مەن «بالبىراۋىن» كەن ورنى تۋرالى باستاپقىدا وسى عاسىردىڭ باسىندا قارساقباي مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى قادىر ماتكەنوۆتەن ەستىدىم.
قارساقبايعا قاتىستى اڭگىمە قوزعالا قالسا ءاجىمدى ءوڭى ارلەنىپ, ءتىنىن تاريح تەرەڭىنەن تامىرلاتىپ, بايىپتى ءسوزىن بابىمەن ساباقتايتىن, وسى ءوڭىردىڭ تاعدىرىن ءوز وتباسىنداي ويلايتىن ول تولعاندىرعان ءتۇيىندى تۇيىتكىلدى, تىنىمسىز تىنىس-ءتىرشىلىكتى تىلگە تيەك ەتە كەلىپ:
– بۇل ءوڭىردىڭ بولاشاعى – «بالبىراۋىن». وندا تۇتاسقان تەمىر كەنىنىڭ قالىڭ قاتپارى جاتىر. سول ەن بايلىقتى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ, سوعان ساي ىرگەلى كاسىپورىن سالۋ قانىش ساتباەۆتىڭ ارمانى بولعان. اكادەميك ارمانىنىڭ اقيقاتقا اينالاتىن ۋاقىتى الىس ەمەس, – دەپ ءتۇيىندەگەن.
شىنى كەرەك, سول جولى مىستاي «مايشەلپەك» تۇرعاندا, ۇكىلى ءۇمىتتى قايداعى ءبىر تەمىرگە اكەلىپ تىرەگەنىنە ءتۇسىنبەگەنمىن. الايدا, كوڭىل تۇكپىرىندە «بالبىراۋىن» تۋرالى تەرەڭىرەك بىلە ءتۇسسەم دەگەن اۋەستىك ويانعان. ونى اكادەميك ەڭبەگىنەن تاباتىنىما دا كۇمان كەلتىرمەگەنمىن. بىراق, «بالبىراۋىنعا» بايلانىستى بىرەگەي دەرەكتى قانىشتىڭ قاپتاعان ەڭبەگىنىڭ قايسىسىنان تابامىن؟
سويتسەم, ق.ساتباەۆتىڭ «قارساقباي تەمىر كەن ورنى توبى» دەگەن ەڭبەگى بار ەكەن. عۇلاما عالىم ونى 1941 جىلى جازىپتى. العاش رەت 1968 جىلى جارىق كورگەن «تاڭدامالى تۋىندىلارى» كىتابىنا ەنگىزىلىپتى. سونىمەن, شىعارمانىڭ شۇڭعىماسىنا سۇڭگىدىم دە كەتتىم. ول الگى ەڭبەگىندە «بالبىراۋىنعا» بايلانىستى بىلاي دەپ جازادى:
«تابىلعان تەمىر كەنى جۇلگەسىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 270 شاقىرىمعا تەڭ... ەنى 2-5 شاقىرىمداي. تەرىسبۇتاق وزەنىنىڭ سولتۇستىگى مەن بىلەۋتى وزەنىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى تەمىر كەنى جۇلگەسى مەزوزوي-كاينوزوي شوگىندىسىنىڭ كولبەۋ جامىلعىسى استىندا جاتىر. بىلەۋتى مەن تەرىسبۇتاق ارالىعىندا ءىشىنارا بارىنشا بەرىرەكتە ءتۇزىلگەن شوگىندى استىندا دا كەزدەسەدى».
ودان ءارى تەمىر كەنى جۇلگەسى كەزدەسەتىن باسقا وڭىرگە تۇرەن تۇسپەگەنىن, گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەنىن ايتادى. وسى ايماقتىڭ كۇرت قۇبىلمالى اۋا-رايىنا توقتالادى. جەر بەدەرىن سيپاتتايدى. گيدروگەولوگيالىق ءجانە گيدروگرافيالىق ەرەكشەلىگىن قاراستىرادى. حالىق شارۋاشىلىعى مەن وندىرىستە كوكتەمگى قار سۋىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە نازار اۋدارادى.
جالپى, گەولوگيالىق بارلاۋ دەرەگىنە, بۇرىنعى زەرتتەۋدىڭ بولجام-بايلامىنا سۇيەنىپ, عىلىمي نەگىزدە جازىلعان كولەمدى ءارى كۇردەلى ەڭبەكتى قايتالاپ ايتىپ شىعۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار, ءسىرا؟! باسى اشىق ءنارسە سول – قارساقباي ءتوڭى-
رەگىندە «بالبىراۋىن» باستاعان كەن كوزىنىڭ شوعىرلانعاندىعى. بۇل ەڭبەكتىڭ تيگىزگەن اسەرى سونداي, وقىپ شىققان سوڭ كوز الدىما تاعى ءبىر قازاقستان ماگنيتكاسىنىڭ سۇلباسى كولبەڭدەپ تۇرىپ الدى.
بۇدان ون شاقتى جىل بۇرىن «بالبىراۋىن» ءارتۇرلى القالى جيىندا ءجيى
اۋىزعا الىنا باستادى.
2004 جىلى اقپاندا «قازاقمىس» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعى جۋرناليستەردى جيناپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىردى. شيكىزات قورىن نىعايتۋ ءماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىلعان سول جيىندا مىنانداي اڭگىمە ايتىلدى:
«قازىر كومپانيا «قارساقباي» اۋماعىنداعى «بالبىراۋىن» تەمىر كەن ورنىن يگەرۋ مەن وڭدەۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. وعان ەلەكترلەندىرىلگەن تەمىر جول تارتىلادى. توتەسىنەن تارتۋعا مۇمكىندىك بولۋىنا قاراماستان, تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا ونىڭ جەزدى, قارساقباي ارقىلى ءوتۋى قاراستىرىلعان.
