بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ ماقساتتارى مەن فۋنكتسيالارىن, قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن انىقتايتىن ءبىرىنشى قۇقىقتىق اكت ەدى. ءسويتىپ, بيىل ىشكى ىستەر ورگاندارىنا شيرەك عاسىر تولىپ وتىر. بۇل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءومىرى ولشەمىمەن الساق, از ۋاقىت ەمەس. شيرەك عاسىر بويىنا وسى ورگانعا قىزمەت ەتىپ, ونىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ كەلە جاتقاندىقتان, ونىڭ ماسەلەلەرى ءبىزدى استە تولعاندىرماي قويمايدى.
ءبىز پوليتسيا ەڭبەگىنىڭ ءمان-ماڭىزىن تولىق تۇيسىنە الىپ ءجۇرمىز بە؟ قوعامدا سۇرىنگەنگە – سۇيەۋ, قۇلاعانعا – تىرەۋ, دەمىككەنگە – تىنىس بولاتىن وسى ورگان ەكەنى بارشاعا ءمالىم. ەندەشە, ىشكى ىستەر ورگاندارى – حالىقتىق ورگان دەگەننىڭ ناقتى ايعاعى بۇل. ۇلى ويشىل ديدرونىڭ: «زاڭنىڭ نەگىزى – حالىق جانە ادام» دەيتىنى بار. ءبىز حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەمىز.
اسىلىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1995 جىلى 21 جەلتوقساندا جارىق كورىپ, كەيىننەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى» زاڭ كۇشى بار جارلىعى قازاقستان پوليتسياسىنىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭدى ايعاقتادى. مۇنداعى سالماعى الابوتەن ەرەكشە ماسەلە – ىشكى ىستەر ورگاندارىن قۇقىقتىق ءارى ۇيىمدىق تۇرعىدان دامىتۋ باعىتىندا, ىشكى ىستەر ورگاندارى سەكىلدى ءبىرتۇتاس جۇيەنى كريمينالدىق پوليتسيا جانە اكىمشىلىك پوليتسيا دەپ ارا-جىگىن بولە ايىرىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا بۇرىننان تاريحي قالىپتاسقان جۇيەنى قايتارىپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. زاڭ شىعارۋشى كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىنىڭ نورماتيۆتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا بۇرىنعى ءبىر ورتالىققا باعىندىرىلعان قاتال كەڭەستىك ميليتسيا جۇيەسىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جەڭىلدەتىپ, مەملەكەتتىڭ دە, سول سياقتى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ دا مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋگە ۇمتىلدى. وسىلايشا العاش رەت قۇقىقتىق رەتتەۋ تاجىريبەسىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىن جوعارىدان تومەنگە باعىنۋعا باعىتتالعان كريمينالدىق پوليتسيا مەن اكىمشىلىك پوليتسيانى قاجەتتى دەڭگەيدە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورىندارىنا باعىنىشتى ەتىپ ءبولۋ قولعا الىندى.
ەلباسىمىز قاشاندا ەلىمىزدىڭ تۇتقاسىنا اينالعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن نازاردان تىس قالدىرىپ كورگەن ەمەس. سوناۋ 1998 جىلى 20 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كاسىپتىك جانە وزگە دە مەرەكەلەر تۋرالى» جارلىعىنا قوسىمشا رەتىندە 2007 جىلى «23 ماۋسىم – پوليتسيا كۇنى» دەپ جاريالاپ, بولە-جارا ەرەكشەلەپ, كاسىپتىك جانە وزگە دە مەرەكەلەردىڭ تىزبەسىنە ەنگىزۋى وسىنىڭ جارقىن ايعاعى. سول ۋاقىتتان بەرى بۇل كۇن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن ارداگەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن ەسكەرىپ, ولارعا ريزاشىلىق پەن العىس سەزىمدەرىن ءبىلدىرۋ كۇنى بولىپ مەرەكەلەنۋدە.
