الەمدىك سۇرانىس
قازىر الەمدە جىلما-جىل وندىرىلەتىن 22-23 ميلليون توننا مىستىڭ تەڭ جارىمىن 4 ەل بەرىپ وتىر. ولار – چيلي, قىتاي, جاپونيا, اقش ەلدەرى. سوڭعى جىلدارى مەتالل يگەرۋ تەحنولوگيالارىنىڭ العا باسۋىنا جانە ءار ەلدىڭ مىس ءوندىرىسىن تولىق تسيكلدا جۇرگىزۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنا بايلانىستى بۇل ءوندىرىستىڭ جالپى قۇرامىندا (مىس كونتسەنتراتى, قارا مىس, تازا مىس, ت.ب) تازارتىلعان مىس ونىمدەرىنىڭ كولەمى بارعان سايىن ارتىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا جالپى وندىرىستەگى تازارتىلعان مىستىڭ ۇلەسى 20 پايىزدى قۇراپ وتىر. ول ەلەكتروليز ءادىسى ارقىلى الىنادى.
الەمدىك مىس نارىعىندا بۇرىننان تۇراقتى باسىمدىققا يە بولىپ كەلە جاتقان اقش-پەن قاتار سوڭعى ون جىلدىقتارى چيلي جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ ۇلەسى قارقىندى تۇردە ارتۋدا. ماسەلەن, سوڭعى 30 جىلدا چيلي الەمدەگى تازارتىلعان مىس وندىرەتىن ەڭ ءىرى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالىپ ۇلگەردى. 1960 جىلدان بەرى بۇل ەلدە وندىرىلەتىن تازارتىلعان مىس كولەمى 1860 پايىزعا ءوستى. سونداي-اق, ازيا ەلدەرىندە وندىرىلەتىن تازارتىلعان مىس كولەمى 2000 پايىزعا جۋىق ءوستى. بۇل ءوسىم نەگىزىنەن العاندا جاپونيا مەن قىتايداعى ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋى ەسەبىنەن الىندى.
مىس ءوندىرىسىنىڭ تۇراقتى وسۋىنە وعان دەگەن ونەركاسىپتىك سۇرانىستىڭ ارتۋى تىكەلەي ىقپال ەتكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, مىستى الەمدىك تۇتىنۋ كولەمى 1966 جىلى 5 ميلليون توننانى قۇراسا, 2015 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل كورسەتكىش 23 ميلليون توننانى قۇراعان.
قازىرگى ۋاقىتتا الەمدىك مىس نارىعىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىلارى باتىستىڭ ونەركاسىپتىك دامىعان ەلدەرىمەن قاتار, قىتاي, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, تايۆان, تايلاند جانە وسى ءونىمنىڭ ءداستۇرلى تۇتىنۋشىسى اقش بولىپ تابىلادى. وسى توپتىڭ اراسىنان سوڭعى ونجىلدىقتارى قىتاي ۇلەسىنىڭ تۇراقتى تۇردە ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك. سوندىقتان, الەمدىك مىس نارىعى سوڭعى جىلدارى ناق وسى قىتاي سۇرانىسىنا قاراي بەيىمدەلە تۇسۋدە. ويتكەنى, بۇل ەلدىڭ مىستى جىلدىق تۇتىنۋ كولەمى جىلدان-جىلعا ارتىپ, الەمدىك تۇتىنۋ نارىعىنىڭ ەلەۋلى بولىگىنە يە بولدى.
دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى الەمدە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ءجيى بوي كورسەتۋىنە بايلانىستى مىستىڭ الەمدىك تۇتىنۋ كولەمى دە ازداپ شەكتەلە تۇسكەندەي. ماسەلەن, 2015 جىلى مىستىڭ الەمدىك تۇتىنۋ نارىعىندا ءوسىم بايقالا قويعان جوق. بىراق سونىڭ وزىندە قىتاي نارىعىنداعى ءوسىم كورسەتكىشى 5,3 پايىزدى قۇراعان. الەمدىك مىس نارىعىنداعى وسىنداي جاعداي 2016 جىلى دا ساقتالىپ قالدى.
