سونىمەن, توپان تاسقىنى سالدارىنان الدىڭعى ازيا مەن ارابيا توپىراعىن جايلاعان ۇندىەۋروپالىقتار جانە ءۇندى مۇحيتى جيەگىندەگى قيىر وڭتۇستىك پەن ءۇندى وزەنى مەن اۋعان گيمالايدى جايلاعان ورال-التاي تىلدىلەر ەۋرازيا جوتاسىنا اۋىپ, سول توپىراقتا ىرگەلى سۋپەرەتنوستار قالىپتاپ, توپان تاسقىنىندا قارىققا جۇتىلعان ولكەلەرى قايتا قۇرعاي باستاعان ب.ز.ب. 5-ءشى مىڭجىلدىقتان كەيىن بايىرعى وتاندارىنا كەرى لىقسىدى. سول جەرلەردە ادامزات قاۋىمىنا ونەگە بولعانداي وركەنيەتتەر قالىپتادى. ونىڭ جارقىن ايعاقتارى شۋمەر, شۋمەر-اككاد, ەگيپەت, حەت مادەنيەتتەرى. وسىناۋ اتىشۋلى ءوركەنيەت وشاقتارىمەن بىرگە قاتار, ءارتۇرلى ءانايى-ءمانايى سەبەپتەرمەن اۋىزعا الىنىپ ايتىلا بەرمەيتىن, ءۇندى وزەنىنىڭ باتىس جازىعىندا دراۆيد ءتۇركىلەرىنىڭ «حاراپا مادەنيەتى» دە قالىپتاستى. ول مادەنيەت ب.ز.ب. 3-ءشى مىڭجىلدىقتا شۋمەر وركەنيەتىمەن دارەجەلەس دەڭگەيدە تالاسا دامىدى. وسىناۋ تۇركىلىك «حاراپا مادەنيەتى» قالىپتاسقان ايماقتى قايسىبىر عالىمداردىڭ سوزدەن جاڭىلعانداي «ازيالىق ەفيوپيا» دەپ قالاتىندارى بار. مۇندا ارگى سىرىندا بىزگە جەتپەگەن سەبەپتەر جاتسا كەرەك.
ەفيوپيانىڭ ومو ايماعىنان بۇدان 2,1 ملن جىل بۇرىن جاساعان ادام قاڭقالارىنىڭ تابىلۋى – ونى ادامزات قاۋىمىنىڭ تال بەسىك ەجەلگى وتانى دەپ تانۋ باسىم ازىرشە. ءيا, ازىرشە دەلىك! ودان دا ەرتە كەزەڭنىڭ دايەكتەرى تابىلۋى مۇمكىن عوي. «ات اۋناعان جەردە تۇك قالادى» دەپ, الەمنىڭ قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزگەن العاشقى ادام قاڭقالارىنان باسقا, اتالمىش توپىراقتا كونەنىڭ كوزى دەرلىك نە بار ەكەن دەپ, ەفيوپيا كۇلدىگىن ءتۇرتىنىپ كورەلىك. 2 ملن جىل ءوتكەن جەردەن كادەگە جارارلىق بىردەمە تابام دەۋ كۇلكىلى كورىنۋى دە مۇمكىن.دەگەنمەن, ءۇمىتسىز شايتان دەگەن.
