تاعىلىم

وتكەن كۇندە بەلگى جوق جەيدى. ولاي بولسا, وسىدان جارتى عاسىر بۇرىنعى باسىڭنان وتكەن كەيبىر دۇنيەلەر نەگە ۇمىتىل­مايدى؟ ءيا, ول كەزدە كۇش-قۋا­تىمىز تاۋ قوپارارداي كورىنە­ىن, ارمان-مۇددەمىز اسقاق, بيىك بولاتىن. جاس بولاتىنبىز. سوندىقتان دا شىعار. شالعايدا جاتقان ەلدى مەكەنگە اندا-ساندا باس تىرەگەن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدەگى جۋرناليست, جازارمان قاۋىمعا قىزىعا قارايتىنبىز. ايتقان اڭگىمەلەرىن ۇيىپ تىڭ­داپ, ءسوز ساپتاسىنا, مىنەز-قۇل­قىنا, ءجۇرىس-تۇ­رىسىنا كوڭىل بولەتىنبىز. ەلىكتەيتىنبىز, سولار سياقتى باس­پاسوز بەتىنەن ءجيى كورىن­گىمىز كەلىپ, حابار-وشار جا­زا­تىنبىز. ءسوي­تىپ, بىرتە-بىرتە جەرگىلىكتى گازەت­تەردىڭ شتاتتان تىس تىلشىسىنە اينالىپ, ونىڭ تۇراقتى اۆتور­لارى­نىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ءبىزدىڭ اقپارات كەڭىستىگىنەن كورىنۋىمىز وسىلاي باستالعان. ءباسپاسوز سالاسىنا پالەنباي جىل ءومىرىن ارناپ, ىستىق-سۋى­عى­نا كونىپ, بۇل كاسىپتىڭ جاق­سىلىق-جاماندىعىن, اۋىرتپا­لىعىن بولىسە بىلگەن, وت-كورى­گىن­دە ءپىسىپ-شىڭدالعان كاسىپقوي جۋرناليستەردىڭ قايسىسىنان بولسا دا تاعىلىم الىپ, يگى شاراپاتىن كورگەنىمىز شىن. دەي تۇرساق تا, بۇلاردىڭ ىشىنەن ەكى ادامدى اسەكەڭ – جازۋشى-جۋر­ناليست, مايدانگەر اسكەن نابيەۆ – پەن بەلگىلى جۋرناليست ورەكەڭ – وراق سماعۇلوۆ – اعالارىمدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. اقمولا وبلىسىنىڭ سوناۋ تەرىسكەيىندەگى اقسۋ رۋدنيگىندە قونىس تەپكەن «سوۆەتسكايا» دەپ اتا­لا­تىن كوشەدە نەگىزىنەن كە­رەي­دىڭ كۇرسارى تارماعىنان ءور­بيتىن ءبىر-بىرىمەن اتالاس, تۋىس-جەكجاتتار ورنالاسقاندىقتان قا­زاقتار ونى «بايسۇگىر» اۋىلى دەي­تىن. اسەكەڭنىڭ اكەسىنىڭ, اعا­لارىنىڭ ءۇي-ىشتەرىمەن كورشى تۇر­دىق. سوندىقتان بولار, جازۋ­شى اعامىز اقسۋعا بىردە رەداكتسيا تاپسىرماسىمەن, كەيدە جەكە شارۋاسىمەن كەلە قالسا: «عازيز اعايعا سالەم بەرەيىن», دەپ ءبىزدىڭ ۇيگە ۇنەمى كىرىپ شىعاتىن. ارينە, ماسەلە اعايىنشىل, تۋىس­شىلدىقتا عانا ەمەس. مە­نىڭ گازەتكە شىققان ءبىرلى-جارىم حابار-وشارىمدى بايقاپ: «رەداكتسيامەن بايلانىسىڭدى ۇزبە, جازىپ تۇر, كومەك كەرەك بولسا ايت, ۇيالما», دەپ قولداپ, قول­پاش­تاپ, اقىل-كەڭەسىن بەرىپ جا­تا­تىن. بىردە ول گازەت تاراتۋ ناۋ­قانىمەن كەلگەندە جانىن­داعى جولداسىن: «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىنەن. وراقباي سما­عۇلوۆ» – دەپ تانىستىردى. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى – «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» اقمولا وبلىسىنداعى ارناۋلى وكىلى رەتىندە وسى جاۋاپتى قىزمەتتى ءمىن­سىز اتقارعان اعامىزدىڭ ءار­تۇرلى تاقىرىپقا جازعان سۇبەلى ماتەريالدارىنان وقۋشىلار قۇ­لاعدار ەدى. ونىڭ ورىندى, ءدا­لەلدى جازعان كەيبىر سىن ماقا­لالارى ولكەلىك, وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ بيۋرو ءماجى­لىس­تەرىندە تالقىلانىپ, ءتيىستى قورىتىندى جاسالىپ, جۇرتشى­لىقتى ەلەڭ ەتكىزىپ جاتاتىن. مىنە, وسىنداي مايتالمان گا­زەت قىزمەتكەرىنىڭ ءبىزدىڭ جاقتا ءىسساپاردا جۇرگەندە ونىمەن بىرنەشە كەزدەسۋدىڭ رەتى تۇسكەن. مۇنىڭ ءوزى مەن سياقتى جۋرناليست بولامىن, گازەتكە بارامىن دەپ تالپىنىپ جۇرگەن ادام ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولعانىن جاسىرا المايمىن. ورەكەڭنىڭ كەرەك-اۋ دەگەن كىسىلەرمەن كەزدەسىپ, قالاي اڭگىمە-سۇحبات قۇرعانىنا كۋا بولدىق. ءتيىستى قۇجاتتار مەن دەرەكتەردى مۇمكىندىگىنشە مولىراق جيناپ, مۇنى قالاي پايدالانۋعا بولا­تىن­دىعىن سۇرىپتاپ, قالاي انىق­تايتىندىعىن بايقادىق. تولىپ جاتقان ءارتۇرلى اقپاراتقا دۇرىس باعاسىن بەرە ءبىلۋى, سوسىن مۇنىڭ ءبارىن قورىتىپ, قالاي ءبىر جۇيەگە تۇسىرەتىندىگىن كەيىن گازەتتەن وقىدىق. جۋرناليست اعا­مىزدىڭ قيمىل-ارەكەتىنە ءۇڭىلىپ, قاجەتتى دەگەن كوپ نارسەنى كوڭىلگە تۇيدىك, ساباق الدىق. وسىعان وراي كاسىپقوي جازارمان مەن جەرگىلىكتى ءتىلشىنىڭ ارا قاتىناسى تۋرالى ءبىر مىسال كەلتىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. اقسۋ رۋدنيگى كومسومول ۇيى­مى­نىڭ سەكرەتارلىعىنا قاتارى­نان ەكى دۇركىن سايلانباستان بۇ­رىن بەس جىل كەن كارەرىندە ەلەكترشى بولىپ ىستەگەندىكتەن كا­سىپ­ورىنداعى جۇمىس بارىسىنان حابارىم بار بولاتىن. قوعامدىق ءتىلشى رەتىندە ءوندىرىس وشاعىندا قول جەتكەن تابىستاردى, ەڭبەك وزاتتارىنىڭ ونەگەلى ىستەرىمەن قاتار ورىن العان كەمشىلىكتەردى دە گازەتكە جازىپ تۇراتىنمىن. بىردە تەحنيكا قاۋىپسىزدىگى ەرە­جە­لەرى­نىڭ قاتاڭ ساقتالما­عان­دىعىنان جانە باسشى ينجەنەر-تەحنيك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورالىم­سىزدىعىنان كارەردە تەحنوگەندىك اپاتقا جول بەرىلدى, تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتار كەن ورنىنداعى زابويدا سۋ استىندا قالدى, شارۋا­شىلىق كوپ شىعىنعا باتتى. ءون­دىرىستە قالىپتاسقان وسىنداي ءتو­تەن­شە جاعداي تۋرالى ورەكەڭمەن اقىلداسىپ ەدىم, اقمولادان ادەيى كەلدى. بولعان جاعدايدى كوزىمەن كوردى, ماماندارمەن, باسشىلار­مەن كەزدەستى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءۇڭىلدى. ءسويتىپ, مەنىڭ «جاۋاپكەرشىلىك قايدا؟» دەگەن ماتەريا­لىم­نىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە (31.08.1963) جارىق كورۋى­نە مۇرىندىق بولدى. جولىمبەت ونەركاسىپ-ءوندىرىس­تىك پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى س. كراسنوستانوۆتىڭ رەداكتسياعا جىبەرگەن جاۋابىندا: ا.