۋي لەلۋا جانە باسقا دا حالىقارالىق تانىمال ساراپشىلار مەن ءىرى بيزنەس قاۋىمداستىقتاردىڭ وكىلدەرى, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ماماندارى قاتىستى.
وسى سەسسيادا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وبلىستا جۇزەگە اسىرىلاتىن ىرگەلى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ تانىستىرۋ ءراسىمىن جاسادى.
ماڭعىستاۋ – ەلىمىزدەگى جەدەل قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. بۇل وبلىستا جان باسىنا شاققاندا ءىجو كولەمى قازىردىڭ وزىندە 17 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرىندەگى ۇلەسى 16 پايىزدان استام. الداعى ۋاقىتتا بۇل وڭىردە مۇناي ءوندىرۋدىڭ جىلدىق كولەمىن 110-115 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە بولادى. سوندا وسى ءوڭىردىڭ شيكىزاتتىق رەسۋرستىق بايلىعىنىڭ ءوزى مۇنايعا باي سانالاتىن كوپتەگەن اراب ەلدەرىنەن دە الدىڭعى قاتاردا تۇر.
وسى بايلىقتى ەسەلەپ قانا قويماي, ءوڭىردىڭ يندۋستريالاندىرۋ دەڭگەيىن ەسەلەپ كوتەرۋ – وبلىس باسشىلىعىنىڭ الدىعا قويعان اسقارالى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. وسىعان ساي جاپوننىڭ مامانداندىرىلعان اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وڭىرگە ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ اسا اۋقىمدى جوبالارى ازىرلەنگەن. سولاردىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان اقتاۋ تەڭىز پورتى ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعى. ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى جوبانى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋشى ينۆەستورلارعا سالىق سالىنبايدى جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلادى. قازىردىڭ ءوزىندە وندا ءتورت كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇر. 8 كاسىپورىن سالىنۋ ۇستىندە. ولاردىڭ جالپى قۇنى 3,2 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. وسى كاسىپورىندار تولىق ىسكە قوسىلعان كەزدە وبلىستىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى ەكى ەسە ۇلعاياتىن بولادى. مۇندا ورنالاستىرىلاتىن كاسىپورىنداردىڭ ءبارى جوعارى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەۋگە نەگىزدەلگەن.
بيزنەس جاقسى ءجۇرۋ ءۇشىن وعان لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدار قاجەت. قازىر وسى ماسەلە دە وبلىستا بەلسەندى تۇردە شەشىلۋدە. بيىل قازان ايىندا وزەن-ءتۇركىمەنستان شەكاراسى تەمىر جولى سالىنادى. مۇندا جىلىنا 10 ميلليون تونناعا دەيىن جۇك تاسىمالداۋعا بولادى. سەبەبى, بۇل جول ەلباسىنىڭ يران جانە ءتۇركىمەنستان باسشىلارىمەن جاساعان كەلىسىمدەرىنە سايكەس پارسى شىعاناعىنا شىعا الاتىن بولادى, ەكىنشى جاعىنان, مۇنداعى جۇك تاسىمالىنا الىپ قىتاي, كورشىلەس ورتالىق ازيا جانە كەدەن وداعى ارقىلى رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى دە قاتىسا الادى. سونىمەن قاتار, وڭىردە قازىرگى كۇنى كاسپي ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ جونىندە دە جۇمىستار بەلسەندى تۇردە قولعا الىنۋدا. وسىنىڭ نەگىزىندە تۋريزم داميتىن بولادى.
سەسسياعا قاتىسۋشىلار اتالعان جوبالارعا ۇلكەن ىقىلاس تانىتتى. بۇل جوبالار ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن ءرول ويناي الادى دەگەن پىكىرلەرىن جەتكىزدى. وسىنداي ەلىمىز ءۇشىن پايدالى تاقىرىپتار باسقا دا سەسسيالاردا تالقىلاندى.
كەشە ءىV استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا «اstanaInvest-2011» ءىى حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ءوتتى. بۇل فورۋم ەلوردانىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن جاقسارتۋ جانە ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا دەربەس وتكىزىلدى.
