ول الماتىداعى بۇرىنعى تاۋ-كەن ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ جولدامامەن جەزقازعان كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا قىزمەت اتقاردى. سونىمەن قاتار, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, تەحنيكا عىلىمدارى كانديداتى لاۋازىمىن الۋ ءۇشىن ەڭبەك جازىپ, ديسسەرتاتسيا قورعادى. سول جەردە قاجىرلى ەڭبەگى, ءبىلىمى مەن جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتى ارقىلى ساتباەۆتىڭ نازارىنا ءىلىندى. كەيىن ول الماتىعا شاقىرىلىپ, قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
ومەكەڭ ينستيتۋتقا كەلگەندە, مۇندا ءبىر عانا قازاق جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ول مەيرام قۇرمانعاليەۆ بولاتىن. بۇكىل ساباق ورىس تىلىندە جۇرگىزىلىپ, تىلگە, ماتەماتيكا, فيزيكا پاندەرىنە شورقاق قازاق اۋىل جاستارى بۇل ينستيتۋتقا قۇجات تاپسىرۋدىڭ وزىنە بەتتەمەيتىن ەدى. الدىمەن ءو.بايقوڭىروۆ ينستيتۋت تۇلەگى ەۆنەي ارىستان ۇلى بوكەتوۆتى وزىنە تارتىپ, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى ەتىپ الادى. سودان كەيىن اسكەردەن كەلگەن جالعىز اناسىنان باسقا ەشكىمى, ءۇي-كۇيى, ماماندىعى جوق مۇشتاي باتىربەكوۆتى حات تاسۋشى قىزمەتكە الىپ, قولداپ, وسۋىنە جول اشادى. ەگەر ە.بوكەتوۆتى قانىش ساتباەۆ جانە ءوزى بولىپ ۇلكەن عالىم-اكادەميك بولۋىنا قولعابىس تيگىزسە, م.باتىربەكوۆتى كەڭسە باستىعى ەتىپ, قازمۋ-گە سىرتتان وقۋعا تۇسۋىنە جول سىلتەپ, كەيىن جوعارى ءبىلىم العان سوڭ ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا جىبەرەدى. عىلىم كانديداتى اتاعىن العان م.باتىربەكوۆتى ينستيتۋت پرورەكتورلىعىنا دەيىن ءوسىرىپ, ۇلكەن قىزمەتكەر بولۋىنا جول اشتى. 1952 جىلى «پراۆدا» گازەتى باس ماقالاسىندا «ۆ اكادەمي ناۋك كازاحستانا پودۆيازالسيا شارلاتان ناۋكي, پريگرەتىي ساتپاەۆىم نەكي ماشانوۆ» دەپ جازىلعان ماقالا شىقتى. سودان تاۋ-كەن ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ماشانوۆتىڭ باسىنا قارا بۇلت تونگەندە, ءو.بايقوڭىروۆ ونى قورعاپ الىپ قالدى. ال اقجان ماشانوۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقاردى.
ومەكەڭ باسقا دا قازاق كادرلارىن قولداپ وتىردى. وسىعان دەيىن بۇل ينستيتۋتقا ءتۇسۋدىڭ قيىندىعىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت شايمەردەن ىبراەۆ بىلاي ەسىنە العان ەدى: «اۋىلدان كەلگەن بالامىن. تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا تۇسپەك بولىپ, بارلىق ەمتيحان پاندەرىنەن «5» دەگەن باعا الدىم, ال ورىس تىلىنەن ماعان «2» دەگەن باعا قويىپتى. سودان ينستيتۋتقا تۇسپەيتىن بولدىم دەپ تۇرعانىمدا, قابىلداۋ كوميسسياسى مەنى شاقىرىپ, اڭگىمەلەستى. ورىس تىلىنەن جازعان قاعازىمدى كورسەتتى. قىپ-قىزىل شيماي ەكەن. سودان كوميسسيا مۇشەلەرى «ۆووبششە, چتو تى موجەش؟» دەپ سۇرادى. سوندا ەمتيحان كوميسسياسىنا مەن: «ۆسە موگۋ» دەپ ايتۋدىڭ ورنىنا «موگۋ» دەگەن ءسوزدى ۇمىتىپ, «ۆسە ماجۋ» دەپپىن. سوعان كوميسسيا مۇشەلەرى ابدەن ك ۇلىپ, مەنى وقۋعا قابىلدادى. كەيىن ورىس ءتىلىن مەڭگەرەيىن دەپ, ورىس قىزىنا ۇيلەندىم» – دەيدى. شىنىندا دا ماسەلە سونداي ەدى. بۇل – سول كەزدىڭ ءبىر كورىنىسى. وسىدان كەيىن ءو.بايقوڭىروۆ اتى بار دا ءمانى جوق قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىن قازاقتاندىرا باستايدى. كوپتەگەن جاڭا كادرلار قابىلدايدى, ساباق ەكى تىلدە جۇرگىزىلەتىن بولدى, ءارى وقۋعا ءتۇسۋ ەمتيحانى دا ەكى تىلدە قابىلداندى. سودان ءو.بايقوڭىروۆتىڭ ۇستىنەن شاعىم ارىزدار جوعارىعا قاپتاپ ءتۇسىپ, ونى «ۇلتشىل» دەپ ايىپتاپتى. ءبىر كۇنى ونى الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىنا شاقىرىپ, جوعارىدان نۇسقاۋ العان ءبىرىنشى حاتشى بايقوڭىروۆقا قاتتى شۇيلىگەدى. بيۋرودا بارلىق جاعدايدىڭ ءمان-جايىن اسىقپاي بايىپتاپ تۇسىندىرگەن ومەكەڭدى بيۋرو مۇشەلەرى قولداپ, كوپشىلىك داۋىسپەن ورنىندا قالدىردى. ايتەۋىر, سول جولى ادىلەت جەڭگەن ەدى.
ءومىرحان بايقوڭىروۆ اعامىز ەل الدىندا وتە بەدەلدى بولدى. ينستيتۋتتى قازاقتاندىردى, جولعا قويدى. ءوزى «عىلىمداردى تالداۋ جانە تاۋ-كەن ماماندىعى» تاقىرىبىندا تاماشا كىتاپ شىعارىپ, ەڭبەك جازىپ, تەحنيكا عىلىمى دوكتورى اتاعىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعادى. پروفەسسور بولدى. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنا اكادەميك بولىپ سايلاندى. وسىلايشا ءومىرحان ايماعامبەت ۇلى ساتباەۆ مەكتەبىنەن شىققان ۇلكەن ازامات رەتىندە كوپكە ۇلگى بولا ءبىلدى. قانىش ساتباەۆ سياقتى, بايقوڭىروۆ تا قازاق تاريحىن جاقسى كوردى. جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى ءىلياس ەسەنبەرلين بولاتىن. وتباسىندا وتە جايلى, جۇبايى ماريانى قاتتى سىيلاۋشى ەدى. ۇش قىزىنان, ءبىر ۇلىنان ءتاتتى نەمەرەلەر ءسۇيدى.
كوپ جىل ءبىر جەردە قىزمەت اتقارىپ, ونىڭ ۇستىنە كورشى بولىپ, ارالاسىپ, وي ءبولىسىپ جۇردىك. وسىنداي ادامگەرشىلىگى بيىك, پاراساتتى ازاماتپەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن كۇندەر دە ءبىر داۋرەن ەدى
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