كاكەنوۆ جازعان سىن ماقالانى ارنايى تال­قىلادىق, اۆتور «كەن كارەرىنىڭ جۇمىسىندا ەلەۋلى كەمشىلىكتەر ورىن الىپ وتىرعاندىعىن دۇرىس كورسەتكەن. تەكسەرۋدە گازەتتە كور­سەتىلگەن فاكتىلەر انىقتال­دى», دەپ جازدى. سەكرەتار جولداس مۇنداي بەرەكەسىزدىككە جول بەرگەن باسشىلاردىڭ اتى-ءجونىن تۇستەپ, اكىمشىلىك جازاعا ۇشىراعاندىعىن ايتا كەلىپ, «ورىن العان كەمشىلىكتەردى الداعى ۋاقىتتا بولدىرماۋ ءۇشىن ناقتى شارالار بەلگىلەندى», – دەپ حابارلادى («سوتسياليستىك قازاقستان», 28.11.1963). * * * تىڭ يگەرۋ ناۋقانىن قارقىن­دى جۇرگىزەيىك دەگەن جەلەۋمەن ەلى­مىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنەن سا­رى­ارقا جەرىنە ادام كوشى ەشەلون-ەشەلونمەن تولاسسىز اعىلدى. اۋىل شارۋاشىلىق كەشەنىنىڭ, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ, قۇرىلىس ۋچاسكەلەرىنىڭ, باسقارۋ اپپارات­تارى­نىڭ تۇتقالى ورىندارىنا ورتالىق جىبەرگەن كادرلار جاي­عاسىپ, جەرگىلىكتى ماماندار قىز­مەتىنەن ىعىستىرىلىپ, شەتتەتىلىپ جاتتى. مۇنداي يمپەريالىق ساياساتتىڭ ەل ىشىندەگى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ شيەلەنىسە تۇسۋىنە اسەر ەتكەندىگى ءسوزسىز. ايتالىق, سول كەزدە پاتەر ءبولۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ, ادىلەتسىزدىك بەلەڭ الا باستايدى. جاڭادان اشىلعان كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەرگە اۋىلدان كەلگەن قازاقتار جۇمىسقا ورنالاسادى, قالادان ءۇي الامىز دەپ ۇمىتتەنەدى. بىراق جايلى قونىسقا قولى جەتپەگەن ولار بالا-شاعالارىن شۇبىر­تىپ, قىمباتقا پاتەر جالدايدى نەمەسە قالا شەتىندەگى لاشىق­تاردا تۇرىپ, كۇن كەشەدى. قالادا جاڭا ۇيلەر سالىنىپ جاتسا دا ولارعا مۇنداي جاقسىلىقتىڭ اۋىلى كورىنە قويمايدى. مىنە, وسىعان بايلانىستى وراقباي اعا سماعۇلوۆ ەندى اقمولاداعى كەزەك بويىنشا ءۇي بەرۋ مەن ءبولۋدىڭ ناقتى جاع­دايىن جان-جاقتى زەرتتەپ, «اق­مولاداعى تالاپاي» دەگەن فەلەتون جازادى. «سوتسياليستىك قا­زاق­ستاننىڭ» سىنى قوعامدا تو­سىننان جارىل­عان بومبا سياق­تى اسەر ەتەدى. جۇرت ءبىر-ءبىرى­نەن ەستىپ, فەلەتون شىققان گازەت ءنومىرىن دۇڭگىرشەكتەن ىزدەپ ءجۇرىپ سا­تىپ الادى. مۇ­نى ەستىپ-سەزگەن ءارتۇرلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار ماتەريالدى قولما-قول اۋدارتىپ, ونىڭ ماز­مۇنى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بەس وبلىسىنا جايعاسقان ولكە اۋماعىنا تەز