– ناتاليا پاۆلوۆنا, كۇنى كەشە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسى ءوتتى. ەلىمىز ەندى 1 مامىر − قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى مەرەكەسىن تويلاعالى جاتىر. ايتۋلى وسى ءىس-شارالاردىڭ تۇپكى ماقساتى بىردەي سياقتى. وسىعان كەلىسەسىز بە؟
– ارينە, كەلىسەمىن. قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى 1996 جىلدان بەرى مەرەكە رەتىندە اتالىپ كەلەدى. ال كەشەگى وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ححV سەسسياسىنىڭ تاقىرىبى «جاڭعىرۋ نەگىزى – تۇراقتىلىق, بىرلىك, كەلىسىم» بولدى. اسسامبلەيانىڭ سەسسياسىندا دا, وتكەن جىلدار ىشىندە مەرەكەلەنگەن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىندە دە ەلىمىزدەگى ەتنوستار اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماق, سالتانات قۇرعان بەيبىتشىلىك, جاراسىم تاپقان دوستىق بارىنشا ءسوز ەتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن تابىستارىمىز, باعىندىرعان بەلەستەرىمىز مىسالعا كەلتىرىلدى, بولاشاقتا اتقارىلاتىن ومىرشەڭ ىستەر تاعى ءبىر سارالانىپ, ماقسات-مىندەتتەرىمىز ناقتىلاندى.
بۇل ماسەلەلەردە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ونىمەن جاقىنىراق تانىسقان ادامنىڭ بويىندا ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى كەمەل, بۇگىنگىدەن ەرتەڭىمىز جارقىن بولادى دەگەن سەنىمدىلىك ورنىعاتىنى انىق. مىسالى, ماقالادا اتاپ كورسەتىلگەن الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ جانە ونى نىعايتۋ, ۇلتتىق يدەولوگيانى جەتىلدىرۋ, قوعامدىق سانانى ترانسفورماتسيالاۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەر قازاقستاندىقتار ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبىلۋ. ءمىنە, وسىلار قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدى دامۋىنا رۋحاني سەپتەسۋشى جاڭا باستامالاردىڭ تاقىرىبى بولادى. سونداي-اق, ول قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق ءبىرلىكتى نىعايتۋشى قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەيدى.
– ەلىمىزدىڭ حالقى العىس ايتۋ كۇنىن دە اتاپ ءوتىپ ءجۇر...
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 1 ناۋرىز العىس ايتۋ كۇنى دەپ بەلگىلەندى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا 1 ناۋرىزدا (1995 جىلى) قۇرىلعان ەدى. اسسامبلەيانىڭ ححIII سەسسياسىندا سويلەگەن ءسوزىندە ەلباسىمىز 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى دەپ جاريالاۋ ءجونىندە ۇسىنىس بىلدىرگەن بولاتىن. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعان كۇن – 1 ناۋرىزدى جىل سايىن بارلىق ەتنوستاردىڭ ءبىر-ءبىرىنە مەيىرباندىق تانىتىپ, ول ادامداردى ءوز تۋعانىنداي قابىلداعان قازاقتارعا العىس ايتۋ كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋ ادىلەتتى بولار ەدى. ول كۇن ءبىزدى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا ءتۇسپەك. بۇل كۇن مەيىرىمدىلىكتىڭ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن دوستىعى مەن ماحابباتىنىڭ جارقىن مەرەكەسى بولا الار ەدى», − دەگەن ەدى سوندا ەلباسى.
ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل كۇندەردەگى سالتانات ەل پرەزيدەنتىنىڭ بىرلىك پەن جاسامپازدىقتى نىعايتۋعا دەگەن ساياساتىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ تۇر. اۋەل باستان ۇستانعان ىنتىماق پەن بەرەكە-ءبىرلىكتىڭ جەمىستى ناتيجەسىنە بۇگىندە بارشا قازاقستاندىق كۋا بولىپ وتىر. ال العىس ايتۋ كۇنىن, بۇل قازاق حالقىنا نەمەسە بارلىق ەتنوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە العىس ايتۋى عانا ەمەس, سونداي-اق, ونى ءار ازاماتتىڭ ءوز ەلىنە, ءوز وتباسىنا جانە ءوز تۋعان جەرىنە العىس ايتۋى دەپ قابىلداعان ءجون. العىس ايتۋ كۇنىن اتاپ ءوتۋ «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى. سول سەبەپتەن دە, بۇل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدىق رۋحاني سانانى تولىقتىرۋعا باعىتتالعان نەگىزگى جوبالارىنىڭ ءبىرى بولماق.
– بۇگىندە ءتىل ساياساتىن جەتىلدىرۋ جانە ۇشتىلدىلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى قويىلىپ وتىر. ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز قانداي؟
– قوعامدى جۇدىرىقتاي جۇمىلدىراتىن جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىم نەگىزىندەگى قازاقستاندىق مودەلدىڭ اتالعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى وزىندىك تاجىريبەسى بار. ولار رەتىنە قاراي ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. العاشقى كەزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە باسىمدىق بەرىلگەن بولسا, سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق تىلىمەن بىرگە, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىن دە مەڭگەرۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. اعىلشىن ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ نەگە قاجەت ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى تالاي رەت ايتقان بولاتىن. بۇلاردان بولەك, ەلىمىزدە وزبەك, ۇيعىر, تاتار جانە باسقا بىرقاتار ەتنوستاردىڭ ءوز انا تىلدەرىندە ءبىلىم الۋلارىنا مۇمكىندىكتەرى بار. كورەي, نەمىس, ۇيعىر تەاترلارى جۇمىس ىستەۋدە. بۇدان ارتىق قانداي قامقورلىق, قانداي جاناشىرلىق كەرەك؟!
ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا اعىلشىن تىلىنە قاتىستى مىناداي وي ايتىلادى: «جەر جۇزىندەگى ميللياردتان استام ادام ءوزىنىڭ تۋعان تىلىمەن قاتار, كاسىبي بايلانىس قۇرالى رەتىندە جاپا-تارماعاي وقىپ جاتقان اعىلشىن ءتىلىن ءبىزدىڭ دە جاپپاي جانە جەدەل ۇيرەنۋىمىز كەرەكتىگى ەش دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىندەي». ەندى قازاق جازۋىن ءبىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. بۇل قازاقستاننىڭ الەم مادەنيەتىمەن جانە عىلىمىمەن جاقىنىراق تانىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جاعىنان, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قازاقستان قوعامىمەن, قازاق ەلىنىڭ تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىمەن, ءتۇرلى ونەر تۋىندىلارىمەن تانىسىپ, بولاشاقتا بايلانىستار جاساۋىنا جول اشادى.
– قازاقستان قوعامىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ ينستيتۋتتىق جۇيەسى نىق ورنىقتى دەپ ايتا الامىز با؟
– ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ ينستيتۋتتىق جۇيەسى جاسالعان جانە ول ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىندە ولار ءوز ءمىندەتىن ءتيىمدى اتقارۋدا دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. مىسالى, ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە اسسامبلەيا قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى تيىمدىلىكپەن جاڭعىرتۋدا جانە ول رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن نەگىزگى رەسۋرس بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, قازىرگى كەزدە اسسامبلەيا قىزمەتىنە جاڭا باعىتتار دا قوسىلىپ وتىر. ولار – قوعامدىق كەلىسىم مەن قوعامدىق باقىلاۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋ, مەديتاتسيا مەن قايرىمدىلىق قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ. قىزمەتتەردىڭ كوپشىلىگى زاڭنامالىق مودەلدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق اسپەكتىلەرىن كەڭەيتەدى. ياعني, قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن ءبىرلىكتى دامىتۋعا بايلانىستى كەشەندى ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا مىندەتتەيدى. قورىتا ايتقاندا, باق باعالاي بىلگەننىڭ باسىنا قوناتىنىن ۇمىتپايىق, ياعني ءبىرلىگىمىزدى باعالاي بىلەيىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