فورۋمعا قاتىسۋشىلار استانا قالاسىندا بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق جانە وزگە دە شارتتارىمەن, سونىمەن قاتار ەلوردالىق كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن تانىستىرۋ بارىسىندا ينۆەستيتسيالىق الەۋەتپەن جەتە تانىسۋعا مۇمكىندىك الۋمەن قاتار, وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارى مەن پروبلەمالى ماسەلەلەردى دە كەڭىنەن تالقىلاي الدى. الدىمەن ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ پەن قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ينۆەستورلاردى استانا ەكونوميكالىق ايماعىنداعى جانە بۇتىندەي ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق ورتانى جاقسارتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارمەن تانىستىردى.
استانا قازاقستاننىڭ العا قويعان ۇلكەن ماقساتتارىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى. قالا كەمەلدەنىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ كەلەدى. ەلىمىز يندۋستريالى تۇرعىدا دامىعان 50 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەيدى. ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا كۇش سالۋدامىز, بۇل ورايدا نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى رەفورمالاپ, مەنشىك قۇقىعىن كۇشەيتە وتىرىپ, بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەردى جويۋدامىز. ءدۇنيەجۇزىلىك بانك مالىمەتتەرىنە ءسايكەس, قازاقستان وتكەن 2010 جىلى بيزنەس جۇرگىزۋدى رەتتەۋ جۇمىستارىن جاقسى جولعا قويعاندىعىن ەسكەرتكىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ دامۋىنداعى استانا ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. استانا – ءبىلىم بەرۋدىڭ, زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى جەتىستىكتەردىڭ ورتالىعى. وتكەن جىلى ءبىز «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن» اشتىق. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەگى وقۋ ورنىن اشۋ ماقساتىنداعى جاڭا باستامامىز, دەدى ك.ءماسىموۆ. قالا ينفراقۇرىلىم سالاسىندا ستاندارتتاردى انىقتاپ ۇلگەرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەكى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. استانانىڭ وزىندە ءىجو جان باسىنا 18 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. ال الداعى 5 جىلدا قالادا قۇنى 5 ملرد. دوللاردى قۇرايتىن 11 ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. استانا قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق بولاشاعىنىڭ زاماناۋي تۇردەگى سيمۆولى. مەن سىزدەردى سەرپىندى دامۋ ۇستىندەگى قالامىزعا ونىڭ ءارى قاراي دامۋى ءۇشىن قارجى سالۋعا شاقىرامىن, دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ال قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قالانىڭ جەتىستىكتەرى مەن قازىرگى احۋالىنا توقتالا كەلىپ, وتكەن ون جىل ىشىندە جقو-ءنىڭ كولەمى 50 ەسە وسكەندىگىن جەتكىزدى. ءىجو-دەگى استانا ۇلەسى 1,5 پايىزدان 10 پايىزعا ۇلعايىپ, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 7 ەسەگە وسكەنى ەلىمىزگە تارتىلعان ينۆەستيتسياعا تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە ول 30 ەسەگە وسكەن. بۇدان ءبىزدىڭ قالامىزدىڭ تۇراقتى باسەكەگە قابىلەتتى رەسۋرسى جانە قۇندى اكتيۆى بارلىعىن كورۋگە بولادى. استانا الەمدىك داعدارىستان امان-ساۋ ءوتىپ, ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن دالەلدەپ بەردى. وعان 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى كۋا. جالپى ءونىم 10 ملرد. دوللاردى قۇرادى. وڭدەۋ ءوندىرىسى 18,4 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2,7 ملرد.دوللاردى قۇرادى.
يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قالا اكىمدىگى ينۆەستورلار ءۇشىن تاۋەكەلدىلىكتى بارىنشا تومەندەتىپ, بيزنەس جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋعا دايىن ەكەندىگىن جەتكىزدى. تاۋەكەل كەز كەلگەن ەكونوميكالىق قىزمەتتە بولادى, الايدا ءبىز ولاردى جۇيەلى تۇردە ازايتامىز. ال «استانا – جاڭا قالا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى ارقىلى مۇمكىندىك اياسى كەڭەيە تۇسپەك. استانا ەكونوميكاسى مەن ايتىپ وتكەن باعىتتاردى عانا ۇستانبايدى, ءبىز كەز كەلگەن ەكىجاقتى ءتيىمدى ۇسىنىستاردى قاراستىرۋعا ءاردايىم ءازىرمىز, دەپ ءتۇيدى ويىن قالا اكىمى.
يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى ينۆەستيتسيالار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى اسىلحان سەرىكوۆ قازاقستاننىڭ سوڭعى ون جىل ىشىندە شەتەلدەن تىكەلەي تارتىلعان ينۆەستيتسيالار كولەمىنىڭ كورسەتكىشى بويىنشا ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى, ال تمد اۋماعىندا ەكىنشى ورىندى يەلەنىپ وتىرعاندىعىن حابارلادى. اتاپ ايتساق, 2010 جىلى وڭدەۋشى ونەركاسىپكە 2 ملرد. دوللار تارتىلعان. ءدۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بيزنەستى ءجۇرگىزۋگە قاتىستى زاڭنامانى باعالايتىن رەيتينگى بويىنشا قازاقستان 183 ەلدىڭ اراسىندا 59-ورىندا تۇر. بۇل تمد ەلدەرى اراسىنداعى جوعارى كورسەتكىش. ال بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 8 مىڭنان استام كومپانيا جۇمىس ىستەۋدە, دەدى ول.
بۇدان سوڭ پلەنارلىق وتىرىستا WAIPA(تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بويىنشا اگەنتتىكتەردىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسى) باس ديرەكتورى كارلوس برونزاتتو ءسوز الىپ, ينۆەستيتسيا تاريحى جانە ونى مەملەكەت ەكونوميكاسىنا تارتۋدىڭ العىشارتتارى تۋرالى باياندادى.
ال تەك تىكەلەي ينۆەستيتسيالىق تارتۋلارعا ماماندانعان FDI «فينانشل تايمس» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى سپەنسەر اندەرسون قازاقستاندى وسى تۇرعىدا 8 جىل بويى زەرتتەگەندەرىن, جۋىردا جۋرنال قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيا سالاسى بويىنشا 2010 جىلعا شولۋ ەسەبىن دايىنداعانىن جەتكىزدى.
«اstanaInvest-2011» ينۆەستيتسيالىق فورۋمى اياسىندا استانا اكىمدىگى مەن شەتەلدىك كومپانيالار اراسىندا 12 قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل كەلىسىمدەردىڭ جالپى قۇنى 2,5 ملرد. اقش دوللارىنان اسادى.
سونداي-اق, بۇل كۇنى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە «كوشباسشىلار سۇحباتى جانە نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ كەڭەستەرى» بريفينگى بولىپ ءوتتى. مودەراتور رەتىندە شىققان CNN تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى دجون دەفتەريوس قازاقستان جانە شەتەلدىك قوناقتار سۇحباتىن ساۋاتتى ءجۇرگىزىپ وتىردى. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ, مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ىستەرى ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, «اتامەكەن» ۇەپ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ جانە باسقالار قاتىستى. جانار ايتجانوۆا ەكونوميكامىزدىڭ ەكسپورتتىق شيكىزات پەن مينەرالدى رەسۋرستارعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ۇكىمەتىمىزدىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە ايتىپ ءوتتى. ءوز كەزەگىندە قايرات كەلىمبەتوۆ قازاقستان دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك ولشەمدەرىنە توقتالدى. ال مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆ ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنداعى كورسەتكىشتەرىن باياندادى. سونىمەن قاتار نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرلەرى الەمدىك ەكونوميكا ساحناسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايلارعا باعا بەرۋمەن قاتار, كەيبىر ءماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان استانا ەكونوميكالىق فورۋمى وسىمەن ءوز جۇمىسىن اياقتادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
ۆەنەرا تۇگەلباي.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
