اتاقتى پارتيزاننىڭ اتى ءتىپتى سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ تىزىمىندە دە جوق. ال مەملەكەت قايراتكەرى, عالىم, مايدانگەر-جازۋشى توقتاعالي جانكەلديننىڭ 1967 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن «پارتيزان جورىقتارى» اتتى ەڭبەگىندە, 1977 جىلى مينسك قالاسىندا شىققان «پاميات. بوريسوۆسكي رايون» ەستەلىك كىتابىندا پارتيزان ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ ەسىمى جانە ونىڭ مايدان دالاسىنداعى ەرلىك ىستەرى جايىندا كەڭىنەن جازىلعان. تاريحتا كەڭەس اسكەرلەرىنەن جاساقتالعان «دياديا كوليا» پارتيزان وتريادىنىڭ بولعانى بەلگىلى. ەلەۋ ساعىنوۆ – وسى وتريادتىڭ مۇشەسى. سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا جالعىز ءوزى جاۋدىڭ 13 ەشەلونىن قيراتقان پارتيزان – مۇعالجار ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. الايدا, قازىر جەرلەسىمىزدىڭ ەسىمى ەش جەردە ايتىلمايدى. ءتىپتى, ونىڭ اتى سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ تىزىمىندە دە جوق.
اقتوبەلىك پارتيزان جانە «دياديا كوليا» جاساعى
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا پارتيزان قوزعالىسىنىڭ ماڭىزدى ورىن العانى بەلگىلى. پارتيزان قوزعالىسىنا قاتىسقان قازاق جىگىتتەرىنىڭ اراسىندا اقتوبەلىك ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ ەسىمى كەزىندە قاسىم قايسەنوۆتەرمەن قاتار اتالعان. الايدا, ومىردەن ۇرپاقسىز وتكەن پارتيزاننىڭ ارتىندا ىزدەۋشىسى بولماعان سوڭ, بۇگىندە ونىڭ ەسىمى ەل ەسىنەن وشكەندەي.
بيىل ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىر-پارتيزانى ە.ساعىنوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. جەرلەسىمىزدىڭ قان مايدانداعى ەرلىگىن باتىرلىققا تەڭەگەن بەلارۋس ەلى ونى «باتىر-پارتيزان» دەگەن قۇرمەتكە لايىق كورىپتى. سەبەبى, بۇعان دەيىن بەلورۋسسيادان كەلگەن جاۋاپ حاتتاردىڭ بارلىعىندا وعان باتىر-پارتيزان دەپ انىقتاما بەرىلگەن.
قولدا بار دەرەكتەردە ە.ساعىنوۆ بەلورۋسسيانىڭ مينسك, بوريسوۆ قالالارىن جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسقان. كەسكىلەسكەن سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا نەمىس باسقىنشىلارى ۇستەمدىك كورسەتىپ, كەڭەس اسكەرلەرى ۋاقىتشا كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولعان اۋىر كۇندەردىڭ بىرىندە قازاق سولداتى قاتتى جارالانىپ, ەسىنەن تانادى. ءسويتىپ, ول ءوزىنىڭ اسكەري بولىمىنەن قول ءۇزىپ, جاۋدىڭ باسىپ العان جەرىندە قالادى. اۋىر حالدەگى جاۋىنگەردى بەلورۋسسيانىڭ نوۆو-بوريسوۆ جەرىندە اپالى-ءسىڭلىلى گالينا مەن ەۆگەنيا ستەپانوۆالار تاۋىپ الىپ, جاسىرىن ەمدەۋگە كىرىسەدى. اۋرۋىنان ايىققان جاۋىنگەر جەرگىلىكتى جەردە پارتيزاندارمەن تانىسىپ, 1942 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «دياديا كوليا» اتىمەن اتاعى شىققان پارتيزان بريگاداسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلادى. بۇل بريگادانىڭ كومانديرى كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان پەتر لوپاتين بولاتىن.
بەلورۋسسيانىڭ بوريسوۆ قالاسىنىڭ جەرگىلىكتى مۇراجايىنان كەلگەن جاۋاپ حاتتا 1942-1943 جىلدارى مينسك قالاسىنىڭ ءتۇبىندەگى «كراسنوە-مولودەچنو», «مولودەچنو-ۆيلەيكا» جەرلەرىندە ە.ساعىنوۆ باستاعان پارتيزان توبى جاۋدىڭ سوعىس قۇرالدارى تيەلگەن كوپتەگەن ۆاگوندى تەمىر جول بويىنان قۇلاتىپ, ولاردى ىستەن شىعارىپ, نەمىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ كوزىن جويعانى تۋرالى اقپارات بار. رەسمي مالىمەتتەردىڭ بىرىندە ە.ساعىنوۆتىڭ مايدان دالاسىندا جالعىز ءوزى جاۋدىڭ 13 ەشەلونىن قيراتقانى جازىلادى.
