– جانات تۇرار ۇلى, بۇكىل ءبىر ەلدىڭ تاريحي, مادەني, ادەبي مۇراسىن ءوز قورعاۋىنا العان, عالىم اتاۋلىنىڭ رۋحاني ورتاسىنا اينالعان كىتاپحانانى قازىرگى قوعام قانشالىقتى قاجەت ەتىپ وتىر؟
− قۇدايعا شۇكىر, قازىر قازاقستاندا جالپى كوپشىلىككە قىزمەت ەتەتىن 11423 كىتاپحانا بولسا, سونىڭ 4109-ى ۇلكەن كىتاپحانالار قاتارىنا كىرەدى. ال ەلىمىزدەگى كىتاپ قورى 279 ملن دانا كىتاپتى قۇراسا, ونىڭ 79 ملن-عا جۋىعى سول ءىرى كىتاپحانالار ەنشىسىندە. سونىمەن قاتار, قازىرگى كۇنى ەل بويىنشا 32 كىتاپحانا سايتى بار. بۇل تسيفرلار نەنى كورسەتەدى؟ ياعني, كىتاپحانا – قالىڭ وقىرمان ءۇشىن ايرىقشا سۇرانىسقا يە رۋحاني وردا بولىپ قالا بەرمەك.
– ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۇلتتىق كىتاپحانادا قانداي جاڭاشىل باستامالار ەنگىزىلۋدە؟
− رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا ەنگەن بۇل عيماراتتاعى قوردىڭ 88 پا-يىزى – عىلىمي ادەبيەتتەر, تەك 12 پا-يىزى عانا ادەبي كىتاپتار. دەمەك, ءتۇرلى جەكەلەگەن سالا ماماندارى ىزدەگەن وقۋلىقتارىن ۇلتتىق كىتاپحانادان تابا الماق. ەكىنشىدەن, ءبىز ەلىمىزدەگى بارلىق كىتاپحانالار ءۇشىن ادىستەمەلىك ورتالىقپىز. 46 مىڭداي وقىرمانى بار بۇل ۇلكەن كىتاپحانا قورىندا 6 ملن 700 مىڭعا جۋىق كىتاپ قورى ساقتاۋلى.
– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەن جۇمىس مازمۇندارىنا كەڭىنەن توقتالا كەتسەڭىز...
– ماسەلەن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 791 مۇشەسى بولسا, سونىڭ ىشىندە, 38-ءىنىڭ عانا حالىق جازۋشىسى دەگەن اتاعى بار. سول حالىق جازۋشىلارىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن ارنايى ستەند جاساۋمەن عانا شەكتەلمەي, كىتاپحانا الدىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اباي داڭعىلى تۇسىنان سول جازۋشىلاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى قىسقاشا دەرەكتەرمەن قوسا, جەكە ورىندىقتار قويىلعان اللەيا اشساق دەيمىز. جازۋشىلاردىڭ تۋعان كۇندەرى, باسقا دا اتاۋلى كۇندەرى قانداي دا ءبىر ءىس-شارالاردى, جازۋشى ومىرىنەن سىر شەرتەتىن فوتوسۋرەت, كىتاپ كورمەلەرىن سول جەردە وتكىزە الامىز. سوندا ءارى-بەرى وتكەن جۇرگىنشىلەر دە ىڭعايلى ورىندا دەمالىپ قانا قويماي, جازۋشىلار تۋرالى ماعلۇمات تا الا وتىرماق.
1971 جىلى سالىنعان, ءوز ۋاقىتىندا ەڭ وزىق عيمارات سانالعان كىتاپحانانىڭ استىنداعى ەكى قاباتتى كىتاپ قويماسىنا شامامەن, 3,5 ملن كىتاپ سىيادى دەپ جوسپارلانعانمەن, قازىر 6 ملن 670 مىڭ كىتاپ تۇر. ورىن جوق. الداعى ۋاقىتتا اينالاسىن الىستان كوز تارتاتىنداي ەتىپ كەڭەيتىپ, قوس قاپتالدان جاپسارلاس ەكى ۇلكەن عيمارات سالساق دەيمىز. ۇلتتىق كىتاپحانانى قايتا قۇرۋدىڭ ەسكيزدىك جوباسىن جاساپ, وفيس, كىتاپ ساقتاۋ قويماسى, كورمەلەر زالى, قوناق ءۇي سالۋ جولدارىن قاراستىرىپ وتىرمىز.