تارايدى. فەلەتون پارتيا, سوۆەت ۇيىمدارىنىڭ جينالىستارىندا ارنايى تالقىعا ءتۇسىپ, كەزەكپەن ءۇي ءبولۋ ءتارتىبىن بۇزعان لاۋا­زىم­دى شەنەۋنىكتەرگە سوگىس جا­ريالانىپ, ورىنسىز زارداپ شەككەن جازىقسىز جانداردىڭ ءبىرسى­پىراسى وزدەرىنە ءتيىستى پاتەر­لەرىن يەمدەنەدى. وسىعان وراي قوعامداعى ەڭ وتكىر الەۋمەتتىك ماسەلەگە جاناشىرلىق ءبىلدىرىپ, ونى باسپاسوزدە جاريالاپ, اقي­قات تۋىن اسقاقتاتا بىلگەن جۋرناليست وراقباي سماعۇلوۆتىڭ ءوزى دە, ونى بايتاق ەلگە حابار­لاعان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ دە ابىروي-بەدەلى ەل ىشىندە اسپانداي تۇسكەنى ءسوزسىز. ونى ايتاسىز, بۇل فەلەتون­نىڭ جاڭعىرىعى شەت ەلگە جەتكەن. ولاي دەيتىنىمىز, رەيتەر مەن بي-بي-سي اگەنتتىگى وسى ماتەريال جونىندە اقپار تاراتىپ, حابار­دىڭ رەداكتسيالىق اڭداتپاسىندا ونىڭ اۆتورى «سوتسياليستىك قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى, بەلگىلى قازاق ءجۋرناليسى» دەپ جازعان. ورەكەڭ مۇنى بىلمەيدى. سولاي بولا تۇرسا دا ءبىر كۇنى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جەرگىلىكتى باسقار­ما­سىنا شاقىرىلادى. – سماعۇلوۆ جولداس, فەلە­توندى بىزگە قارسى شەت ەلدەردىڭ رەيتەر مەن بي-بي-سي سياقتى اگەنتتىكتەرىنە نەگە بەردىڭىز؟ قانداي ماقساتپەن؟ بۇعان كىم كومەكتەستى؟ مۇنى ءوز ەركىڭىزبەن ىستەدىڭىز بە, الدە بىرەۋ ءماجۇبىر­لەدى مە؟ كىم-كىمدەرمەن بايلا­نىس جاسادىڭىز؟.. ورەكەڭنىڭ ءوڭى تۇگىل, تۇسىنە ەنبەيتىن سۇراقتار. جۋرناليست اعامىز بۇدان بەيحابار بولسا, نە ايتۋشى ەدى؟ كەيىن بۇعان تەرگەۋشىنىڭ ءوزى­نىڭ دە كوزى جەتكەن. * * * قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى وراقباي سماعۇلوۆ اعا­مىز بارلىق عۇمىرىن قازاق باس­پاسوزىنە ارنادى. 1950 جىلدىڭ 1 اقپانىندا «سوتسياليستىك قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ تابالدى­رى­عىن يمەنە اتتاعان ول وسى قارا شاڭىراقتا تاپجىلماستان تابا­نى كۇرەكتەي جيىرما بەس جىل ىستەدى. ەڭبەك جولىن ادەبي قىزمەتكىرلىكتەن باستاپ مەنشىكتى ءتىلشى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى, رەدكوللەگيا مۇشەسى بولدى. سودان سوڭ 1975 جىلدان زەينەتكە شىق­قانعا دەيىن «قازاقستان كوممۋنيسى» (قازىرگى «اقيقات») جۋر­نالىندا ءبولىم باسقاردى. زەينەتكەر بولا ءجۇرىپ, قازمۋ-دە ءبىراز ۋاقىت ءدارىس بەردى. قازىر وراقباي اعامىز ارا­مىز­دا جوق. سولاي بولسا دا, قازاق ءباسپاسوزىن وركەندەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان مايتالمان جۋر­ناليستىڭ اسىل بەينەسىن كەيىنگى ۇرپاعى ۇمىتپايدى, ءاردا­يىم ەسىندە ساقتايدى دەپ وي­لايمىز. امانتاي كاكەن. استانا.