كەيبىر ساراپشىلار ونەركاسىپتىك ءوندىرىستە وزدىگىمەن قوزعالاتىن ەلەكتروكارلارعا جانە ەلەكتر قۋاتىمەن جۇرەتىن كولىك تۇرلەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى الداعى ۋاقىتتا مىس وندىرىسىنە قوسىمشا سەرپىن بەرەدى دەپ سانايدى. ولاردىڭ بولجامىنشا 2010-2015 جىلدار ارالىعىندا الەمدە 1 ميلليون ەلەكتروكار ساتىلسا, 2020 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,2 ميلليون دانانى قۇراۋى ءتيىس. بۇل مىسقا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى. ويتكەنى, ءاربىر ەلەكتروكاردى جاساۋ ءۇشىن 80 كيلو مىس پايدالانىلادى. ونىڭ ۇستىنە, قىتايدا ەلەكتر كولىكتەرىنە دەگەن سۇرانىس ءار جىل سايىن 3,3 ملن-عا ۇلعاياتىندىعى تۋرالى ەل ۇكىمەتىنىڭ ەسەبى جاريالانعان.
باعانىڭ قۇبىلۋى
وسى ۋاقىتقا دەيىن مىسقا دەگەن سۇرانىستىڭ تۇراقتى تۇردە ارتۋى ونىڭ باعاسىنىڭ ەسەلەپ وسۋىنە اكەلگەن بولاتىن. ماسەلەن, لوندونداعى مەتالدار بيرجاسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2000 جىلى مىس توناسىنىڭ باعاسى 1,5 مىڭ دوللار شاماسىندا بولسا, 2008 جىلدارى 7 مىڭ دوللارعا دەيىن كوتەرىلگەن. 2009 جىلدىڭ سوڭىنا تامان 5 مىڭ دوللارعا دەيىن تومەندەپ بارىپ, قايتا كۇرت كوتەرىلە باستاعان. 2012 جىلى 9 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتكەن تۇسى بولعان. رىنوكتاعى وسى قولايلى باعا كونيۋنكتۋراسى مىس ءوندىرۋشى كومپانيالاردى ەرەكشە قاناتتاندىردى. ولار ءوندىرىس كولەمىن سۇرانىسقا سايكەس ارتتىرىپ وتىردى. سوڭعى جىلدارى مىستىڭ باعاسى قۇبىلمالى سيپاتتا بولدى. ماسەلەن, وتكەن 2016 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ونىڭ تونناسىنىڭ باعاسى 4700-4800 دوللار ارالىعىندا بولسا, 11 قاراشادا لوندوننىڭ مەتالدار بيرجاسىنداعى باعا 5926 دوللارعا كوتەرىلدى.
قىتايمەن قاتار كورشىمىز رەسەيدە دە مىس ءوندىرىسى جاقسى قارقىنمەن دامىپ كەلدى. بۇل ەلدە مىس ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى تۋ ۇستاۋشىسى وسى ءوندىرىستىڭ 55 پايىزىنا يەلىك ەتىپ وتىرعان «نوريلسكي نيكەل» كەن-مەتاللۋرگيا كومپانياسى بولىپ تابىلادى. ول شامامەن العاندا جىلىنا 370-380 مىڭ توننا تازا مىس وندىرەدى. وسىدان ون جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا, بۇل كومپانيادا مىس ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 10-15 پايىزعا قۇلدىراعاندىعى بايقالادى. «نوريلسكي نيكەل» الەم بويىنشا اسا ءىرى كولەمدە نيكەل مەن پاللادي جانە پلاتينا وندىرەدى. وسى ارقىلى ول الەمدەگى ءىرى ءتۇستى مەتاللدار كومپانياسىنىڭ ءبىرى.