كەيىنگى جىلداردا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق تۇرعىدان قايتا رەفورمالانۋى جانە قولدا بار قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى جەتىلدىرۋ, حالىققا اشىق بولۋ قاعيداتىن نەگىزدەۋ قاجەتتىلىگى دە ايقىندالدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا تاپسىرما بەرۋىنە سايكەس, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 24 مىڭ بىرلىكتەن تۇراتىن جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىستى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, جول قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى. قايتا جاڭعىرعان جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ حالىق كوڭىلىنەن شىعا باستاۋى قۇقىقتىق جاڭعىرۋلاردى بىلىكتى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرعانىمىزدى اڭعارتادى. وسىنىڭ ءبارى دە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بەدەلىن كۇشەيتە ءتۇستى.
قوعامنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىندا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ جۇيەسىن قۇرايتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قاراستى ۆەدومستۆولىق وقۋ ورىندارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ەلدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋداعى ءمانى زور دەسەك, وسى ورايدا سالالىق وقۋ ورىندارىنىڭ دا سالماعى ەرەكشە. قىزمەتى ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ ءومىرىن, دەنساۋلىعىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىن, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قۇقىققا قارسى قولسۇعۋشىلىقتان قورعاۋعا, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىشكى ىستەر ورگاندارىنا ماماندار دايىنداۋدا زامانا ىڭعايى, ءداۋىر تالابى, ۋاقىت ناقىشىنا ساي, ءوزىندىك ەرەكشەلىكتەرى, قالىپتاسقان ءۇردىسى بويىنشا ۇنەمى وزگەرىپ تاجىريبە جيناقتاۋمەن تولىعىپ, مولىعىپ وتىرۋ – زاڭدى قۇبىلىس.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى شىراقبەك قابىلباەۆ اتىنداعى قوستاناي اكادەمياسىنىڭ نازارعا الاتىنى دا وسى باعدار. قازىرگى كەزەڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بازيستىك تەوريالىق نەگىزدەرىن, فيلوسوفيالىق جانە پەداگوگيكالىق ءادىسناماسىن كەڭ كولەمدە رەفورمالاۋمەن سيپاتتالادى. جاڭا كەزەڭ ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن تۇپكىلىكتى وزگەرتۋدى, جاڭا ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن قالىپتاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل فاكتورلار وقىتۋشىنىڭ ىشكى ءىستەر ورگاندارىنا كاسىبي مامانداردى دايارلاۋداعى ورنى مەن ءرولىن جاڭاشا پايىمداۋدى كەرەكسىنەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2017 جىلدىڭ 31 قاڭتارىنداعى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىندا ءتورتىنشى باسىمدىقتى ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ دەپ بەلگىلەۋى جاھاندىق دەڭگەيدەگى وي كەشۋ ءۇردىسىنىڭ ايقىن بەلگىسى. ادامي كاپيتال ءبىلىم, ءىلىم جانە ۇلتجاندىلىقتى دامىتۋ ارقىلى قالىپتاسادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋدىڭ ءوزى ونىڭ نەگىزگى كوزى – ادام بولىپ تابىلاتىندىقتان. وسى ىڭعايدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اتقاراتىن ەرەكشە ورنى بار. ەلباسى سوزىمەن ايتقاندا, ەڭ الدىمەن, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرۋگە ءتيىس. وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت.
سوڭعى كەزدەگى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق يگىلىكتى ىستەردىڭ ءبىرى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ ۇدەرىستەرىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, ءبىر باستاۋدان ارنا تارتاتىنداي ەتىپ جۇيەلەۋ ەدى. ءبىلىم بەرۋدە ءۇش نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ, تەوريا مەن پراكتيكا ءارى عىلىمنىڭ تارازى باسىن تەڭ ەتىپ ۇستاۋدى قوش كورەمىز. الامان ءداۋىردىڭ الماعايىپ قيىندىقتارى, ءبىلىم سالاسىنداعى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تۇراقسىزدىقتار ونىڭ ءوز ارناسىمەن دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنى راس. وسى سەبەپتى ءبىلىم سالاسى ۇنەمى ىزدەنۋلەر ارقىلى ءورىس كەڭەيتۋدى كەرەك ەتەدى.
