بۇل لوگيكالىق بىلىمدەر جيىنتىعى ويلاۋ تاجىريبەسىندە كەڭ تۇردە پايدالانىلادى, ياعني ماتەماتيكالىق ۇعىمدارعا لوگيكالىق امالدار قولدانادى (انىقتاما تۇجىرىمداۋ, كلاسسيفيكاتسيالاۋ); ۇعىمنىڭ مازمۇنى مەن كولەمىن, قاسيەتتەرى مەن بەلگىلەرىن بىلەدى; دۇرىس پايىمداۋلار جاساپ, ءبىر نەمەسە ءبىرنە-
شە پايىمداۋلار ارقىلى دالەلدى وي قورىتىندىسىن شىعارادى نەمەسە ونى تەرىستەي الادى; تۇجىرىمدامالاردىڭ اقيقات نەمەسە جالعاندىعىن انىقتايدى. سوندىقتان ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى يگەرۋ مەن ونى قولدانا ءبىلۋ لوگيكامەن بىتە قايناسىپ جاتادى, ولاردى ءبىر-بىرىنەن بولە جارىپ قاراستىرۋ ءمۇمكىن ەمەس. بىراق لوگيكالىق ەسەپتەر مەن جاتتىعۋلار كوپ ورىندالسا, ماتەماتيكالىق ءبىلىمدەردى يگەرۋى دە جاقسى بولادى دەگەن وي دۇرىس بولا بەرمەيدى. ماتەماتيكالىق ءبىلىمدەردى مەڭگەرۋ ءۇشىن ۇلكەن كۇش-جىگەر مەن ىجداعاتتىلىق كەرەك. قاجەت دەسەڭىز جاتتاپ الۋ دا قولدانىلادى.
ماتەماتيكالىق ەسەپ – پاندىك مازمۇنعا يە لوگيكالىق ەسەپ. مازمۇنى ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى ماتەماتيكالىق جانە لوگيكالىق دەپ ءبولۋ دە شارتتى تۇردە عانا. ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى شىعارۋ ءۇشىن ادام ويىنىڭ ۇشقىرلىعى مەن تاپقىرلىعى, قيسىندى ويلاي ءبىلۋى قاجەتتى شارت بولعانمەن, بۇل جەتكىلىكسىز.
تاياۋدا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ «ۇبت تۋرالى الاڭداماۋعا دا بولادى. 1 اقپاننان باستاپ بايقاۋ تەستىلەۋدى ءۇيدە ونلاين وتىرىپ تا تاپسىرۋعا بولادى. قوسىمشا ءبىز بايقاۋ تەستىلەۋدى مەكتەپتەردە ءوتكىزۋ ءۇشىن 300 مىڭ بروشيۋرا باسىپ شىعاردىق, قاجەت بولسا, تاعى 500 مىڭىن شىعارامىز. ياعني, ءاربىر بالا ۇبت-عا دەيىن بىرنەشە رەت بايقاۋ تەستىلەرىن تاپسىرا الادى», دەپ ءۇلكەن قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن اتاپ وتكەن بولاتىن («ەق»,
17 ناۋرىز, 2017 ج.).
شىنىندا, الاڭداماۋعا بولا ما ەكەن؟ باس باسىلىمدا جاريالانعان (10 ناۋرىز, 2017 ج.) ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە دايىندىق اياسىنداعى (ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق) تەستىلەۋ ماتەريالدارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قىسقاشا تالداۋ جاساپ كورەلىك. تەستىلەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسۋ بارىسىندا ونىڭ ورتا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ءبىلىمىن جۇيەلى باعالاۋعا كەلمەيتىنىن كوردىك. ماسەلەن, سۇراقتار مەن تاپسىرمالار نەگىزىنەن باستاۋىش جانە 5-سىنىپ ماتەريالدارىنان الىنعان. تەست قۇرامىندا باستاۋىش مەكتەپتەگى كوپ تاڭبالى ساندارعا امالدار قولدانا ءبىلۋ ءبىلىكتىلىكتەرىن پايدالانىلىپ شىعارىلاتىن تيىمدى باعانى تاڭداپ الۋ (№28), قانشا اقشا جۇمسالعانىن ءبىلۋ (№30), قارجىنى ۇنەمدى جۇمساۋ (№41) سياقتى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە كەزدەسىپ جاتاتىن ەسەپتەردىڭ بولعانى قۇپتارلىق. بىراق ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى قولدانا ءبىلۋ وسىنداي قاراپايىم قولدانىستاردان عانا تۇرادى دەپ ءتۇسىنۋگە بولمايدى. ماتەماتيكالىق ءبىلىم ىشكى قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن فيزيكا, باسقا دا جاراتىلىستانۋ پاندەرىندە قولدانىلىپ جاتادى. ال ماتەماتيكالىق (فۋنكتسيالىق) ساۋاتتىلىقتى وقۋشىلاردىڭ يگەرگەن بىلىمدەرىن ومىرلىك جاعدايلاردا قولدانۋ دەپ قانا ءبىلۋ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى.
ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق دەگەندى ماتەماتيكالىق دەرەكتەر مەن ادىستەردى پايدالانىپ, پروبلەمانى شەشە ءبىلۋ (ەسەپتى شىعارا الۋ), نەگىزدەلگەن پايىمداۋلار جاساپ, دۇرىس قورىتىندى شىعارا ءبىلۋ, قاتەسىز ەسەپتەۋلەر مەن تۇرلەندىرۋلەر جۇرگىزۋ دەپ ۇعىنعان دۇرىس. ماتەماتيكا – ماڭىزدى جۇيەلەۋشى ءپان. كەيبىر ماتەماتيكالىق دەرەكتەر تابيعاتتىڭ ءتۇرلى قۇبىلىستارىن زەرتتەۋ, جالپىلاۋ كەزىندە پايدا بولادى دا, ماتەماتيكانىڭ ءوز ىشىندە دامىپ جەتىلىپ, ءومىردە, تاجىريبەدە قولدانىس تاۋىپ جاتادى. مەكتەپ وقۋلىقتارىنداعى كوپتەگەن ماتەماتيكالىق دەرەك كوزدەردى وقىپ-ءۇيرەنۋ وسى قاعيدانى باسشىلىققا الىپ جازىلعان. سوندىقتان قازىرگى كەزدەگى جاڭا زامان ءادىسكەرلەرىنىڭ «ءبىز ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى يگەرۋدى عانا وقىتىپ كەلگەن ەكەنبىز, ونى قولدانۋعا ۇيرەتپەپپىز», دەپ ايتىپ ءجۇرگەندەرى شىندىققا جاناسپايدى.
زاماناۋي ءوندىرىس پەن ونى باسقارۋدا, تەحنولوگيادا تەرەڭ ماتەماتيكالىق ءبىلىم مەن ءادىس قولدانىلادى. ونداي ءبىلىم مەن ءادىستى مەڭگەرۋگە مەكتەپ ماتەماتيكاسىنىڭ قۇدىرەتى تولىق جەتە بەرمەگەنىمەن دە, جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتىلاتىن ساباقتى يگەرىپ كەتە الاتىنداي نەگىز قالايدى. سوندىقتان ماتەماتيكالىق تەست ماتەريالدارىندا مەكتەپ كۋرسىنىڭ بارلىق بولىمدەرىن قامتيتىن ساليقالى ماتەماتيكا دا بولۋى كەرەك. ءبىز ءپىكىر ءبىلدىرىپ وتىرعان تەست ماتەريالدارىندا مۇنداي ماتەماتيكالىق ءبىلىم كوزدەرى جوققا ءتان.