ارابتار اراسىندا وتىرعانمەن, ارابتار ولاردى اراب سانامايدى, باسقا ناسىلگە جاتقىزادى. حالقىنىڭ ءبىر جارتىسى مۇسىلمان, ءبىر جارتىسى حريستيان. انتروپولوگيالىق ايىرىمدار جونىنەن ەلدىڭ ءبىر بولىگى افريكالىقتار دا, ەكىنشى بولىگى اينىماعان تۇركى تيپتەستەر. 5 مىڭ جانە 10 مىڭ مەترگە جۇگىرۋدەن الەمنىڭ التى دۇركىن چەمپيونى كيپچوكي تورعايدىڭ ىسقاياق, قاتپا قارا جىگىتىنەن اينىسا كانە؟ كيپچوكي ونىڭ اتى ما, تەگى مە – انىعىن بىلمەيمىن, جەلاياقتىڭ كيپچوكي ەسىمى – قىپشاق اتاۋىنىڭ جاڭعىرىعىنداي كورىنەدى دە تۇرادى. جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدىڭ 1-ءشى عاسىرى اۆتورى, ەۆرەي حالقىنىڭ ايگىلى تاريحشىسى ولار تۋرالى سەنىمدى مالىمەتتەر قالدىرعان. ەفيوپتار نۇح پايعامباردىڭ ءۇشىنشى بالاسى حامنىڭ تۇڭعىشى حۋسادان تارايدى ەكەن. ولار ۇزاق جىلدار حۋسا ەلى اتانىپ كەلگەن (يوسيف فلاۆي. يۋدەيسكيە درەۆنوستي.ت. 1. مينسك,1994. 29 س.). ال ەندى, حۋسا قاۋىمىنىڭ اتى حۋ-نۋ ءتاڭىرقۇتى مودەنىڭ ورتا ازياعا شابۋىلىندا دا,VI عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ىرگە كوتەرگەن كوك تۇركىلەرى يمپەرياسىنىڭ 15 تايپالى تەلە قاۋىمىنىڭ قاتارىندا كەزدەسەدى. عالىمدار ونىڭ شىعۋ تەگىن ءدوپ باسا الماي, ارساققا سالادى. مەندە ولاردى قىپشاق ناسىلدەستەر قاتارىنا جاتقىزۋمەن شەكتەلگەنمىن. سول حۋسا رۋىنىڭ ارگى تەگى ەفيوپتار ەكەنى ەندى انىقتالىپ وتىر.
ال حۋسا اتاۋىنان كەيىن, حالىق ەسىمى بولىپ قالىپتاسقان ەفيوپ اتاۋى – يتيوپ نەمەسە يتوپ دەپ, «يت» تۇبىرىمەن انىق تاڭبالانىلادى. ولار سابا, سابافا, ساباكافا رۋلارىنا جىكتەلەدى. سابا – باعزى زامانداردا يرۋساليمگە كەلىپ, ەۆرەيدىڭ ايگىلى سۇلەيمەن پاتشاسىمەن جولىعىساتىن ساۆسكايا حانىمنىڭ ءتول جۇرتى ەكەنى تالاسسىز. ال ساۆسكايا حانىمنىڭ ەفيوپتىق ەسىمى – بالقىز. تازا تۇركى اتاۋى. ال سابافا, ساباكافا – ۇندىەۋروپا تىلىندە يت دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. بۇلاردان ءبىرتۇتاس نوسترا ءتىلى ءۇندىەۋروپالىق جانە ورال-التايلىق بولىپ بولىنبەگەن كەزدەردىڭ جاڭعىرىعىن اڭدايمىز. ەفيوپتاردا ەكى ءتىلدىڭ دە ۇشقىندارى ساقتالعانى بايقالادى. جوعارىداعى اتاۋلار تۇركىلەر اراسىندا وتە ىرگەلى كۇشىگىر, يتباراق تايپالارىنىڭ بولعانىن ەسكە سالادى.
امحارا (امارا), گۋراگە, ارگوببا,,حاراري, تيگراي, تيگرە جانە بەني-امەرلەر سەميت تىلىندە, گاللا (ورومو), سومالي, داناكيل (افار), ساحو, اگاۋ, سيدامو,حاديا, كاففا, بەدجالار حۋشيت, ياكي ەجەلگى حۋسا تىلىندە سويلەيدى. توپتاستىرا جيناقتاي ايتساق ەكى تىلدە سويلەيتىن ەكى تاقتا ەل. بىرىندە امحارا (امارا) تايپا ءتىلى قولدانىستا بولسا, ەكىنشىسىندە ورومو تايپاسىنىڭ ءتىلى, ياكي حۋشيت ءتىلى قولدانىستا. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ب.ز.ب. اراب, پارسى الەمىندە بەلگىلى تايپالار.
