ءبىز ەندى زاڭ شىعارۋ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ايقىنداۋ قىزمەتىندە ادامنىڭ قابىلەت-مۇمكىندىگىن, تالاپ-تىلەگى مەن قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك ۇستانىمدارىن, تۋعان حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق جانە مادەني داستۇرلەرىن, ەلىمىزدىڭ تاريحي جانە تابيعي ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋگە ءتيىسپىز.
ەگەر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردا زاڭ تەحنيكاسى باسىم بولا بەرسە, زاڭ ازىرلەۋ قىزمەتىندە شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ تالاپتارىن تالعامسىز قابىلداي بەرسەك, ەكونوميكا ادامگەرشىلىك سيپاتىن تاپپاسا, رۋحاني تولىسۋ جولىنداعى شارالار ءتيىستى جەمىسىن بەرمەۋى مۇمكىن. ۇلتتىق مورال, يماندىلىق قاسيەتتەرى, سان عاسىرلىق مادەني داعدىلار, انا ءتىلى ارقىلى بەرىلەتىن ءداستۇرلى ىزگىلىكتەر – ءبارى زاڭ جۇزىندەگى قولداۋدى قاجەت ەتەدى. ءوزارا سىيلاستىق, شىنايى ماحاببات, تۋىسقاندىق, باۋىرمالدىق سەزىمى سەكىلدى ادامعا ءتان قاسيەتتەر دە سولاي.
ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن زاڭداردى ادام مەن ادامگەرشىلىككە بەيىمدەي الدىق پا؟ ادامنىڭ تۇلعا ەمەس, بيولوگيالىق تىرشىلىك يەسى تۇرىندە ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەردى عانا ىزدەۋشىگە, ال حالىقتىڭ رۋحاني قازىنا كوزى رەتىندەگى قاسيەتىن سۇيىلتىپ, تەحنوكراتتىق توپقا اينالماۋىن ويلادىق پا؟ ويلاساق, سولاي بولماۋىنا قىزمەت ەتەتىن سۇبەلى زاڭدار قايدا؟
تۇسىنىكسىز ۇردىستەر ءجۇرىپ جاتىر. بالالار كوكوراي شاعىنان تەستىلەۋ نىساناسىنا اينالدى. ولار وزدەرىن جاۋابى بىردە دۇرىس, بىردە بۇرىس ساۋالداردىڭ روبوتى سەكىلدى سەزىنەدى. ۇستازبەن جاندى, ادامگەرشىلىك ىلتيپاتقا تولى ءتالىمدى بايلانىس ازايىپ بارادى. ال وسىعان جول اشىپ قويعان زاڭ تۇلعانى ەمەس, وزىندىك ويلاۋ كەڭىستىگى شەكتەلگەن, ادامدىق بولمىسى مەحانيكالاندىرىلعان پەندەنى, چەحوۆشا ايتساق, «قۇنداقتاۋلى ادامدى» («چەلوۆەك ۆ فۋتليارە») قالىپتاستىرىپ جاتقان جوق پا؟!
ۇلتتىق ءداستۇر مەن ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى تۋرالى الاڭدايتىن زاڭدى دا تابا المايمىز. «مادەنيەت تۋرالى», «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى», «تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» سەكىلدى رۋحاني-شىعارماشىلىق قۇندىلىقتارعا ارنالعان زاڭداردا ولار جايىندا ارنايى ايتىلمايدى. ۇلتتىق ءداستۇر جانە ونى قورعاۋ جونىندە ءبىر اۋىز ءسوز جوق. مەملەكەت ءىشىندەگى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋگە جانە ۇلت پەن ادامنىڭ قۇقىق قورعاۋعا تۇبەگەيلى ارنالعان كودەكس تە بۇل ورايدا ساراڭ سويلەيدى.
بالكىم, سوندىقتان, ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۇمدىقتار جايلى ءجيى ەستي باستادىق. پەدوفيلدەر, گەيلەر, نارەستەنى قوقىس جاشىگىنە لاقتىرۋ, ءسابيدى ساتۋ, سۋيتسيد... ايتا بەرسەڭ, ۇرەيىڭ ۇشادى.