ول 1944 جىلدىڭ 27 ساۋىرىندە بەلورۋسسيانىڭ پاليك كولىنىڭ ماڭىندا پارتيزاندار بريگاداسىمەن جاۋ قورشاۋىن بۇزىپ شىعۋ وپەراتسياسى كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان. بويىندا قازاق قانى بار باتىر-پارتيزاننىڭ سۇيەگى بۇگىندە بەلورۋسسيانىڭ بوريسوۆ اۋدانىنداعى بۋدەنيچي اۋىلىنداعى پارتيزاندار قورىمىندا جاتىر.
اسىلايدىڭ شىعارماسى
قازىر ەمبى قالاسىندا ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ اتىندا كوشە بار. پارتيزاننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ قۇرمەتىنە مۇعالجارلىقتار سول كوشەنىڭ بويىنا جاۋىنگەردىڭ ءومىرى مەن ەرلىگى تۋرالى جازىلعان مەموريالدىق تاقتا ورناتىپ, ونىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, اس بەرۋدى كوزدەپ وتىر. ءبىر كەزدەرى ە.ساعىنوۆ وقىعان ەمبىدەگى قازىرگى №7 ورتا مەكتەپتە, لوكوموتيۆ دەپوسى عيماراتىندا پارتيزانعا ارناپ مۇراجاي اشۋ دا جوسپارلانىپتى. بۇل باستامالار جايىندا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەگىلەر حاباردار. قازىر وسىنداي جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ەمبى قالاسىنداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى توقاش نۇرعاليەۆ (سۋرەتتە) ە.ساعىنوۆتىڭ ەل مۇددەسىن قورعاۋداعى جاساعان ەرلىك ىستەرىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ سانايدى.
– ەمبى قالاسىنداعى لوكوموتيۆ دەپوسى ارداگەرلەرى, تۇرعىندار اتىنان ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جەرلەسىمىز, پارتيزان ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ ەسىمى مەن ەرلىگى سوڭعى كەزدەرى مۇلدەم ەسكەرۋسىز قالعانى تۋراسىندا كوپ ۇسىنىس-پىكىر ءتۇستى. ءبىراز ويلانىپ, بۇل ءىستى اياقسىز قالدىرماۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىم. ويتكەنى, بيىل جاۋىنگەردىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولادى. باستاپقىدا ول تۋرالى ەشقانداي ماتەريال تابا المادىق. ەمبى قالاسىنداعى بالالار كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا اقمۇرزاەۆا مايدانگەردىڭ ەرلىگى جايىندا جازىلعان توقتاعالي جانكەلديننىڭ «پارتيزان جورىقتارى» اتتى كىتاپتى جانە ول تۋرالى ءار جىلدارى باسپاسوز بەتتەرىندە جازىلعان ماتەريالداردى ۇسىندى. ال مۇعالجار اۋدانىنداعى اعايىندى جۇبانوۆتاردىڭ مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ۇلبولسىن مۇحامبەتوۆا ءبىر كەزدەرى پارتيزاننىڭ سۇيەگى جاتقان جەردى ءبىلۋ ماقساتىندا بەلورۋسسيانىڭ بوريسوۆ اۋدانىنا حات جولداعان. جاۋاپ حاتتا ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ سۇيەگى بوريسوۆ اۋدانىنداعى پارتيزاندار قورىمىندا جاتقانى تۋرالى, ءتىپتى نومىرىنە دەيىن انىقتالعان مالىمەت كەلگەن, — دەدى ت.نۇرعاليەۆ.
توقاش اقساقال جاۋىنگەردىڭ اتاتەگىن ءبىلۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنىپتى. ە.ساعىنوۆتىڭ ءبىر اتادان تاراعان تۋىستارى اقتوبەدە تۇرادى ەكەن.
