باعدارلامالىق قۇجات دەڭگەيىندە جاقىندا جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا مەملەكەت باسشىسى «جاڭعىرعان قوعامنىڭ ءوزىنىڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ», دەگەن ساليقالى بايلامىن بىلدىرەدى. شىن مانىندە دە, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ جارقىن كەلەشەگى سول ەلمەن ءوزىنىڭ ءومىرى مەن وسكەلەڭ ۇرپاعىنىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىن بايلانىستىرعان بارشا قوعامنىڭ ءتول تاريحىن, مەملەكەتتىك ءتىلىن, ءداستۇر-سالتىن, ماۋەلى مادەنيەتىن بويىنا ءسىڭىرۋى مەن ساناسىنا قالىپتاستىرۋ دەڭگەيىمەن ولشەنەتىنى اقيقات. بۇل رۋحاني فاكتورلار حالىقتىڭ سىرتقى يدەولوگياعا, جات راديكالدى اعىمدارعا قارسى توتەپ بەرۋىنىڭ يممۋنيتەتىن كۇشەيتەدى جانە جاھاندىق ارەنادا باسەكەگە قابىلەتتى قوعامدى تۇپكىلىكتى ورنىقتىرادى. ءۇندى حالقىنىڭ رۋحاني كوسەمى ماحاتما گانديدىڭ: «ماڭگىلىك اقيقاتتار, ولاردىڭ اتاۋى ماڭگى دەپ اتالىپ تۇرسا دا, وزدەرىن ۇدايى ەسكەرىپ تۇرۋعا جانە ساناعا سىڭىرۋگە مۇقتاج» دەگەن ءسوزى بار. ۇلتتىڭ ماڭگىلىك رۋحاني قۇندىلىقتارى دا ءدال سول سياقتى, ول ۇرپاق ساناسىندا ۇدايى جاڭعىرىپ وتىرماسا, زامانا تابىمەن كومەسكى تارتىپ, وزىنە ءتان بوياۋى قاشىپ, وزگە ءوركەنيەتتەردىڭ تولقىنىندا شايىلىپ كەتۋى ءابدەن ىقتيمال ەكەنى انىق. بۇل تاقىرىپتا باسى اشىق اقيقاتتىڭ ءبىرى رەتىندە ەلباسىنىڭ قوعامدى رۋحاني-مادەني جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن ۇدايى نازارىندا ۇستاپ, بۇل سالادا ساباقتاستىقپەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنىڭ سىندارلىلىعىن اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا «ەگەر ءبىز مەملەكەت بولعىمىز كەلسە, ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى ۇزاق ۋاقىتقا مەڭزەپ قۇرعىمىز كەلسە, وندا حالىق رۋحانياتىنىڭ باستاۋلارىن تۇسىنگەنىمىز ءجون» دەگەن پاراساتتى پايىمىن ورتاعا سالادى. مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا مادەني كودتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالسا, «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايتىنىن» باسا ايتتى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەت باسشىسى وسى مادەني كودتى ساقتاۋدىڭ, قوعامدى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ باعىتتارىن رەت-رەتىمەن ۇسىنىپ, ناتيجەلى جولدارىن جالعاستىرىپ كەلەدى. جاڭا تۇرپاتتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ شەجىرەلى جىلناماسىن پاراقتاساق, پرەزيدەنت 1998 جىلدى «حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ بەلگىلەدى. تاريحي سانانى سىلكىنتۋگە ۇيىتقى بولعان سول اتاۋلى جىل قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا قاتىستى «اقتاڭداقتاردى» اشۋدىڭ العىشارتتىق كەزەڭىنە اينالدى. كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان زەرتتەپ, زەردەلەۋگە تىيىم سالىنىپ, ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقان قۇندى ءجادىگەرلەرىمىز جارىققا شىقتى. سودان كەيىن ەلباسى 2000 جىلدى «مادەنيەتتى قولداۋ جىلى» رەتىندە ايقىنداپ, ەڭسەسى تۇسكەن ەل مادەنيەتىن ساقتاپ قالۋعا باعىت سىلتەدى. قولداۋ جىلى وتپەلى كەزەڭ داۋىلىنىڭ وتىندە جابىلىپ قالعان كىتاپحانالاردىڭ جەر-جەردە قايتا جاندانۋىنا, قيراتىلىپ قالعان مادەنيەت وشاقتارىنىڭ قايتا بوي كوتەرۋىنە ىقپال ەتتى. 2003 جىلى پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ مادەني مۇراسىن, گۋمانيتارلىق ءبىلىم قورىن, تاريحي-مادەني جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن قالپىنا كەلتىرۋدى, ۇلتتىق ادەبيەت پەن جازۋداعى كوپعاسىرلىق تاجىريبەنى بىرىكتىرە زەرتتەۋدەگى بىرىڭعاي جۇيە قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان باعدارلاما جاساۋدى تاپسىردى. رۋحاني جاڭعىرۋلاردىڭ بۇل كەزەڭى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوپتەن كوكەيىندە جۇرگەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋدىڭ ادىستەمەلىك دايىندىعى, ايتۋلى ءىستىڭ بايىپتى كىرىسپەسى ەدى.