ەفيوپيانىڭ وزەن, كول اتتارى دا ويعا قالدىرادى. ەڭ ۇلكەن وزەندەرى كوگىلدىر ءنىلدى وزدەرى ابباي دەپ اتايدى.تاعى ءبىر وزەندەرىنىڭ اتى – اتبارا. ەڭ ۇلكەن كولدەرى – اباي,اۋاسا, تانا دەپ اتالادى
ەۆرەي تاريحشىسى يوسيف ءفلاۆيدىڭ بايان ەتۋىنشە: توپان تاسقىنىنان كەيىن بابىل (ۆاۆيلون) قالاسىن قالپىنا كەلتىرگەن جوعارىدا اتى اتالعان حۋسا نەمەرەسى نەمۆرود ەكەن. جەلباس بابىلدىقتاردىڭ اسپانعا جەتەتىن مۇنارا تۇرعىزىپ ەسىرگەندەرى وسى نەمۆرود تۇسى. ول اتاقتى بيلەۋشىگە اينالىپ, الدىڭعى ازيانى باعىندىرىپ, الەمگە ايگىلى وركەنيەت وشاقتارى اششۋر, نينۆەيا قالالارىن سالعىزعان (يوسيف فلاۆي.يۋدەيسكيە درەۆنوستي. ت. . مينسك, 1994. 26-27 س.).
«تاريح اتاسى» گەرودوت تا ەفيوپتار تۋرالى ماڭىزدى دەرەكتەر قالدىرعان. ەفيوپيا مەن ەگيپەتتىڭ شەكارا ايماقتارىندا جەر بەتىندەگى ەڭ ەجەلگى ادامداردىڭ تۇقىمى – «ۇڭگىر ەفيوپتارى» تۇرادى. ولاردىڭ ءۇي-جايلارى جەردىڭ استىندا. الەمدە بۇلارداي جۇردەك ادام جوق, ءسىرا. كورشىلەرى گارامانتتارمەن سوعىسقاندا, گارامانتتار ءتورت ات جەككەن كۇيمەلەرمەن شابۋىلداعاندا بۇلار جاياۋ جۇگىرىپ-اق قالىسپايدى ەكەن» (گەرودوت. تاريح. م.,1993. III – 97,IV – 183.). ەفيوپيانىڭ كىندىگى نۋبيادا تۇراتىن ەفيوپتاردى گەرودوت «ۇزاق جاسايتىن ەفيوپتار» دەپ اتاپ, جەر بەتىندەگى ەڭ سۇلۋ جانە بويشاڭ ادامدار وسىلار دەپ جازادى. وزدەرى ارالارىنداعى ەڭ ءىرى ءارى كۇشتى ادامدى پاتشا قويادى ەكەن. ەگيپەتتى جاۋلاپ العان پارسى پاتشاسى كامبيس (ب.ز.ب. 524 -522 ج.ج. شاماسى) دوستىق نيەتىن ءبىلدىرىپ, سىي-سىياپاتپەن ەفيوپ پاتشاسىنا ەلشى جىبەرەدى. ولاردىڭ ەلشى ەمەس, تىڭشى ەكەندەرىن ايتپاي بىلگەن پاتشا كامبيس اكەلگەن التىن-كۇمىسكە بۇرىلىپ تا قاراماي, ەلشىلەردى زىنداندى كورۋگە جىبەرەدى. سويتسە, بۇل ەلدە نە تەمىر, نە جەز جوق, جەردەن وندىرەتىن بايلىقتارى التىن ەكەن. زىندانداعى