مەملەكەتتىڭ قازاقستان عىلىمىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ كورسەتكىشى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارنالعان سەسسياعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ارنايى قاتىسىپ, عىلىمدى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىن ايقىنداپ بەرۋى. سونداي-اق, عىلىم سالاسىنىڭ باستى مىندەتتەرى ەلباسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىندا دا ناقتىلانعان بولاتىن.
فورۋمدى اشقان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ وتاندىق عىلىم تۋرالى اڭگىمەسىن «عىلىمدا نەمەن اينالىسۋعا بولادى؟ عىلىممەن كىم اينالىسۋى كەرەك؟ عىلىمي جۇمىستى قالاي دۇرىس ۇيىمداستىرۋ كەرەك؟» دەگەن ءۇش ساۋالعا جاۋاپ بەرۋدەن باستادى.
جاڭا, زاماناۋي الەمدىك ەكونوميكاداعى باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ 70 پايىزى ادام كاپيتالىنا ارقا سۇيەيدى. ادام كاپيتالىنا سۇيەنبەگەن شيكىزات ءوندىرىسى, دامىعان ينفراقۇرىلىم, ءتىپتى ءوندىرىستىڭ ءوزى بۇگىندە 20-25 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. جەتەكشى ەلدەردىڭ بارىندە نانو, بيو, تسيفرلىق تەحنولوگيا, گەن ينجينەرياسى, ەكولوگيالىق تەحنولوگيا, جاساندى ينتەللەكت دامىپ, وندىرىسكە كيبەرفيزيكا جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر. گۋمانيتارلىق عىلىمدار مەن زەرتتەۋلەر دە كەڭىنەن دامىپ كەلەدى. قازاقستان عالىمدارى دا سوڭعى جىلدارى تاۋ-كەن, مۇناي, حيميا سالالارى بويىنشا قۋاتتى عىلىمي بازا جاساقتاي الدى, نانوتەحنولوگيا دا ۇزدىك عىلىمي جەتىستىكتەر كورسەتە باستادى, تەوريالىق فيزيكادا, ماتەماتيكادا, حيميادا عىلىمي تەگەۋرىن قالىپتاسىپ كەلەدى. «عىلىم نەمەن اينالىسۋى كەرەك؟» دەگەندە, ە.كەنجەعالي ۇلى «جىلدار بويى قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەبىمىزدى ءتۇبىرىمەن جوققا شىعارماي, كەرىسىنشە, ونى قولداي وتىرىپ, عىلىمي ىزدەنىستەر كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇسۋدىڭ دۇرىس» ەكەنىن ايتتى. قازاقستانعا 1 ميلليون جوعارى ءبىلىمدى مامان جەتىسپەيدى. ال عىلىمداعى دامۋدى ەسەپكە الساق, ءبىزگە قاراعاندا, رەسەيدە جوعارى ءبىلىمدى ادام 17 ميلليونعا ارتىق. ساۋاتتى, ينتەللەكتۋال ۇلتقا اينالۋ – ۇلى مۇرات. بۇگىنگىدەي كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ بارا جاتقان كەزەڭدە ءبىر عانا ينتەللەكتۋال تۇلعا نەمەسە ءبىلىمدى توپ تۇتاس سالانىڭ جۇمىسىن اتقارىپ بەرە الادى.
ال «عىلىممەن كىمدەر اينالىسۋ كەرەك؟» دەگەن ساۋالدى تارقاتپاس بۇرىن, ءبىلىم مەن پەداگوگيكا عىلىمىنا نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. جاستار جاڭاشا ويلاۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. عىلىم ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ءبۇگىندە اعىلشىن ءتىلى جەڭىپ العان. عىلىم ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ ماڭىزدى ءارى مىندەتتى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, عىلىم سالالارى بويىنشا بولىنەتىن گرانتتار سانى 31-دەن 36-عا, 7-دەن 10-عا دەيىن ارتادى. سونداي-اق, PhD جۇيەسىندە دە ءوزگەرىس بولادى. PhD ازىرلەۋ 600-دەن 1000-عا دەيىن ءوستى, ەڭ باستىسى, اقىلى دايىنداۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەندىگى جەردە ولاردىڭ دايىندىعى زەرتتەۋگە بولىنگەن گرانت اياسىندا قارالاتىن بولادى.
ە.ساعاديەۆ ءتىل ماسەلەسىنە ايرىقشا توقتالدى. «90 پايىز قازاقتىڭ بالاسى بۇگىندە قازاقشا وقىپ جاتىر. بيىل ۇبت-عا 80 پايىز قازاقتىلدى وقۋشى كەلەدى, ال مەن مەكتەپتە وقىعان جىلدارى الماتىداعى 65 مەكتەپتىڭ تەك بىرەۋى عانا قازاق مەكتەبى بولعان ەدى. بۇگىنگى اسا نازار اۋداراتىن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – ورىس مەكتەپتەرىندە وقيتىن 500 مىڭعا جۋىق بالا 11 جىل وقىسا دا, قازاقشا سويلەمەيدى. دەمەك, ءادىستەمەسى دۇرىس ەمەس. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جاساپ بەرگەن العاشقى جوبانى بيىلدان باستاپ ەنگىزگەلى وتىرمىز. سىناققا الىناتىن 100-150 مەكتەپ ءتيىمدى ناتيجە كورسەتىپ جاتسا, 2019 جىلدان باستاپ بارلىق ورىس مەكتەبىنە ەنگىزە باستايمىز. بۇل جوبا, ەڭ الدىمەن, بالانى ءسويلەتۋگە ارنالعان» دەدى مينيستر.
سونداي-اق, ول پرەزيدەنتتىڭ ۇنەمى قىنجىلىسپەن ەسكە سالاتىن عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ الشاق جاتقانى تۋرالى ەسكەرتپەسىنىڭ ورىندى ەكەنىن, وسى ءتوڭىرەكتە دە بىرقاتار جوبالاردىڭ قولعا الىنعانىن جەتكىزدى. 2016 جىلى بيزنەس عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا 1 ملرد تەڭگە بولگەن بولسا, 2018 جىلعا قاراي بۇل قارجى 7 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى مۇمكىن.
فورۋمدا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى م.جۇرىنوۆ, سەنات دەپۋتاتى ا.بيجانوۆ, قازۇۋ رەكتورى ع.مۇتانوۆ, «عىلىم قورى» اق پرەزيدەنتى ءا.سۇلتانعازين, قازاقستان جوو قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ر. الشانوۆ عىلىم الەۋەتىن ارتتىرا وتىرىپ, وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى جولعا قويۋ, يننوۆاتسيالىق ءمۇمكىندىكتەردىڭ تىنىسىن اشۋعا بايلانىستى باياندامالار جاسادى. فورۋم سوڭىندا عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەرلەر ۆەدومستۆولىق ناگرادالارمەن ماراپاتتالىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ديرەكتورلارى مەن جەتەكشى عالىمدارى سەكتسيالارعا ءبولىنىپ, ءوز سالاسىنداعى وتكىر ماسەلەلەر ءتوڭىرەگىندە پىكىر الماستى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