ءبىز بىلتىر «ءوزىڭ وقى دا, باسقاعا بەر» قاعيداسىنا نەگىزدەلگەن «بۋككروسسينگ» كىتاپ دۇڭگىرشەگىن اشىپ, ءۇش مىڭداي كىتاپ قويدىق. ءوتىپ جاتقان جۇرگىنشىلەر كوشەدە تۇرعان تەگىن كىتاپتاردىڭ ءبارىن ۇيىنە الىپ كەتىپ جاتتى. نەگىزى, بۋككروسسينگ دەگەن نە؟ ادام ول جەردەن ۇناعان كىتابىن الىپ كەتكەنىمەن, ورنىنا باسقا كىتاپ اكەلىپ قويۋ ءتيىس. بىراق بىزدە ول مادەنيەت ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. دەگەنمەن, باستىسى, العان كىتابىنىڭ ەڭ بولماسا بەس بەتىن وقىسا, سول دا جەتىستىك. قازىر بۋككروسسينگتەردى اۋرۋحانالاردا اشۋ ءىسىن قولعا الۋدامىز. مىسالى, 4-ءشى اۋرۋحانادا اشىپ تا قويدىق.
− كىتاپحانانىڭ ىشكى جۇمىس ساپاسىندا قانداي جاڭالىقتار بار؟
– كىتاپحاناعا كەلگەن وقىرمان ىزدەگەنىن ءبىزدىڭ ەلەكتروندىق بازادان تابا الماسا, ءبىز ونى ەلىمىز عانا ەمەس, بۇكىل الەم بويىنشا باسقا كىتاپحانالارعا سۇرانىس جىبەرۋ ارقىلى تاۋىپ بەرە الامىز. سەبەبى, بىزدەگى قوردىڭ 80 پايىزى كەڭەس وداعى تۇسىنان جينالعان, ەگەمەندىك ۋاقىتىنان بەرى جيناعان قورىمىز 20-اق پايىز. ال بىزگە كەلەتىن وقىرمانداردىڭ 70 پايىزى ىزدەنىس جولىنداعى ستۋدەنتتەر...
– كىتاپحانانى تەك ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, جالپى كەز كەلگەن جاستاعى وقىرماندار كوپتەپ كەلەتىن ورتاعا اينالدىرۋعا مۇمكىندىكتەر بار ما؟
– البەتتە. ماسەلەن, سوڭعى جارتى جىلدىقتا كىتاپحانامىزدا وقىرمان كلۋبى, قارجىلىق ساۋاتتىلىق كلۋبى, ن.تىلەنديەۆ كلۋبى, كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرىگىپ ماركەتولوگتار كلۋبى سياقتى 11 كلۋب اشتىق. پەن-كلۋبىمىزدا حالىقارالىق وتىرىستار, كىتاپ تۇساۋكەسەرلەرى, ءتۇرلى قايىرىمدىلىق شارالارى ءوتىپ تۇرادى. ەرمەك تۇرسىنوۆ كلۋبىنان قازاقتىڭ كلاسسيكالىق كينوتۋىندىلارىن تەگىن كورسەتىپ قانا قويماي, كورەرمەندەر پىكىرتالاسىن ۇيىمداستىرىپ وتىرامىز. سول كلۋبتا رەسپۋبليكالىق ونەرپاز جاستار, بەلگىلى انشىلەر وقىرماندار ءۇشىن تەگىن كەشتەر وتكىزىپ تۇرادى.
– ەلىمىزدەگى بارلىق كىتاپحانالار ءىسى دامۋىنىڭ نەگىزگى العىشارتى قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى مىقتى ەلدەردى باي مەملەكەت دەۋگە بولادى. ال ەندى ادام ساپاسىن كىم جاقسارتادى؟ ول ءۇشىن ادام ءومىر بويى ۇزدىكسىز ءبىلىم جيناۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. ال ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ ينستيتۋتى, ول – كىتاپحانا. ال سول كىتاپحانانىڭ قوعامداعى ورنى ناقتى, زاڭدى تۇردە ايقىندالۋى, دامۋى ءۇشىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق كەڭىستىگى بولۋى كەرەك. بۇكىل دامىعان مەملەكەتتەردە سولاي. وكىنىشتىسى, ءبىزدىڭ سالانىڭ ارنايى كاسىبي زاڭى جوق. ارنايى زاڭ بولماسا, سالا قالاي دامىماق؟ ءبىز «مادەنيەت تۋرالى» زاڭنىڭ 24-بابىنداعى كىتاپحانا تۋرالى قىسقاشا مالىمەت بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ونىڭ ءوزى ۇلتتىق كىتاپحانا مەن اكادەميالىق كىتاپحاناعا ارنالعان. ال ەلىمىزدەگى وزگە كىتاپحانالار دامۋى ءۇشىن «كىتاپحانا جانە كىتاپحانا جۇمىسى تۋرالى» دەگەن ارنايى زاڭ بولۋى ءتيىس. قازىر سونداي زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, دەپۋتاتتارعا ۇسىنىپ جاتىرمىز.