قىلمىسكەرلەردى تۇتىپ ۇستايتىن كىسەن, بۇعاۋلارىنىڭ ءبارى التىن شىنجىرلار ەكەنىن كورىپ, كامبيس ەلشىلەرى تالىپ قالا جازدايدى. اقىرى ەفيوپ پاتشاسى ەلشىلەرگە ءداۋ ساداق بەرىپ, پاتشالارىنىڭ وسى ساداقتى مەن قۇساپ تارتا السا, جاسانىپ كەلە بەرسىن, تارتا الماسا, بوسقا شالابىن شايقاماسىن دەپ سالەم ايتادى. ەلشىلەر كەرى جول شىعارلارىندا ەفيوپتاردىڭ نە ءىشىپ-جەيتىندەرىن, قالايشا ۇزاق جاسايتىندارىن سۇرايدى. پاتشا: «ءبىزدىڭ باستى قورەگىمىز – قازانعا اسىلعان ەت پەن ءسۇت تاعامدارى, سونىڭ وزىمەن-اق ەكىنىڭ ءبىرى 120 جاس جاسايدى, ودان دا ۇزاق جاسايتىندار بار» دەيدى. ەلشىلەرى ايتىپ كەلگەن ەفيوپ پاتشاسىنىڭ سوزىنە شامدانعان كامبيس شۇعىل جورىققا كوتەرىلەدى. ءبىراق ساپارلارى ءساتسىز بولىپ, اسكەرىنىڭ تەڭ جارىمىنان ايىرىلىپ, كەرى قايتادى (سوندا, III – 23-26.). گەرودوت ەفيوپتاردىڭ ءۇشىنشى بولىگىن «ازيا ەفيوپتارى» دەپ اتاعان. تاريحشىنىڭ مالىمدەۋىنشە: ەفيوپتار ءار كەزەڭدەردە ءار ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ءوز توپىراقتارىن تاستاپ ءتورت رەت ازيا قۇرلىعىنا اۋعان. ولار ءۇندى وزەنى جازىعىنداعى «ازيالىق ەفيوپيا» دەگەن ولكەنى مەكەن ەتىپ, سول جەردە ءوسىپ-ونگەن ولار پارسى يمپەرياسىنىڭ 17-ءشى ساتراپىن قۇراعان. ولاردىڭ ەكى تايپاسى پارسى اسكەرىنىڭ قۇرامىندا بولعان. شىعىس ەفيوپتارى مەن ليۆيا ەفيوپتارىنىڭ سىرتقى تۇرلەرىندە ايىرما جوق. ايىرما شاشتارى مەن تىلدەرىندە, شىعىس ەفيوپتارى –تىك شاشتى, ال ليۆيا ەفيوپتارى – بۇيرا شاشتى. شىعىس ەفيوپتارى ۇندىلەرشە قارۋلانعان, تەك باس كيىمدەرى ءوزگەشە, جىلقىنىڭ جال,كەكىلىمەن تۇتاس سىپىرىلعان باس تەرىسىن باستارىنا كيەدى. قالقاندارى تىرنا تەرىسىنەن (سوندا, III – 94, 101. VII – 9, 70.). گەرودوت ماتىنىنە تۇسىنىك بەرۋشىلەر «تاريح اتاسىنىڭ» شىعىس ەفيوپتار دەپ وتىرعانى ەجەلگى دراۆيد تۇركىلەرىنىڭ سىلەمدەرى ەكەنىن اتاعان.
