– ەلشى مىرزا, اڭگىمەمىزدى ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قازىرگى كەزدە قانداي دەڭگەيدە ەكەنىنەن باستاساق.
– ەڭ الدىمەن, ەكى ەلدى تەك گەوگرافيالىق ەمەس, تامىرى تەرەڭنەن ءنار العان تاريحي ساباقتاستىق, گەنەتيكالىق جاعىنان ءتۇبى ءبىر تۋىستىق بايلانىستىرىپ تۇرعانىنا باسىمدىق بەرگىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىن ۋاقىت ولشەمىمەن سالىستىرعاندا ءبىر مەزەت قانا. بىراق تاۋەلسىزدىك ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستاردى ايتارلىقتاي العا جىلجىتتى. ەلدەرىمىز اراسىنداعى ەكونوميكا, عىلىم, ادامي ءولشەم سالالارىنداعى مەملەكەتارالىق بايلانىستار رەتكە كەلتىرىلدى. قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاندى ورتاق شەكارالارى, ساياسي-ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋدىڭ بولاشاق ءمۇمكىندىكتەرى دە جاقىنداستىرادى.
جالپى, ساياسي تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ۇستانعان باعىتتارى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلەدى: تۇرىكمەنستان دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەكسپو-2017-گە قاتىساتىنىن مالىمدەدى, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ءتۇسكەندە قولداۋ ءبىلدىردى.
ءبىزدىڭ ەل دە ءوز كەزەگىندە بۇۇ-نىڭ ءبىرقاتار قۇرىلىمدارىندا تۇرىكمەنستاننىڭ ۇمىتكەرلىگىنە قولداۋ ءبىلدىردى, 12 جەلتوقساندى حالىقارالىق بەيتاراپ كۇن دەپ اتاۋ تۋرالى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارىنا ءسايكەس بىرىككەن مالىمدەمە جاسادى. تۇرىكمەنستاننىڭ بەيتاراپتىق مارتەبەسى ءدال وسى كۇن, 1995 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىنان باستالادى. ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى فاكتورىنا اينالعان تۇرىكمەنستاننىڭ تۇراقتى بەيتاراپتىق مارتەبەسى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان وتە جوعارى باعالاندى. قازاقستاندا باۋىرلاس تۇرىكمەن ەلىمەن ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل بولىنەدى. ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەردە دە قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ ۇستانىمدارى ۇقساس.
– ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا تومەندەپ كەتتى دەگەن ءپىكىر بار. ءسىز نە دەيسىز؟
– الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىس الىس-بەرىسكە ايتارلىقتاي كەرى اسەر ەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «بۇل داۋىلدان» الەمدە بىردە-ءبىر ەل تىسقارى قالا المادى. ەگەر, ماماندار ايتقانداي, 2014 جىلى بىزدەردىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 0,5 ملرد دوللارلىق مەجەگە جاقىنداپ قالسا, 2015 جىلى ول 62 پايىزعا تومەندەپ, 178 ملن اقش دوللارى عانا بولدى. ال وتكەن جىلدان باستاپ 283,5 ملن اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى.
پارسى شىعاناعىنا قاراي تەمىر جول توسەلۋىنە بايلانىستى ەلدەرىمىز اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ءبىرشاما ارتتى. قازاقستان تۇرىكمەنستان جانە يران مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسىپ, وزەن – بەرەكەت – گورگان تەمىر جول جەلىلەرىن سالۋ باعىتىندا ترانسۇلتتىق ينفراقۇرىلىم جوباسىن تابىستى جۇزەگە اسىر-
عانىن ايتار ەدىك. بۇل جوبا ءۇش ەلدىڭ كولىك اعىنىنا عانا ەمەس, ازيا – ەۋروپا باعىتىنداعى تاسىمال گەوگرافياسىنا دا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. اسىرەسە, قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىر جول جەلىسىنىڭ قولدانىسقا بەرىلۋىمەن رەسەي, قىتاي جانە ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعى ەلدەرىنەن جۇك اعىنىن پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە تاسىمالداۋ الەۋەتى ارتا ءتۇستى. ىنتىماقتاستىققا قاجەتتى رەزەرۆتەر كوپ, ولاردى حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋىمىز كەرەك.
– 18 ساۋىردە تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ ءبىزدىڭ ەلگە رەسمي ساپارى باستالدى. بۇل ساپار ءبىزدىڭ ەلارالىق بايلانىستارىمىزعا قانداي جاڭالىقتار الىپ كەلەدى, ساپاردان نە كۇتەمىز؟
– راس, ءسىز بەن ءبىز تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆتىڭ استاناعا مەملەكەتتىك ساپارى قارساڭىندا اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز. تۇرىكمەنستان باسشىسى وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا وتكەن كەزەكتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتتى. بيىلعى قازان ايىندا ەكى ەلدىڭ جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتەر رەتىندە ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتقانىنا 25 جىل تولادى.
بۇل ساپاردان كوپ نارسە كۇتىلەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى – قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويىلادى دەپ جوسپارلانعان. سونداي-اق, قازاقستان-تۇرىكمەنستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە دە وسى ساپار كەزىندە قول قويىلادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. بۇل كەلىسىم بويىنشا ءبىز شەكارالارىمىزدى زاڭدىق تۇرعىدا رەسىمدەيمىز. پرەزيدەنتتەردىڭ كەلىسسوزدەرى بارىسىندا ەكى ەل ءۇشىن دە ماڭىزدى سانالاتىن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس, ينۆەستيتسيالىق سەرىكتەستىك, ايماقتىق قاۋىپسىزدىك, ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ سەكىلدى ماسەلەلەر تالقىلانادى.