وتاندىق ءوندىرىس
ەندى وسى ەكى الىپ ەلدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستانداعى مىس ءوندىرىسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا كەلسەك, قۋانارلىقتاي دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ويتكەنى, سوڭعى 3-4 جىلدىڭ بەدەرىندە ەلىمىزدە مىس ءوندىرىسىنىڭ ەكى ءىرى جوباسى جۇزەگە استى. ولار – پاۆلودار وبلىسىنداعى بوزشاكول, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى اقتوعاي كەن ورىندارىن يگەرۋ جوبالارى. بۇل جوبالاردى اۋەل باستا ەلىمىزدىڭ مىس الىبى «قازاقمىس» كومپانياسى باستاعان بولاتىن. كەيىننەن ونىڭ قۇرامىنان ءبولىنىپ شىعىپ, جەكە شاڭىراق كوتەرگەن KAZ Minerals توبى وسى ەكى كەن ورنىنا دا يەلىك ەتۋدە.
«اقتوعاي جوبانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ءبىز ونى دەر كەزىندە جانە بەلگىلەنگەن بيۋدجەت اياسىندا جۇزەگە اسىرا الدىق. اقتوعاي مەن بوزشاكولدىڭ كەشەندى تۇردە سالىنۋى ءبىزدىڭ كوڭىلىمىزدە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. ءويتكەنى, ەندى قازاقستانداعى مىس ءوندىرىسىندە كولەمى جاعىنان رەسەي ءتۇستى مەتاللۋرگياسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى «نوريلسكي نيكەلمەن» سالىستىرۋعا بولاتىن جوبالار بار. بوزشاكول مەن اقتوعاي – ەكى «نوريلسكي نيكەل», دەپ اتاپ كورسەتتى KAZ Minerals توبىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى ولەگ نوۆاچۋك وسى ماسەلەگە وراي وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا.
ايتسا ايتقانداي, ءبىر عانا اقتوعاي كەنىشىنىڭ ءوزى جىلىنا 37 ميلليون توننا كەن وندىرە الادى. وسىنشاما كولەمدى جۇمىستى بار بولعانى كەنىشتەگى 1,5 مىڭ ادام اتقارادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, ەلىمىزدىڭ مىس الىبى «قازاقمىس» ءوزىنىڭ بارلىق كەنىشتەرى بويىنشا ءبىر جىلدا الىنعان ەڭ جوعارى كورسەتكىش – 42 ميلليون توننا كەندى 60 مىڭ اداممەن اتقارعان بولاتىن. اقتوعايداعى جۇمىس ونىمدىلىگىنىڭ ەسەلەپ ارتۋىنا ەڭ الدىمەن وندا قولدانىلعان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ىقپالى زور بولىپ وتىر.
وتكەن جىلى بوزشاكولدە 28,3 ميلليون توننا كەن ءوندىرىلدى. بۇل 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن 4 ەسە كوپ. اقتوعايدا 16,1 ميلليون توننا كەن ءوندىرىلدى. بۇل 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن 8 ەسە كوپ. ءسويتىپ, جۇمىستارىن جاڭا باستاعان قوس كەنىش وزدەرىنىڭ جوبالىق قۋاتتارىنا تاياپ كەلەدى. ناتيجەسىندە ەكەۋىنەن 65 مىڭ تونناعا جۋىق كاتودتى (تازا) مىس الىندى. بيىلعى جىلى بوزشاكول ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىن 30 ميلليون توننا كەن وندىرۋگە جەتكىزەدى دەگەن بولجام بار. اقتوعايدىڭ قارىشتاپ جۇمىس ىستەيتىن كەزىنە دە كوپ ۋاقىت قالعان جوق.
وقيعالار بارىسى قازاقستاندا «قازاقمىستان» تىس جاڭا مىس الىبىنىڭ پايدا بولعاندىعىن كورسەتىپ وتىر. ەگەر بۇل جاڭا كەنىشتەردىڭ ەلىمىز ەكونوميكاسىنا 50 جىلعا جۋىق ۋاقىت قىزمەت ەتەتىندىگىن ەسەپكە الساق, قازاقستان مىسىنىڭ بولاشاعى ءالى الدا دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