بۇل شىنداپ كەلگەندە تاقىرىبىمىزدىڭ اجارىن كىرگىزەر ءماندى ماسەلە. الدا-جالدا ليۆيا, نۋبيا ەفيوپتارىن ب.ز.ب. 2,1 ملن جىل بۇرىن جاساعان, قاڭقالارى وسى ەفيوپيانىڭ ومو ايماعىنان تابىلعان العاشقى ادامداردىڭ ۇرپاعى ەكەندەرى راس بولسا, ەفيوپتاردىڭ ولاي اتالۋعا وزگە حالىقتارعا قاراعاندا كوبىرەك قۇقىلى ەكەنى دە تالاسسىز, ەندەشە, ولاردىڭ ءبىر بولىكتەرى العاشقى ادامدار جاساعان توپىراقتان ءتورت رەت اۋىپ, «ازيا ەفيوپتارى» اتانىپ, ءۇندى وزەنىنىڭ جازىعىندا ءوسىپ-ونگەن ەجەلگى دراۆيد تۇرىكتەرىنىڭ نەگىزىن قالاسا, ءتۇركىنىڭ باستاپقى كۇلدىگى ومو دا, اۋىپ كەلگەننەن كەيىنگى كۇلدىگى ءۇندى وزەنى ايماعى بولىپ شىقپاي ما؟ بۇل پىكىرگە كەرەعار كەلگەندەي ارگۋمەنت جوق. اسىلى, كۇللى تۇركى ناسىلىنە مۇرىندىق بولعان دراۆيد تۇركىلەرى ەفيوپتاردىڭ حۋسا, حۋشيت تىلىندە سويلەگەن ورومو تايپاسىنىڭ وكىلدەرى بولۋى ابدەن ىقتيمال. ورومو تايپاسىنىڭ اتى تۇرىكشە جىكتەلۋگە ءوزى-اق سۇرانىپ تۇر. ور – وزەن نەمەسە وزەن اڭعارى دەگەن ماعىنا دا, ومو – تۇرىكشە وماق, ايماق دەگەن ءسوز. سوندا قازىرگى ەفيوپتاردىڭ تەڭ جارىن قۇرايتىن ورومو تايپاسى ماعىناسى – وزەن ايماعى تۇرعىندارى دەگەن بولماق.
دراۆيد تۇركىلەرى وزدەرىنىڭ ەجەلگى ميفتەرىندە توپان تاسقىنى تۋرالى اڭىزداردى ەستەرىندە ساقتاعان. توپان قارىعى جۇتقان الدە ليمۋريا, الدە گوندۆانا دەگەن ولكەدەن اۋىپ كەلگەندەرى ايتىلادى. جاڭاشا جىل قايىرۋىمىزدىڭ 1-3 عاسىرلارىنا جاتاتىن «سەگىز جيناق», «ون جىر» توپتاماسىنا ەنگەن ولەڭ-جىرلاردا دراۆيدتەردىڭ ەجەلگى ميفولوگيا ۇلگىلەرى ءبىرشاما جاقسى ساقتالعان. دراۆيدتەر الدىمەن جەردى ءونىم بەرۋگە, ادامداردى ۇرپاق جالعاستىرۋعا يتەرمەلەيتىن «ءومىر قۋاتىن» قاسيەتتەپ, ولاردى قامقورلايتىن كيەلەردى ءاز تۇتقان. سونىمەن بىرگە, وسىمدىككە, اعاشقا, تاۋ-تاس, وزەن-كولگە دە تابىنعان. ولاردا ولگەن ادامداردىڭ باسىنا, قان توگىلگەن سوعىس الاڭدارىنا تاس قويۋ ءداستۇرى كەڭ تاراعان. ءار ءۇيدىڭ شارباعىندا دا وتباسى ءتاۋ ەتەتىن تاس بولعان (ميفى نارودوۆ ميرا. م., 1987. توم 1. 393-394 س.). «شىعىس ەفيوپتار» ياكي دراۆيد تۇركىلەرى ب.ز.ب. 3-ءشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىندا ءۇندى وزەنى بويىندا قالالىق ءمادەنيەتتىڭ وزىق ۇلگىلەرىن قالىپتادى. موحەندجو-دورو. حاراپا, چانحۋ-دورو, كاليبانگان ورىندارىنان تابىلعان كونە زامان جادىگەرلىكتەرىن ارحەولوگتار «حاراپا مادەنيەتى» دەپ اتادى (يستوريا ۆوستوكا. توم 1.م., 1997.393 س.). ودان قولا داۋىردە ەگىنشىلىكپەن اينالىسقان جۇرتقا ءتان داقىلدار مەن ەگىن شارۋاشىلىعى قۇرال-سايماندارى مول تابىلدى. ءاسىرەسە, قالا قۇرىلىسى ايرىقشا كوڭىل اۋدارارلىق. ماسەلەن, موحەندجورو-دورودا توپىراعى ارشىلعان شاھاردىڭ ورىن اۋماعى ەكى شارشى شاقىرىم. تۇرعىن ۇيلەردى كۇيدىرگەن قىزىل كىرپىشتەن ەكى قابات قىپ كوتەرگەن. سۋ اعاتىن كاناليزاتسيا جۇيەسى بولعان.