پسيحولوگ ماماندار ادامداردىڭ وڭاشالانۋ, ەگويزم, مەيىرىمسىزدىك پەن ارسىزدىق سەكىلدى جاعىمسىز قاسيەتتەرگە ءۇيىر بولىپ بارا جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاعۋدا. الداۋ, ارباۋ, تيىن-تەبەن ءۇشىن ولتىرە سالۋ تەلەجاڭالىقتاردىڭ تۇراقتى تاقىرىبىنا اينالعالى قاشان؟! ەڭ قورقىنىشتىسى سول, ءتىزىپ شىققان سوراقىلىقتار داعدىلى ارەكەتتەرگە اينالىپ بارا جاتقانداي.
ويلانايىقشى, حالىق – ادام – قوعام – مەملەكەت, وسى تورتەۋىنىڭ اراسىندا القاۋسىز بايلانىس بار ما؟ بار بولسا, قانداي دارەجەدە؟ وسى ءبىز ءوز ۇلتىمىزدى ءوزىمىز تانىپ بولدىق پا؟ قازاق ءححى عاسىردا قاي باعىتتا جەتىلدى, قاي باعىتتا كەتىلدى؟ زەرتتەپ جۇرگەن كىم بار؟
ءالى ەسىمدە, 1991 جىلدىڭ ساۋىرىندە تسەلينوگراد وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسياسى بولىپ, «ءتىل جانە مادەنيەت» قوعامىنىڭ توراعاسى رەتىندە بىزگە ءسوز بەردى. پاتشالىق رەسەي, بولشەۆيكتەردىڭ توڭكەرىسى, رەپرەسسيا مەن قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشتىق, تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى الاساپىراننىڭ قازاق حالقىنىڭ ساناسىن قالاي ساندالتىپ, رۋحىن قالاي توناعانىن ايتا كەلىپ, بىلاي دەپ ەدىم: «وسى قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان شىم-شىتىرىقتاردىڭ سول كەزدەگى ەلدىڭ پسيحولوگياسىنا, جالپى ۇلتتىق دامۋ بارىسىنا قانشالىقتى كەرى اسەر ەتكەنىن ەشكىم زەرتتەگەن ەمەس, ءالى دە زەرتتەيتىن نيەت جوق. ەگەر وسى ىسپەن جۇيەلى اينالىساتىن ادام تابىلسا, ول عالامات كەرەعارلىقتاردىڭ سىرىن اشار ەدى. سانانى, زەردەنى جاڭىلدىرۋدىڭ ءبىزدىڭ سوۆەتتىك داۋىرىمىزدە جاسالعان ايلا-شارعىلارىنىڭ تۇتاس ءبىر سالاسىن تارقاتىپ شىعارار ەدى. مۇنىڭ ءوزى كەلە-كەلە ۇلت تانۋ عىلىمىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعار ەدى.
قاراپ وتىرساق, ءبارى دە بار: جاراتىلىس تانۋ, جەر تانۋ, شىبىن-شىركەي تانۋ, توپىراق تانۋ... تەك ۇلتتانۋ مەن ادام تانۋ جوق. رەۆوليۋتسيالىق سويقان سارىندار مەن سوۆەتتىك وزگەرىستەردىڭ ۇلتتىڭ جان-جۇرەگىندە قالدىرعان ءىزى تۋرالى ءبىز ءالى كۇنگە ەشتەڭە بىلمەيمىز».
سودان بەرى 26 جىل ءوتتى. ۇلتىمىز جايلى نە بىلدىك؟ وعان كەڭەس زوبالاڭدارىنىڭ زاردابىن بىلاي قويعاندا, قازاق حالقىنا ءبارى تاۋارعا اينالعان, ءبارى ساتىلاتىن نارىقتىڭ اسەرى قانداي ەكەنىن زەرتتەدىك پە؟
ءبىز بۇگىندە, جاڭا زامانعا وتكەن تۇستا قازىرگى قولدانىستاعى زاڭداردى ادام مەن ۇلتتىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان, ادامگەرشىلىك پەن ۇلتتىق ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ تۇرعىسىنان ءسۇزىپ شىعۋىمىز كەرەك. ولارعا ۇلتتىق, ادامگەرشىلىك سيپات بەرۋدى قاراستىرعان ابزال. بالكىم, وسىنداي ىزگى شارالارمەن تۇبەگەيلى اينالىساتىن ۇلتتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرعان ءجون شىعار. ءوزىڭدى تانىساڭ, زاماندى دا تانيسىڭ. ەلباسى مىندەت ەتىپ قويعان رۋحاني جاڭعىرۋ وسىنى مەڭزەيدى.