– قازاقستان كىتاپحانالارى مەن الەمدىك كىتاپحانالار اراسىندا بايلانىس ورناتىپ, تاجىريبە الماسۋ ءىسى قانشالىقتى جولعا قويىلعان؟
− تەك تاجىريبە الماسىپ قانا قويماي, شەتەلدە قازاق ادەبيەتىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا حالىقارالىق الەمدىك كىتاپحانالىق قاۋىمداستىققا كىرسەك دەگەن نيەتىمىز بار. مىسالى, الىس شەتەلدەردىڭ كوبىسى ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىز تۇگىلى, قازاقستاننىڭ قانداي ەل ەكەنىن بىلە بەرمەيدى.
سوڭعى جارتى جىلدا ۇلتتىق كىتاپحانا مەن اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ءوز ازاماتتىق ۇستانىمى رەتىندە انكارادا, بەيجىڭدە, رەسەيدە كىتاپ بۇرىشى تۇرىندەگى قازاق ادەبيەتى ورتالىقتارىن اشۋدى قولعا الدىق. ەندى 28-29 ساۋىردە دۋبايدا جانە مىسىردا اشپاقپىز. سول ورتالىقتاردا مادەني-كوپشىلىك شارالار, كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرلەرى, جازۋشىلارمەن كەزدەسۋ سياقتى ءىس-شارالار وتكىزىلىپ تۇرماق, ءسويتىپ وزگە ەلدەردىڭ قازاق مادەنيەتىمەن, ءداستۇرىمەن, تاريحىمەن تانىسىپ تۇرۋىنا مۇمكىندىك جاسالماق.
– سوندا قازاق ادەبيەتى ورتالىعىن اشقاننان شەتەلدىكتەرگە قانداي پايدا تۇسپەك دەگەن ساۋال تۋىندايدى...
– ءبىزدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مەن قولجازبالالار قورىمىزدا 123 اراب كىتابى بار. كوپ ادام اراب تىلىندەگى كىتاپتاردى دىنگە, قۇرانعا قاتىستى دەپ ويلايدى. بىراق ونداي كىتاپتار 69 عانا. ال قالعاندارى ءتىپتى, ارابيانىڭ وزىندە دە جوق سيرەك كىتاپتار, ماتەماتيكالىق وقۋلىقتار. حVIII عاسىردا ولەڭمەن جازىلعان ءۇش تومدىق كىتاپتىڭ ەكىنشى تومى بىزدە ساقتاۋلى. ونى بىلگەن ارابتار, ارينە, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋدى ەمەس, ءوز ادەبي مۇرالارىنا قول جەتكىزۋ ماقساتىندا بىزگە كومەك بەرىپ, سيرەك قورداعى كونە ادەبيەتتەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قاجەتتى سكانەرىن بىزگە جەتكىزىپ بەردى. ونداي سكانەر الەم بويىنشا 6-اق كىتاپحانادا بار.
سونىڭ ارقاسىندا مامىر ايىنا دەيىن بارلىق اراب تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ كوشىرمەسىن جاساپ, عىلىمي وڭدەۋگە جىبەرمەكپىز.
الداعى مامىر ايىندا تۇركى جانە اراب الەمدەرىنە بايلانىستى قولجازبالار تۋرالى ءبىر ۇلكەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتەدى. مىسالى, ىستانبۇلدا سۇلەيمەنيا دەگەن ۇلكەن كىتاپحانا بار. سوندا قازاق حالقى تۋرالى وتە كوپ قولجازبالار بار. سونىڭ ىشىندە احمەت ياساۋي تۋرالى قانشاما قولجازبا بار دەسەڭىزشى؟! تۇركياداعى قازاقتاردىڭ دا قولىندا ۇركىنشىلىك جىلدارى وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتكەن قانشاما كىتاپ, قولجازبالار بار.
جاقىندا مىسىرداعى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانادان قازاقستانعا, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى سيرەك كەزدەسەتىن كوپتەگەن قولجازبالار مەن كىتاپتاردى كورىپ قايتتىم. سولاردىڭ ءبارىن زەرتتەيتىن ۇلكەن ءبىر عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىق بولۋ كەرەك. ول البەتتە, وسى – ۇلتتىق كىتاپحانا.
