دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە جاراستى جاسامپاز ىستەر ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندەگىدەي وتاندىق ءوندىرىس قاراشاڭىراعىندا دا تىنىمسىز قازىر. مۇنىڭ ۇستىنە ەل قۋاتىنىڭ ەكونوميكالىق تىرەگى سانالاتىن ايماقتا كوشباسشىلىق ءۇردىستى ساقتاپ, جاڭعىرتۋ جاۋاپكەرشىلىگى بولەك. سول ورىنعا بەرىك بولۋعا ۇمتىلىس قاشاندا ەرەكشە. بيىل دا سوعان ايعاق ىزدەنىس-شارالار جەتىپ ارتىلادى, تىندىرىلعانى دا از ەمەس, اتقارىلماقتىعى بۇدان دا كوپ.
وتكەن جىلدى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا تۇڭعىش رەت 1 تريلليون 16 ميلليارد تەڭگەگە اسىرىپ, جەمىستى قورىتىندىلاعان وبلىس ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالانى ودان ءارى ورلەتۋگە نىق قادام باسا ءتۇستى. وعان الەۋەت تولىق, مۇمكىندىك كەڭدىگىنە بۇگىندە جەر-جەردە قايناعان جۇمىستار دالەل بولا الادى. ءبىرىنشى توقسانداعى اياق الىس العا قويىلعان مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمىتتەندىرەدى. ونەركاسىپتە, وڭدەۋشى سەكتوردا ءوندىرىستىڭ 13 پايىزعا ارتۋى ەسەبىنەن دامۋ قارقىنى قامتاماسىز ەتىلدى. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيا كولەمى بىلتىرعى سايكەس مەرزىممەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسەگە ءوسۋى ورتاق ىسكە زور قوزعاۋ بولدى. سونىڭ ىشىندە قۇرىلىستىڭ قىزۋ قولعا الىنۋى ناتيجەسىندە 68 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. مۇنىڭ ءوزى وتكەن جىلداعى وسى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 26 پايىزعا ارتقاندىعىن العا تارتار دەرەك. وسىندايلىق وڭ وزگەرىستەر بيۋدجەت ءتۇسىمدەرىنىڭ مولايۋىنا دا اسەرىن تيگىزۋدە. كىرىس بولىگى بيىلعى ءۇش ايدا بىلتىرعىدان 3 ميلليارد 404 ميلليون تەڭگەگە ارتىق تولىقتى.
2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن, جالپى سوماسى 47 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن 24 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇلاردىڭ قاتارىندا جارىق بەرەتىن شام ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ ءتارىزدى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جوبالار بار. ماسەلەن, ول قازاقستانعا جىلىنا 300 مۆت گەنەراتسيالىق قۋاتتىلىقتى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. كوشە شامدارى كوپ ورناتىلعان الماتى مەن استانا قالالارى ءۇشىن اسا پايدالى. شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا باستالعان «ەكسپورت-2020» باعدارلاماسى جەرگىلىكتى ونىمدەر وتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتسە, ال 2011-2015 جىلدارعا جانە 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان اگروونەركاسىپ كەشەنىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋدىڭ اۋقىمدى ءىس-شارالارى وسى باعىتتا ەلەۋلى وزگەرىستەر كۇتتىرىپ وتىر. ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس وركەندەۋ جولىنداعى جاڭا ءبىر قارىشتى قادام بۇل كۇندە وبلىس تىنىسىنا وسىلايشا تىڭ سەرپىن بەرىپ كەلەدى. ەل تاريحىنداعى ەڭ مەرەيلى مەرەكە – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن سۇبەلى تابىستارمەن اتاپ وتۋگە تاۋداي تالپىنىس قاراعاندىلىقتارعا ورتاق ىنتا.
وبلىسقا جۇمىس ساپارىن جالعاستىرعان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كەشە قاراعاندىدا جاڭادان قاتارعا قوسىلعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نىسانداردى ارالاپ كورىپ, ىستەرىمەن تانىستى. ونداعى ۇجىمدار پرەزيدەنتتى سايلاۋداعى تاماشا جەڭىسىمەن قۇتتىقتاپ, وزدەرىنىڭ قۋانىشتارىن ءبىلدىردى.