– ەلدەرىمىزدىڭ الداعى ۋاقىتتا قاي باعىتتارعا ەرەكشە باسىمدىق بەرگەنى ءجون؟
– ەكى ەل دە تابيعي بايلىقتاردىڭ مول قورىنا يە بولعانىمەن, تەڭىزگە تىكەلەي شىعۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق. ءبىز مۇنداي جاعدايدا مۇمكىندىكتەرىمىزدى ورتاق مۇددەگە ۇيلەستىرۋگە ۇمتىلامىز. سوندا عانا قازاق-تۇرىكمەن تاۋارلارىن, قازبا بايلىقتارىن حالىقارالىق نارىققا شىعارۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى اشىلادى. جىلۋ-ەنەرگەتيكا سالاسى – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدا باسىمدىق بەرەتىن باعىتتارىمىز. ونى العا جىلجىتۋعا ەكى ەلدىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك مۇمكىندىكتەرى جەتەدى.
رەسمي اشعاباد قازىر تۇرىكمەنستان – اۋعانستان – پاكىستان – ءۇندىستان ء(تاپۇ) گاز قۇبىرىن تارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر. قۇنى 10 ميلليارد اقش دوللارى بولاتىن قۇبىر قۇرىلىسى ايماقتاعى ەنەرگيا شيكىزاتى تاپشىلىعىن ازايتىپ, وڭتۇستىك ازياداعى شيەلەنىستى باسەڭدەتەدى دەگەن بولجام بار. سول سەبەپتى, قازاقستان جاعى تۇرىكمەنستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتورى ەكونوميكاسىنا قاجەت رەلستەردى, قۇبىر ءجانە باسقا دا ءونىم تۇرلەرىن جەتكىزۋ ءۇشىن حالىقارالىق تەندەرگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الادى.
قازاق-تۇرىكمەن قارىم-قاتىناسىنداعى تاعى ءبىر ستراتەگيالىق باسىم باعىت – ترانزيتتىك-كولىك سالاسى. ەكى ەلدىڭ ورتاق شەكاراسى مەن گەوگرافييالىق مۇمكىندىكتەرى بۇل سالانى قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پارسى شىعاناعى مەن يراندى ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بايلانىستىراتىن 677 كيلومەترلىك حالىقارالىق ءدالىز يران, تۇرىكمەنستان جانە قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىققا وڭ اسەر ەتىپ قانا قويماي, تۇرىكمەن جاعىنىڭ تەمىر جول, كولىك جولدارى قۇرىلىسى جوبالارىنا قاتىسۋعا جاعداي تۋعىزادى.
سونداي-اق, اشعاباد كاسپي تەڭىزى بويىنشا ءبىراز جوبالاردى قولعا الدى. قازىر تۇرىكمەنباشى قالاسىنداعى تەڭىز پورتى مەن ساۋدا فلوتىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. اقتاۋ مەن تۇرىكمەنباشى اراسىندا تەڭىز جۇكتەرى مەن جولاۋشىلار قاتىناسى جاعىنان دا ۇلكەن پەرسپەكتيۆالار اشىلعالى وتىر. مۇنداي قاتىناستاردىڭ ورناتىلۋى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا- ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ءتيىمدى دامىتۋعا قىزمەت ەتەرى ءسوزسىز.
ءبىزدىڭ تۋىستاس حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىرۋ جانە تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا قازاقستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ شەكارالىق اۋماقتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ مەن جانداندىرۋدىڭ دا پەرسپەكتيۆالى ماسەلە ەكەنىن ايتىپ وتكەنىمىز ءجون. مۇنداي قاتىناستار ورناتۋ ەكى ەلدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى جانداندىرا تۇسۋگە نەگىز قالايتىن بولادى.
– ەكى ەل كاسىپكەرلەرى اراسىندا ءساتتى جۇمىس ىستەپ جاتقان بىرلەسكەن جوبالار تۋرالى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز.
– تۇرىكمەن نارىعى – قازاق كاسىپكەرلەرى ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. تۇرىكمەن نارىعىنداعى قازاق ىسكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 100-دەن استام تاۋار ءتۇرى بويىنشا 2 ملرد اقش دوللارىنا جەتىپ قالدى. بۇل قازاقستاننىڭ ۇنى, نان ونىمدەرى, كونديتەرلىك ونىمدەر, جوعارى كلاستى اۆتوكولىك, مۇناي-گاز سەكتورى ءۇشىن تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتار, IT-تەحنولوگيا, ت.ب. قازاقستان – تۇرىكمەنستاننىڭ ەجەلدەن سەنىمدى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى. الايدا, ءوزارا ىقپالداستىق الەۋەتى ءالى تولىق اشىلعان جوق. ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا جاقسىلاپ تالداۋ جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان تاۋار اينالىمىن ەداۋىر ۇلعايتۋعا, ءوزارا جەتكىزىلىمدەردى ارتاراپتاندىرۋعا قابىلەتتى.
– ەكى ەلدىڭ ايماقارالىق بايلانىستارىنىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى ويىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– ايماقارالىق بايلانىستار تاراپتاردىڭ پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن الەۋەتى. مەن وسى تۇستا ماڭعىستاۋ وبلىسى مەن تۇرىكمەنستاننىڭ بالكان ۆەلاياتى اراسىندا ساۋدا جانە يننوۆاتسيالىق ءبىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ءمۇمكىندىك بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. پرەزيدەنت گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى جولداۋىندا تۇرىكمەنستاندا ەركىن ەكونو-
ميكالىق ايماق قۇرۋ ماسەلەسىن كۇن ءتارتى-
بىنە قويدى. دەمەك, بۇل دا ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا, جۋرناليست
الماتى