«بالبىراۋىن» كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىن يگەرۋ قانىش ساتباەۆتىڭ ارمانى ەدى. سونى جۇزەگە اسىراتىن ءسات تۋعان سىڭايلى. ءبىزدىڭ بولاشاق – «بالبىراۋىن». ونىڭ قازىر زەرتتەلگەن قورىنىڭ ءوزى 30-40 جىلعا جەتەدى. ودان وندىرىلگەن شيكىزاتتى ەلەكترمەن بالقىتىپ, بولات الاتىن ۋاقىت تا الىس ەمەس».
سول جىلى ناۋرىزدا قاراعاندى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ك.مۇحامەدجانوۆ جەزقازعاندا ايماقتىق كەڭەس وتكىزدى. ءبىرقاتار وزەكتى وتكىر ماسەلە تالقىلانعان وسى القالى باسقوسۋدا ءسوز العان «قازاق-
مىستىڭ» باسشىسى ۆلاديمير كيم ءارالۋان الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋگە بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستى ايتا كەلىپ, كەن قورىن نىعايتۋعا قاتىستى دا اڭگىمە قوزعادى.
– ءبىز «بالبىراۋىن» كەن ورنىن يگەرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىك. كەلەشەكتە ونىڭ بازاسىندا ەلەكترمەن بالقىتۋ ارقىلى جوعارى ساپالى بولات الۋ كوزدەلگەن. كورپوراتسيا جەزقازعان ايماعىن دامىتۋعا سونى سەرپىن بەرەدى, – دەپ قاداپ ايتقان.
قىسقاسى, «بالبىراۋىن» بۇرىنعىداي بولاشاقتىڭ ەمەس, بۇگىنگىنىڭ بىرەگەي نىسانىنا اينالىپ وتىرعانى اڭعارىلعان. جالپىلاما اڭگىمە ناقتى ىستەن كورىنىس تابا باستاعان. دارحان دالانىڭ تۋسىراعان ءتوسى دۇبىرلەگەن ەڭبەك كۇيىنە بولەنەتىن ۋاقىت تاياپ قالعانىن تۇيسىندىك. سودان سوڭ كومپانيانىڭ سول كەزدەگى باس گەولوگى ۆيكتور شكۆىرياعا تەلەفون شالىپ, تىلدەسكەنىم ەسىمدە.
– «بالبىراۋىن» قارساقبايدىڭ وڭتۇستىگىندە جاتىر, – دەگەن ول.
– قورى قانشا؟
– 125,6 ميلليون توننا.
– بۇل قانشاعا جەتەدى؟
– باستاپقى جىلدىق جوبالىق قۋاتى 3 ميلليون تونناعا جۋىق كەن وندىرۋگە ەسەپتەلگەن. بارا-بارا ونىڭ اۋقىمى ارتاتىنى ايان. سوندا قورى قىرىق جىلعا جەتىپ قالار...
– قۇنارلىعى قانداي؟
– كەن قۇرامىنداعى مەتالدىڭ ورتاشا كورسەتكىشى – 40,4%. بۇل الەمدىك ءولشەممەن العاندا ونشا قۇنارلى شيكىزات سانالمايدى. دەگەنمەن, جوقتان جاقسى عوي؟..
– كەن قورى ۇرپاقتىڭ ءبىر بۋىنىنا مولىنان جەتەدى ەكەن. ال «بالبىراۋىندى» بىتىرگەن سوڭ قايتەمىز؟
– قارساقباي توڭىرەگىندە تەمىر كەن ورنى بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى – «بالبىراۋىن». سولتۇستىگىندە كەرىلىپ «كەرەگەتاس» جاتىر. «سازتوبە» مەن «جەتىقىز», تاعى باسقا كەن ورنى كەزەگىن كۇتىپ تۇر. كەزىندە قانىش ساتباەۆ جاساپ كەتكەن باتىل بولجام ءبۇگىندە ناقتىلانىپ, ىرگەلى ىسكە ىرگەتاس بولارى انىق.
ەكەۋارا وسى اڭگىمەدەن ۇلىتاۋ ءوڭىرىندەگى ومىرگە ۇلكەن وزگەرىس ەنگەلى تۇرعانىن اڭعارعانداي بولدىم. سول قاۋىرت قيمىلدىڭ ءدۇبىرى قۇلاققا كەلگەندەي...
«قازىر قولدا بار ناقتى دەرەكتەر تابيعات سونشالىقتى جومارتتىقپەن ال-
ۋان ءتۇرلى باي كەندى اسا مول مولشەردە ءبىر جەرگە جيناقتاعان جەزقازعان ايماعىن جەر شارىنداعى ساناۋلى باقىتتى وڭىرلەردىڭ ءبىرىنە جاتقىزۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ بەرىك بايلام جاساعان قانىشتىڭ كورەگەندىگىنە ەرىكسىز قايران قالاسىڭ. ءبارىن قولمەن قويعانداي كورسەتىپ كەتكەن. بەدەرلى بولاشاققا باستايتىن بۇگىننىڭ كەمەل كەلەشەك كوكجيەگىن كەشە كەستەلەگەن, سوعان جەتكىزەتىن سوقپاقتى سالىپ كەتكەن. بىزگە بۇيىرعانى – سول سۇرلەۋمەن ىلگەرى وزۋ.
الىبەك ءابدىراش,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعى
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