الدىمەن ەلباسى «ەرگونوميكا» جشس-ىندە بولىپ, ونىڭ ءبۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستى. بۇل كاسىپورىن 1996 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. ول – تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە, ەنەرگيا ۇنەمدەۋدە جانە اۋىز سۋدى تازالاۋ, ەسەپتەۋ جۇمىستارى بويىنشا جاڭا, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىق. وندىرىسكە ەنگىزگەن كەيبىر جاڭالىقتارىن فيرما الدىمەن وزدەرىنىڭ كەڭسەسىن سالعاندا پايدالانىپتى. سول «ەرگونوميكا» ءوفيسىن سالعاندا قولدانىلعان ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى مەن جابدىقتارى قازىر دە ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ, فيرمانىڭ وسى شىعىندارعا تولەنەتىن قاراجاتىن ايتارلىقتاي ۇنەمدەپ وتىر ەكەن. بارلىعى 1850 شارشى مەتردى قۇرايتىن وفيس عيماراتىنىڭ ەنەرگەتيكا مەن جىلۋعا تولەنەتىن قاراجاتى ءدال وزىندەي باسقا عيماراتتارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن كورىنەدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆقا قولدانىلعان جابدىقتار مەن تەحنولوگيالار كورسەتىلىپ, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى تانىستىرىلدى. سونىڭ ىشىندە جىلۋدى بۇرىنعىشا قابىرعالار ارقىلى بەرۋ ەمەس, اياقتىڭ استىنان جىبەرۋ, سونداي-اق سۋىق كوبىرەك ەنەتىن سولتۇستىك قابىرعالاردى تۇتاس قويىپ, تەرەزەنى وڭتۇستىك جاقتان شىعارۋ يدەياسى ەلباسىنا قاتتى ۇنادى. كاسىپورىن باسشىلىعى جىلۋ بەرەتىن ماۋسىمدا وسى جابدىقتاردى پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا جىلۋعا تولەنەتىن 650 مىڭ, ال ەلەكتر ەنەرگياسىنا تولەنەتىن 300 مىڭ تەڭگە ۇنەمدەلگەنىن ايتتى. «ەرگونوميكا» جشس اياسىندا كوپتەگەن كاسىپورىندار جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىرىپ, ونى ءتاجىريبەدەن وتكىزەدى. سونىڭ ىشىندە جشس «المازسەرۆيس» سۋدى بۇزىلۋدان ساقتايتىن «پەنەترون» گيدرويزولياتسيالاۋ جۇيەسىن, قازاقستان مەن گەرمانيانىڭ «مينوۆا كازاحستان» بك جىلۋ جۇيەسىندەگى جىلۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتپەيتىن يزولياتسيالاۋ ماتەريالدارىن الدىمەن ءتاجىريبەدەن وتكىزىپ, قازىر وندىرىسكە ەنگىزىپتى. ال «قاراعاندى جارىق» جشس ەلەكتر جۇيەلەرىن جاڭارتۋ مەن دامىتۋعا قاجەتتى «اسكۋە 0,4-10 كۆ» ينۆەستيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرىپتى.
ن.نازارباەۆتىڭ قاراعاندىدا اتباسىن تىرەگەن ەكىنشى نىسانى وبلىستىق قان قۇيۋ ورتالىعى بولدى. اۋماعى 12 993 شارشى مەتر بولاتىن بۇل عيمارات كولەمى 1,6 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. 2008 جىلى باستالعان ونىڭ قۇرىلىسى جاقىندا عانا اياقتالىپتى. ورتالىق جىلىنا 20 مىڭ ليتر قان ساقتاي الادى. وسىناۋ الىپ مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ جالپى قۇنى 2,7 ملرد. تەڭگە ەكەن. ەلباسى ونىڭ كوپتەگەن بلوكتارىن ارالاپ, ورتالىقتىڭ جۇمىس ىستەۋ تارتىبىمەن تانىستى. عيماراتتا قارسى الىپ, ونىڭ ءىشىن ارالاتىپ جۇرگەن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ە.ابىلقاسىموۆ ايماقتا مەديتسينالىق مەكەمەلەردى سالۋ قارقىنى ارتىپ, ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. «پرەزيدەنت بەكىتكەن «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن ماقساتتاردى تولىعىمەن ورىنداۋ جولىندا العا باسا بەرەتىن بولامىز», دەدى ول. قان قۇيۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆ.لاكتيونوۆ ەلباسىن دونورلاردى ىرىكتەۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنەن حاباردار ەتتى. سونداي-اق قان دايىنداۋ بولىمشەسىن, پلازموفەرەز بەن پلازموتسيتوفەرەز زالدارىن, قان كەتۋدى توقتاتۋعا جانە جارا ورنىنىڭ تەز بىتۋىنە ارنالعان فيبرين اتتى مەديتسينالىق جەلىم ازىرلەنەتىن زەرتحانانى كورسەتىپ, ولاردىڭ فۋنكتسيالارىمەن تانىستىردى.