ونداعى لوگيكالىق ەسەپتەر بولسا, قاتارداعى ورىندى انىقتاۋ (№4) نەمەسە بەلگى سوعۋ (№10), سان تىزبەگىندەگى ساندى تابۋ (№21, 22,43,50, 66,81), فيگۋرالار تىزبەگىندەگى فيگۋرانى تابۋ (№25), رەبۋستار بولىپ كەلەدى. ونىڭ ىشىندە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن تالاپكەردىڭ قانداي ماتەماتيكالىق ءبىلىمىن تەكسەرەيىن دەپ وتىرعانى بەلگىسىز ەسەپتەر دە بار. مىسالى, «№69 سۇراق. ءتورت تاياقتىڭ 8 ۇشى بار. بەس جارىم تاياقتىڭ نەشە ۇشى بار ەكەنىن انىقتاڭىز» دەگەن «لوگيكالىق ەسەپتىڭ» شەشىمىن تابۋ ءۇشىن قانداي قيسىندى ويلاۋ كەرەك بولار ەكەن, بۇل قانداي ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى تەكسەرۋگە ارنالعان؟
№83 ەسەپتە ءتورت كىشكەنە كۆادراتتان قۇرالعان ءبىر كۆادرات 7-گە تەڭ بولسا, وندا وسىنداي كۆادراتتار ارقىلى قۇراستىرىلعان فيگۋرانىڭ سان ءمانىن انىقتاۋعا بەرىلگەن ەسەپ قانداي ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى انىقتاماق؟ مۇنداعى, ءتورت كىشكەنە كۆادراتتان قۇرالعان كۆادراتتىڭ سان ءمانى قالايشا 7-گە تەڭ بولاتىندىعىنىڭ ءوزى ءتۇسىنىكسىز. فيگۋرادان سان ءپانى 7-گە تەڭ كۆادراتتاردى ساناپ شىعۋ دا ماتەماتيكالىق ءبىلىم تەكسەرۋ بولا ما ەكەن؟ وعان قانداي لوگيكا كەرەك؟
كەرىسىنشە, №54 سۇراقتا سانى قانداي تسيفرمەن اياقتالاتىنىن انىقتاڭىز» دەگەن سياقتى ەسەپتەردى شىعارۋعا وقۋشىنىڭ باتىلى بارا بەرمەيدى. مۇنداي ەسەپتەردى شىعارۋ ءۇشىن ارنايى دايىندىق كەرەك.
تەست سۇراقتارىندا وقۋ ماتەريالدارىنىڭ مەكتەپتە ءوتىلۋ پروپورتسياسى دا ساقتالماعان. نەگىزگى تاقىرىپتار دا قامتىلماي تۇر. ءماسەلەن, گەومەتريا مەكتەپتەگى ماتەماتيكا كۋرسىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى. بۇل ءپاننىڭ وقۋشىلاردىڭ لوگيكالىق ويلاۋىن دامىتۋعا ىقپالى كۇشتى. گەومەتريالىق ەسەپتەر ءبىلىم الۋشىنىڭ لوگيكالىق ويلاۋ قابىلەتىن تەكسەرۋ ءۇشىن وتە قاجەت. وسىنداي ماڭىزى بار ءپان ءۇشىن تەستىلەۋلەر توپتاماسىندا ۇسىنىلعان 84 ەسەپتىڭ 13 پايىزعا جۋىعى عانا بولىنگەن.
مۇنداي تەستىلەۋلەرمەن مەكتەپ تۇلەكتەرىن جوو-عا تۇسۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن بولساق, وقۋشىلاردى ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىقا ەمەس, ماتەماتيكالىق ساۋاتسىزدىققا الىپ باراتىن توتە جول سلىپ بەرگەن بولامىز. سەبەبى, بۇل تەست ماتەريالدارىمەن تانىس بولعان وقۋشىلار مەكتەپتەگى ماتەماتيكا كۋرسىنىڭ باسقا تاقىرىپتارىن وقۋعا دەگەن ىنتاسىن تومەندەتىپ الۋى ءسوزسىز.
بۇل تەستىلەۋ ماتەريالدارى ماتەماتيكانى بەيىندىك ءپان رەتىندە تاڭداپ الماعاندار ءۇشىن دەيمىز. ەگەر ماتەماتيكا ءپانى تالاپكەردىڭ بولاشاق وقۋىندا قاجەت بولمايتىن بولسا, ونداي ماماندىقتار ءۇشىن نەسىنە ماتەماتيكالىق سىناق وتكىزەمىز؟ ماتەماتيكالىق ءبىلىمدى كەرەك ەتپەيتىن تالاپكەرلەرگە جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋشىلەرگە ارنالعان IQ تەستىلەۋلەرىن تاپسىرۋ جەتكىلىكتى بولار, بالكىم...
ماتەماتيكالىق ەسەپ – پاندىك مازمۇنعا يە لوگيكالىق ەسەپ. مازمۇنى ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى ماتەماتيكالىق ءجانە لوگيكالىق دەپ ءبولۋ دە شارتتى تۇردە عانا. ماتەماتيكالىق ەسەپتەردى شىعارۋ ءۇشىن ادام ويىنىڭ ۇشقىرلىعى مەن تاپقىرلىعى, قيسىندى ويلاي ءبىلۋى قاجەتتى شارت بولعانمەن, بۇل جەتكىلىكسىز.
دوسىمحان راحىمبەك,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