شارۋاشىلىقتا قولدانعان مالدارى – بۇقا مەن تۋر تاقىلەتتەس قوداس. ءۇي شارۋاشىلىعىندا تاۋىق ۇستاعان. مورلەرىندە ءجيى كەزدەسەتىن تۋر, بۇقالار مەن جالعىز ءمۇيىز ءداۋدىڭ بەينەسى – ەۋرازيا توپىراعىندا قالىپتاسقان «وعىزناما» شەجىرەلىك اڭىزدارىن ەسكە تۇسىرەدى. ءابىلعازى ءباھادۇردىڭ مەڭزەۋىنشە وعىز قاعان ەدىل-جايىق, پارسى, الدىڭعى ازياعا جورىقتارىنان كەيىن ب.ز.ب. 3 مىڭىنشى جىلداردا سارىارقا تورىندەگى ورتاع, كەرتاعتى جايلانىپ, 24 تاڭبالى جۇرتىن جيناپ ۇلان-اسىر توي جاساپ, ۇلدارىنا ەنشى ءبولىپ بەرىپ جاتقاندا, مادەني جادىگەرلىكتەرى جونىنەن سولارعا ۇقساس تاعى ءبىر تۇركى ءناسىلدى حالىق ءۇندى وزەنى بويىندا عۇمىر كەشىپ جاتتى. وعىز قاعان ورتاع, كەرتاعتاعى ۇلدارىنا ەنشى بولەر تويىندا وڭ جاقتاعى اعاش بۇتاقتارىنا التىن اتەش, سول جاقتاعى اعاش بۇتاقتارىنا كۇمىس اتەش ىلدىرمەۋشى مە ەدى؟ ول وعىز قاعان جۇرتىندا بايراق مىندەتىن اتقارعان. البەتتە, دراۆيد تۇركىلەرى «وعىزناما» شەجىرەسىندەگى بۇقا, تۋر, جالعىز كوزدى ءداۋدى بىلگەنىمەن, وعىز قاعاننىڭ اتىن بىلمەيدى, بىلەتىندەرى – دراۆيد تۇركى جۇرتىنا جەتەكشىلىك ەتكەن «اتەش بايراقتى» سكاندا ءباھادۇر (ليتەراتۋرا ي كۋدتۋرا درەۆنەي ي سرەدنەۆەكوۆوي يندي. م., 1987. 14 ب.). وزدەرى سكاندانىڭ ەجەلگى ەسىمى قۇمارا ەدى دەگەندى دە ايتادى. ءسويتىپ, الدىڭعى ازياداعى حەت جۇرتىنىڭ باستى قۇدايى قۇماربيدى ەسكە الىپ, وزدەرىن ەجەلگى حەتتەرمەن دە بايلانىستىرادى. قازىرگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر دراۆيد ءتۇركىلەرىنىڭ قۇمعا كومىلگەن 100 قالاسىنىڭ ورنىن تاۋىپ وتىر.