بۇل ورتالىق قازىرگى زامانعى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن جوعارى تەحنولوگيالى دياگنوستيكالىق جانە قان مەن ونىڭ كومپونەنتتەرىن ساقتايتىن تەرموجابدىقتارى, قان ارقىلى بەرىلەتىن ينفەكتسيانى انىقتايتىن تەستىسى بار بىرەگەي كەشەن بولىپ تابىلادى. ونى سالۋ ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان.
كەشەندى ارالاپ شىققان سوڭ ن.نازارباەۆ قاراعاندىعا جاساعان ساپارىن قورىتىندىلاپ, جۋرناليستەرمەن بريفينگ وتكىزدى. وسىنداي قان ورتالىقتارى شىمكەنتتە تىركەلگەن تراگەديالىق جاعدايلاردان كەيىن قولعا الىندى. وندا جاۋاپسىز, بەي-بەرەكەت ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن كەزبەلەردىڭ قانىن قۇيۋدىڭ سالدارىنان ادامدار ولىمىنە جول بەرىلگەن ەدى. الداعى ۋاقىتتا سوندايدى بولدىرماس ءۇشىن ءبىز ساپالى قان ورتالىقتارىن اشۋ ءىسىن شۇعىل تۇردە قولعا الدىق. ونىڭ العاشقىسى شىمكەنتتە, ودان كەيىن استانادا, ەندى مىنە, قاراعاندىدا دا اشىلىپ وتىر, دەي كەلىپ, ەلباسى ورتالىقتىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى ايتىپ بەردى. دەر كەزىندە قاجەتتى قاندى قۇيۋ ارقىلى ادامدى ءولىمنەن الىپ قالا الامىز. سونىڭ ارقاسىندا انا مەن بالا جانە باسقا دا ادامداردىڭ ءولىمى ازايىپ, حالىق سانى دا ارتاتىن بولادى. قازىر قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 72-گە جەتكىزۋ ماقسات ەتىلىپ وتىر, دەدى پرەزيدەنت.
ەلباسى قاراعاندىداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جالپى جۇمىسى تۋرالى ايتقاندا, وعان تولىق قاناعاتتاناتىنىن ءبىلدىردى. سوڭعى بەس جىلدا عانا وبلىستا ون سەگىز دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى سالىنعان جانە ولار جوعارى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتاندىرىلعان. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى دارىگەرلەر مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋى دا جاقسارىپ, جالاقى وسكەن. كارديولوگيالىق ورتالىق تا اشىلعالى جاتىر. ءسويتىپ, وبلىس ازاماتتارى جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ قىمبات وتاسىن شەتەلگە بارىپ جاساتپاي, وزدەرىندە-اق جاساتا الاتىن بولادى. وسىنىڭ ءوزى ءولىمدى ازايتىپ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەدى پرەزيدەنت.
وبلىستىڭ جالپى دامۋ قارقىنىنا باعا بەرە كەلە, ەلباسى ونىڭ دۇرىس باعىتتا ەكەنىن اتاپ ايتتى. بارلىق سالادا دا قاراعاندىلىقتاردا ىلگەرىلەۋ بار. سونىڭ ىشىندە ۇدەمەلى يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا بيىل 24 نىسان ىسكە قوسىلماقشى, بۇل رەسپۋبليكاداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش, دەدى ەلباسى. سونداي-اق ول اۋىل شارۋاشىلىعى, عىلىم جانە باسقا سالالاردا دا ۇلكەن جەتىستىكتەر بارىن اتاپ ءوتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت قاراعاندىلىقتاردى وتان قورعاۋشىلار كۇنى جانە ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس كۇنى مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ, جاقسىلىق تىلەدى.
جاقسىباي سامرات,
ايقىن نەسىپباي.
قاراعاندى.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