حح عاسىردىڭ باسىندا حالقىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى مۇستافا شوقاي ايتقان «ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولمايدى» دەگەن ءسوزى جاڭا عاسىردا ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن سان قىرىنان تانىتتى. ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمنىڭ ارقاسىندا ۋاقىت كەرۋەنى ۇلى دالاداعى ۇلتتىق ورلەۋدىڭ, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادى. بەلەستى كەزەڭدە 136 تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى قالپىنا كەلتىرىلدى, عىلىمدى جاڭا ارتەفاكتىلەرمەن بايىتقان 26 عىلىمي-قولدانبالى, 40 ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ارىستانباپ, ەسىم حان, ايشا ءبيبى, ابات-بايتاق, قارامان اتا, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى بار. ءتىزىمدى وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇل از جۇمىس ەمەس ەدى.
ەلباسى ماقالادا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باعىتتارىن بەلگىلەگەندە «ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق كارتاسىندا ەشكىمگە ۇقسامايتىن, دەربەس ورنى بار ۇلت بولامىز دەسەك, «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋعا ءتيىسپىز. الەم ءبىزدى قارا التىنمەن نەمەسە سىرتقى ساياساتتاعى ءىرى باستامالارىمىزبەن عانا ەمەس, مادەني جەتىستىكتەرىمىزبەن دە تانۋى كەرەك», دەگەن تۇجىرىمىمەن بولىسەدى. اقيقاتى سول, وزگە ەلدەر مەن حالىقتار ءبىزدى تەك ەكونوميكالىق, ساياسي تابىستارىمىزبەن عانا ەمەس, رۋحانياتتاعى دارەجە-دەڭگەيىمىزبەن دە تانۋعا ءتيىس. كەزەڭ-كەزەڭمەن اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى ءىستىڭ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق, كاسىبي, كلاسسيكالىق ونەرىمىزدى بۇگىندە الەم تاني باستادى. ءبىز بۇل تۇرعىدا ۇلتتىق پورترەتىمىزدى قالىپتاستىرۋدامىز. قازاق مادەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارىن جالپىادامزاتتىق رۋحاني جاۋھارلاردىڭ قاتارىنا قوسۋدا «ناۋرىز», «دومبىرامەن ءداستۇرلى كۇي تارتۋ», «ايتىس», «كيىز ءۇي», «سايات قۇستارمەن اڭ اۋلاۋ», «جۇقا ناندى دايىنداۋ ءداستۇرى», «قازاق كۇرەسى» يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ كورنەكى تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بيىلعى جىلى «اسىق» ويىنىن وسى مارتەبەلى تىزىمگە قوسۋ بويىنشا دا ىرگەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وتكەن جىلى ۇلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى مىسىردا, جىر سۇلەيى – ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ تاستۇعىرى تۇركيادا, دالا داۋىلپازى جامبىل جاباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى سەربيادا بوي كوتەرۋى مەملەكەتتى مادەني قازىنالار ارقىلى تانىتۋدىڭ تاعىلىمدى شارالارىنىڭ قاتارىنا ەنەدى. تاعى ءبىر اۋقىمدى حالىقارالىق جوبالاردىڭ قاتارىنا تۇركىستان قالاسىنىڭ 2017 جىلى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بولىپ بەلگىلەنۋى دەر ەدىك. ادەبي شىعارمالارىمىز ءوز شەكارامىزدا شەكتەلىپ قالماي, تمد ەلدەرى, كۇللى الەم مويىندايتىن كەزەڭگە قادام باسۋدا.
حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ۇلتتىق ءان ونەرىنىڭ باي قورىن تىڭعىلىقتى زەرتتەپ, نوتاعا العاش تۇسىرگەن پولياك عالىمى الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى» دەگەن ءسوزى ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ رۋحاني ءمانى مەن مازمۇنىن جويعان جوق. ونەرىمىز, اسىرەسە ۇلتتىق ونەرىمىز قازاقتى الەمگە تانىتاتىن برەندكە اينالىپ, بولمىس-ءبىتىمىمىزدى سومداۋدا. ءبارىن بىردەي سانامالاپ جاتپاي-اق, كۇنى كەشە قىتايدىڭ «Singer-2017» بايقاۋىندا جۇلدە الىپ, جاھان جۇرتشىلىعىن مويىنداتقان جاس دارىن ديماش قۇدايبەرگەننىڭ جەڭىسى سوزىمىزگە دالەل بولماق.
تاريحي ماقالادا قازاقستان باسشىسىنىڭ «جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. كەيىنگى جىلدارى «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 165 ستيپەنديات مادەنيەت سالاسى بويىنشا الەمنىڭ ەڭ وزىق وقۋ وردالارىندا ءبىلىم الدى. مادەنيەت جانە ونەر سالاسى بويىنشا جاستار اكتەرلىك شەبەرلىك, وپەرالىق ءان سالۋ, ارت-مەنەدجمەنت, بالەت, ديريجەر, كينەماتوگراف, رەجيسسۋرا جانە باسقا دا ۋاقىت سۇرانىسىنداعى ماماندىقتارى بويىنشا دۇنيەجۇزىنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ءتامامدادى. بۇل سالادا الداعى كۇندەر تابىسى بۇدان دا زور بولاتىندىعىنا كۇمان جوق.
ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋلار تۋرالى جازباسىندا «قازاقستانىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» جوباسىن ازىرلەۋدى ۇسىنىپ, يدەيانىڭ تۇپكى توركىنى ۇلىتاۋ تورىندەگى جادىگەرلەر كەشەنىن, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن, تارازدىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرىن, بەكەت اتا كەسەنەسىن, التايداعى كونە قورىمدار مەن جەتىسۋدىڭ كيەلى مەكەندەرىن جانە باسقا دا جەرلەردى ءوزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا ءبىرتۇتاس كەشەن رەتىندە ورنىقتىرۋدى مىندەتتەيدى. مۇنىڭ ءبارى تۇتاسا كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ مىزعىماس نەگىزىن قۇرايتىنىن العا تارتادى. بۇل ورايدا, بۇگىنگى تاڭدا ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. تۇجىرىمداما بويىنشا ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن, بىرەگەي تابيعي ايماقتارىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ ءۇشىن تۋريستىك مارشرۋتتاردىڭ سىزبالارى بەكىتىلمەك. وسى جۇمىستىڭ بارىسىندا تۇركىستان, تاراز قالالارىنداعى تاريحي جادىگەرلەر, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى «بەرەل» قورىعى, الماتى وبلىسىنداعى «ەسىك» تاريحي-مادەني مۋزەي قورىعىنىڭ شەڭبەرىندە تالعار قالاسى جانە وزگە دە ماڭىزدى تاريحي نىساندار مارشرۋتقا ەنگىزىلۋدە.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىن تۇشىنا وقي وتىرىپ, «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس, ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى – بۇلار ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا», دەگەن پرەزيدەنت پىكىرىنىڭ شىنايىلىعى مەن تەرەڭدىگىن ۇعىناسىڭ. بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدا كىتاپحانا قورىن ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. قازىرگى ۋاقىتتا استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ اياسىندا قۇرىلعان قازاقستاندىق ەلەكتروندىق كىتاپحانا قورىندا رۋحاني دۇنيەلەردىڭ 30 مىڭنان استام ەلەكتروندىق كوشىرمەلەرى قالىپتاسقانى كوڭىلگە دەمەۋ بولادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل باعدارلامالىق قۇجات ءححى عاسىرداعى قازاقستان ازاماتىنىڭ سىرتقى يدەيالارعا مويىنسۇنبايتىن, ۇلتتىق وي-سانا قاينارىمەن سۋارىلعان, دەربەس رۋحاني كەلبەتىن قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, حالقىمىزدىڭ رۋحاني كەڭىستىگىن, ۇلتتىق بىرەگەيلىگى مەن تاريحي ساناسىن, زاماناۋي پراگماتيزمىن تۇتاستاي قامتىپ, رۋحاني ورلەۋدىڭ جاڭا داۋىرىنە داڭعىل جول سالادى.
قۋات بوراش,
جۋرناليست-پۋبليتسيست