جوعارى وقۋ ورنىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋشى پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى بولىپ سانالادى, ول – پەداگوگيكالىق پروتسەستىڭ باستى تۇلعاسى. بولاشاق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاقسى ءبىلىم الۋى, تولىمدى دايىندىعى, ياعني تولىق قالىپتاسۋى ءتالىمى مەن تاجىريبەسى مول وقىتۋشىعا ءتىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ, ىسكەرلىك پەن ادامگەرشىلىك قاسيەتىن, جوعارى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ – عىلىمي-پەداگوگيكالىق كادرلاردىڭ ماڭىزدى مىندەتى.
جالپى, پوليتسەيلەردى وقىتۋدىڭ باسقا سالالارعا قاراعاندا, وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى مەن ايىرماشىلىعى بار. دايىندىق وقىتۋدىڭ ءداستۇرلى نىسانىندا ەمەس, تاجىريبەلىك قىزمەتكە جاقىن بولۋى ءتيىس. كۋرسانتتارىمىز كەلەشەكتەگى قىزمەتىندە قولدانا الاتىن ءبىلىم مەن ماشىق-داعدىلارعا جانە قۇزىرەتتەرگە يە بولۋى شارت. الايدا, بۇل وقىتۋدىڭ تەورياسىن مۇلدەم ەلەمەۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە, تۇپكى يگىلىكتى ماسەلە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ كەلەشەك ماماندارى ءۇشىن ء ۇش نەگىز – تەوريا, پراكتيكا جانە عىلىمدى قوسا قولدانا الۋىندا جاتىر.
قازىرگى زامانعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ تەك قانا كاسىبي مامان بولىپ قويماي, جوعارى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى بويىنا سىڭىرگەن جەكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بىزگە مامان ەمەس, الدىمەن ادام كەرەك. بۇل – ءبىرىنسىز ءبىرى جوق, بۇتىندىكتى قۇرايتىن ءبىر زاتتىڭ ەكى جاعىنداي نارسە. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى ءىىم كادرلىق قۇرامىن رەفورمالاۋ جاعدايىندا, نەگىزگى باسىمدىق ىشكى ىستەر ورگانى بولاشاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بويىندا ازاماتتىق, ادامگەرشىلىك, رۋحاني جانە باسقا دا تۇلعالىق كاسىبي ماڭىزدى قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ قۇزىرەتتىلىك جانە قۇقىقتىق مادەنيەتىن كوتەرۋ, جەدەل-قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋدا جوعارى دارەجەدەگى ۋاجدەمەگە جەتكىزۋ, قىزمەتتىك ءتارتىپتى, زاڭدىلىقتى جانە قىزمەتتىك كاسىبي-ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاۋدى نىعايتۋ بولماق.
مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ بولاشاق مامانىنىڭ جەكە تۇلعاسىنا اسەر ەتەتىن جالپى مادەني-ەستەتيكالىق بىلىكتىلىگىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ فاكتورلارىن جانداندىرۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرىپ جاڭا جوبا رەتىندە «مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتىن» اشتىق. ونىڭ مىندەتتەرىنە كۋرسانتتاردىڭ بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمىن, جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن تاربيەلەۋ, ادەبيەت, ونەر, عىلىم سالاسىنداعى بىلىمدەرى مەن جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاۋ; مادەني وي ورىستەرىن كەڭەيتۋ, رۋحاني-ادامگەرشىلىك, مادەني-ەستەتيكالىق, وتباسى ماسەلەلەرىن, قوعامدا ءوزدەرىن ۇستاۋ ەرەجەلەرىن قالىپتاستىرۋ; كوممۋنيكاتيۆتىك مادەنيەتىن جانە پسيحولوگيالىق قالىپتاسۋىن ارتتىرۋ جانە ت.ب جاتادى.
اكادەميادا ءبىلىم الىپ جاتقان بولاشاق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن اداستىرماس تەمىرقازىق كۇندەلىكتى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتتەرىن اتقارۋدا جان ايامايتىن ەرجۇرەكتىلىك, باتىرلىق, انتقا ادالدىق, قىزمەتتىك بورىشقا بەرىكتىك – نەگىزگى باعدار.
ميرلان قىزىلوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم ش.قابىلباەۆ اتىنداعى قوستاناي اكادەمياسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پولكوۆنيگى, پروفەسسور
قوستاناي