– تەمىر اۋدانىنىڭ كەڭقياق كەنتىنىڭ تۇرعىنى امانكەلدى كوزدىباەۆ ءوزىن ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ تۋىسى رەتىندە تانىستىرىپ, جاۋىنگەردىڭ اتا-تەگىنەن سىر شەرتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, باسىعۇلدان ساتاي, ماتاي, امانتاي جانە ساعىن تۋادى. ساعىننان تاۋمان مەن ەلەۋ تارايدى. تاۋماندا ەكى بالا – تورەحان مەن ىرىستى ومىرگە كەلەدى. قازىر ىرىستىنىڭ قىزى اسىلاي ەمبىدە تۇرادى. ساتاي, ماتايدان تاراعان ۇرپاقتارمەن جاقىن ارالاسامىن. 1976 جىلى 6-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە اسىلاي ناعاشى اتاسى ەلەۋ تۋرالى شىعارما جازادى. كوپ ىزدەنەدى, ءتىپتى بەلورۋسسياعا حات جولدايدى. ول جاقتان جاۋاپ كەلەدى. پارتيزاننىڭ اتىنا بەرىلگەن ناگرادالار مەن قۇجاتتاردى الىپ كەتۋ ءۇشىن بەلورۋسسيادان شاقىرتۋ قاعاز دا كەلگەن. الايدا, ول كەزدە بۇل ىسپەن ماقساتتى اينالىسقان ءبىر جان بولماپتى. ءسويتىپ, ناعاشى اتاسىنىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى اڭگىمەنى ءبىرىنشى بولىپ قوزعاعان اسىلاي ەكەن. اسىلايدىڭ وسى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەمبى قالاسىنداعى ءبىر كوشە كەيىن ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ اتىمەن اتالعان. سول تۇستا بارلىق مەكەمەدە جاۋىنگەردىڭ ەرلىگى تۋرالى ايتىلىپ, ۇيىمداردا, مەكتەپتەردە ناسيحات جۇمىستارى ءجۇرگىزىلگەن. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە, ساعىنوۆتىڭ ەسىمى قايتا ۇمىتىلا باستايدى, – دەيدى توقاش اقساقال.
ساعىنوۆتىڭ كوشەسىن «تارتىپ العان» كىم؟
كەزىندە ەمبى قالاسىنداعى نەگىزگى كوشەلەردىڭ بىرىنە ەلەۋ ساعىنوۆتىڭ اتى بەرىلگەنىن جوعارىدا ايتتىق. قازىر ەلەۋدىڭ اتىنداعى كوشە ەلەۋسىز جەردە ورنالاسقان. بۇرىنعى ساعىنوۆ اتىنداعى كوشەنى بۇگىندە ىقپالدى ءبىر ازاماتتىڭ اتاتەگى يەلەنىپتى.
پارتيزاننىڭ اتىنا كوشە بەرىلىپ, ەسىمى مەن ەرلىگى كوپشىلىكتىڭ اۋزىندا جۇرگەن وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا ەمبى قالاسىنداعى قازىرگى №2 ورتا مەكتەپتە جاۋىنگەردىڭ قۇرمەتىنە مۋزەي دە جاساقتالعان. سول كەزدەرى اسىلاي ناعاشى اتاسىنا قاتىستى قولىنا تيگەن قۇندى دەرەكتەر مەن جازعان شىعارماسىن, تۇپنۇسقا نەگىزىندەگى جالعىز سۋرەتتى سول مۇراجايعا تابىستايدى. الايدا قازىر ول دەرەكتەردىڭ بىردە-ءبىرى ساقتالماعان, ءتىپتى مۇراجايدىڭ ءىزى دە جوق.
– 1974-1976 جىلداردىڭ شاماسىندا ە.ساعىنوۆپەن بالا كۇنىندە بىرگە ويناپ, بىرگە وسكەن قۇربىسى بەلورۋسسياعا بارىپ, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قۇرىلعان «دياديا كوليا» پارتيزان جاساعىنىڭ كومانديرى لوپاتينمەن كەزدەسىپ, بىرقاتار پارتيزانمەن تىلدەسكەن. ول ماسكەۋدە دە بولىپ, ە.ساعىنوۆتىڭ ورىس ايەلىنىڭ ۇيىنە بارعان. جاۋىنگەردىڭ ورىستان تۋعان قىزى بار دەگەن اقپارات اكەلگەن. ارينە, بۇل دەرەكتى ءالى دە ناقتىلاۋ قاجەت. دەگەنمەن, ارتىندا ۇرپاعى قالماعان سوڭ, قازىر پارتيزان ىزدەۋسىز قالىپ وتىر. اسىلاي دا وسى ءىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋىمدى وتىنەدى. قازىر قۇزىرلى ورگاندارعا حات جازىپ, ءالى دە بولسا پارتيزان تۋراسىندا تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇل ىسكە اقتوبە جانە الماتى قالالارىنداعى كەيبىر قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى جاناشىرلىق تانىتىپ, جۇيەلى جۇمىس جاساپ جاتىر. وكىنىشتىسى, بەلورۋسسياعا بارىپ, جاۋىنگەردىڭ كومانديرىمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن الگى كىسى ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ومىردەن وزعان. ونىڭ بەلورۋسسيا مەن ماسكەۋگە جاساعان ساپارى تۋرالى اڭگىمەنى ەشكىم قاعازعا ءتۇسىرىپ الماعان, – دەيدى توقاش نۇرعاليەۆ.
ارايلىم نۇرباەۆا,
جۋرناليست
اقتوبە وبلىسى