– وسىنشاما قىرۋار ەڭبەكتى زەرتتەپ قانا قويماي, تسيفرلىق جۇيەگە ەنگىزۋ قيامەت-قايىم جۇمىس ەمەس پە؟
– ەلباسى تاپسىرماسىندا كورسەتىلگەندەي, باسپا باسىلىمدارىن تسيفرلاۋ جانە ەلەكتروندىق كىتاپحانالاردى قالىپتاستىرۋدى ستراتەگيالىق باعىت ەتىپ العان كىتاپحانا تسيفرلاۋ بويىنشا كەڭ اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋگە كىرىسىپ تە كەتتى. ءبىر قيىنى, ءار كىتاپحانانىڭ ءار ءتۇرلى باعدارلاما قولدانۋىندا بولىپ وتىر. ماسەلەن, ءسىز اتىراۋداعى ءبىر اۋىلدا وتىرىپ, ءبىزدىڭ كىتاپحاناعا كىرە المايسىز. نەمەسە ءبىزدىڭ كىتاپحانا ارقىلى اۋىلداعى كىتاپحانا بازاسىنا كىرۋگە مۇمكىندىك جوق. ءبىز وسىلاردى ەسكەرە كەلە, ءوزىمىز جاساعان «ۆەب-رابيس» اتتى قولدانبالى باعدارلامانى رەسپۋبليكالىق كىتاپحانالارعا ەنگىزۋ باستاماسىن ۇسىندىق. ياعني, قازاقستانداعى ۇلكەن كىتاپحانالار قورلارىن ورتاقتاستىراتىن ءبىر عانا ەلەكتروندىق جەلىگە قوسساق, كەز كەلگەن وقىرمان كەز كەلگەن كىتاپحانا بازاسىنا تەگىن كىرىپ, قاجەتتى اقپاراتقا قول جەتكىزەتىندەي مۇمكىندىككە يە بولار ەدى. ال ونى جارتى-اق جىلدا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. كوپ قارجى دا كەتپەيدى, ەسەپتەۋىمىزشە, نەبارى 149 ملن تەڭگە كەرەك.
– ءوزىڭىز ايتىپ وتكەن يگى ىستەردىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مىقتى ماماندار قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. كىتاپحانادا كادرلار سانى جەتكىلىكتى مە؟
– وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى 11423 كىتاپحانادا 30-40 مىڭ ادام جۇمىس ىستەسە, سونىڭ 62 پايىزىنىڭ عانا كاسىبي ءبىلىمى بار.
بىزدە دە كادر تاپشىلىعى بار. قول استىمدا 280-دەي ادام جۇمىس ىستەسە, سونىڭ 38 پايىزىنىڭ نەگىزگى ءبىلىمى جوق, ءار ءتۇرلى سالادان كەلگەندەر. بۇگىندە بىزگە بىلىكتى مامان تابۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى! مىسالى, جوعارعى وقۋ ورنىندا 4 جىل وقىپ كەلگەن تۇلەك كىتاپحانادا قايتادان ءبارىن باسىنان باستاپ ۇيرەنۋىنە تۋرا كەلەدى.
سالاداعى ۇلكەن قيىندىق – كىتاپحانا ماماندىعىن 4 جىل وقىتاتىن باكالاۆريات بولعانىمەن, ماگيستراتۋرا, PhD دوكتورلىعى جوق. جاقىندا عانا كىتاپحاناشى ماماندىعىن وقىتاتىن وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستىم. ماگيستراتۋرا وقىتۋ ءۇشىن ارنايى كافەدرا جانە گرانت بولۋى كەرەك. وعان مينيسترلىكتىڭ رۇقساتى كەرەك. كىتاپحاناشىلار اراسىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر-اق ادام عىلىم كانديداتى اتانعان. كافەدرا اشۋ ءۇشىن دوكتور, پروفەسسور سياقتى عىلىمي دارەجە بولۋى, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەگى كەم دەگەندە 5-6 ادام سول ماماندىقتىڭ بىلگىرى بولۋى كەرەك. ال بىزدەگى كىتاپحاناشى ماماندىعىندا ونداي عىلىمي اتاقتار مۇلدەم جوق. بيىلدان باستاپ ەندى ماماندارىمىزدى رەسەيگە جىبەرىپ وقىتۋ ويىمىزدا بار.
ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى جوعارى بولعاندا عانا قوعام, مەملەكەت جاقسى داميدى. ال باي بولۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار. ول – ءبىلىم. كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءبىلىم بەرە الاتىن قوعامدىق قۇرىلىم قاجەت. ول ءۇشىن كىتاپحانالاردى سونداي ينستيتۋتقا اينالدىرساق جەتكىلىكتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ميرا بايبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