حاراپپا مادەنيەتىن جاساۋشىلاردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن عىلىمي تۇرعىدان ساراپتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ول ىسكە ءۇندى, شەتەل, ورىس عالىمدارى بەلسەنە ات سالىستى. بۇل ورايدا بح.كريشنامۋرتي, ن.قۇماراسۆام رادج, پ.س.سۋبرامانيام, م.س.اندرونوۆ, ف. ساۋتۆورت, ك.زۆەلەبيل جانە م.ب.ەمەنو, ت.بارروۋدىڭ كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەرى تاقىرىپتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتتى. يۋ.ۆ.كنوروزوۆ باستاعان عىلىمي توپ ءۇندى وزەنى جازىعىنا قاتىستى كونە ماتىندەردى تۇگەلگە جۋىق اۋداردى. وسى ءىستىڭ ناتيجەسىندە «دراۆيد تىلدەرىنىڭ باسقا ءتىلدەرمەن (ەلام, ورال-التاي) قارىم-قاتىناسى جانە دراۆيد ءتىلىنىڭ ءۇندىستاننىڭ باسقا تىلدەرى – يندواري, اۋستروازيا تىلدەرىمەن بايلانىسىن انىقتاۋعا سەپتەسەتىن سالىستىرمالى ماتەريالدار قورى مولايدى» (يستوكي فورميروۆانيا سوۆرەمەننوگو ناسەلەنيا يۋجنوي ازي. م., 1990. 13 س.). اتالمىش زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ءۇندى حالىقتارىنىڭ ورنالاسۋ ارەالدارى تۋرالى بىلاي دەلىنەدى: «ك زاپادۋ ي سەۆەرو-زاپادۋ وت يۋجنوي ازي راسپروسترانەنى پريمۋششەستۆەننو يرانسكيە يازىكي – ەششە ودنا ۆەتۆ يندويرانسكوي سەمي. ۆ ريادە رايونوۆ ۆسترەچايۋتسيا تاكجە نوسيتەلي التايسكيح (پرەيمۋششەستۆەننو تيۋركسكيح) يازىكوۆ. ك سەۆەرۋ ي سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت يۋجنوي ازي راسپولوجەنا وبلاستى سينو-تيبەتسكيح يازىكوۆ, زا كوتوروي تاكجە بىتۋيۋت التايسكيە يازىكي. ۆ يۋگو-ۆوستوچنوي پوميمو سينو-تيبەتسكيح يازىكوۆ پرەدستاۆلەنى اۆستروازياتسكيە ي دالەە پاراتايسكيە ي اۆسترونەزيسكيە يازىكي» (سوندا, 45 ب.).
دراۆيد تىلدەرىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن تاميل, مالايالي, كاننادا, تەلەگۋ تىلدەرى. ول تىلدەردە باي ادەبي مۇرالار جاسالعان. ايگىلى شەتەل عالىمدارى ت.بورروۋ, م.ب.ەمەنو «دراۆيد ءتىلىنىڭ ەتيمولوگيالىق سوزدىگىن» جاساپ, تەرەڭ زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىن قالادى. ول سوزدىك قازىر دراۆيتانۋدىڭ باعدارشامى ىسپەتتى. سونىڭ وزىندە بىزگە جەتىپ وتىرعان ۇندىەۋروپالىق ءۇردىستى تۇتىنعان عالىمدار دراۆيد تىلىندەگى تۇركى اسەرىن كولەگەيلەپ, اشىپ ايتپاي, ايتسا دا شەڭبەرىن تارىلتىپ, دراۆيد ءتىلىنىڭ ءۇندىاري, اۋستروازيا تىلدەرىمەن بايلانىسىن كوبىرەك قۇنتتاپ, دراۆيد ءتىلىن ءۇندىنىڭ قوسپاسىز ەجەلگى ءتول ءتىلى ەتىپ كورسەتۋگە اۋەستىك انىق بايقالادى. الايدا, انىعى شاڭ بەرگەن شىندىقتى ەندى جاسىرۋ وڭاي بولا قويماس.
انەس ساراي,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
