وسى ورايدا, جاسىراتىنى جوق, جات سوزدەردى ءوز ورتامىزعا ءسىڭىرىپ الۋدا ءساتتى ىزدەنىستەرمەن قاتار, ولقىلىقتارعا دا ورىن بەرىلدى. تەرمينجاسام توڭىرەگىندە تەك ماماندار عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا داۋلى پىكىرلەردىڭ تولاستاماي وتىرعانى – سونىڭ ايعاعى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تۇعىرى مەن تازالىعىنا قاتىستى بۇل ماسەلەگە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى مارتەبەلى مىنبەلەردەن سويلەگەن سوزدەرىندە, زيالى قاۋىممەن كەزدەسۋلەرىندە جانە باق وكىلدەرىمەن سۇحباتتارىندا ايرىقشا نازار اۋدارىپ, كوكەيگە قونىمدى ۇسىنىستارىن حالىقپەن ءبولىسىپ كەلەدى.
سوندىقتان, تەرمينولوگيانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى تۋرالى تۇراقتى جازىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى رەتىندە قۇزىرلى دەڭگەيدە قولعا الىنعان جۇمىستاردى ءسوز ەتكەن ماقالانى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
قازىرگى كەزدە بارلىق بەكىتىلگەن تەرميندەرگە تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس كوميتەتى تولىقتاي مامانداردىڭ كومەگىمەن مونيتورينگ جۇرگىزۋدە. وسىنىڭ بارىسىندا كوپتەگەن حالىقارالىق تەرميندەردىڭ ءجونسىز جانە قاجەتسىز تىكەلەي اۋدارىلعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا, قوعامدىق پىكىردە تەرمين جاساۋداعى وسىنداي قونىمسىز تاجىريبەلەر جاعىمسىز پىكىر قالىپتاستىرۋدا. وسىنى ەسكەرىپ, رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيالىق كوميسسيا 2014 جىلى بىرقاتار تەرميندەردىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقالارىن حالىقارالىق نۇسقالارمەن قايتادان سايكەستەندىردى. ولار: مۇراجاي-مۋزەي (گرەك. μουσεῖον – مۋزەي ءۇي), مۇراعات-ارحيۆ (لات. archivum قاتىساتىن ورىن), بۇرقاق-فونتان (اعىلش. The Fountain – باستاۋ, قاينار), ازاتجول-ابزاتس (نەم. Absatz – ءبولىم, ءماتىننىڭ بولشەگى) جانە تاعى دا باسقا تەرميندەر. وسىنداي جۇمىستار 2016 جىلى دا جالعاستى. ولار: مۇراجاي ءۇيى – مۋزەي ءۇيى, كينومۇراعات – كينوارحيۆ, قاشىرتقى – درەنا́ج (فر. Drainage – تابيعي نەمەسە جاساندى تۇردە جەرۇستى نەمەسە جەراستى سۋلاردى كەتىرۋ), ۇدەرىس-پروتسەسس (لات. processus – ىلگەرىلەتۋ, ءبىر نارسەنى دامىتۋ). بۇل پروتسەسس جالعاسىن تاۋىپ, الداعى ۋاقىتتا تەرمينولوگيالىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ, تەرميندەردى ساراپتاۋ جانە بەكىتۋ بارىسىندا الەمدىك پراكتيكادا ابدەن قولدانىسقا ەنگەن حالىقارالىق تەرميندەردى ەگەر قازاق تىلىندە ىڭعايلى بالاماسى تابىلماسا, سول كۇيىندە قالدىرۋ مۇمكىندىگى ساقتالادى. ايتالىق, كەزىندە تەرمينولوگيالىق كوميسسيا بەكىتكەن كوپتەگەن سوزدەر قولدانىسقا ەنە الماي قالدى. مىسالى, رەزەرۆۋار – ءاۋىت, شينا – قۇرسىم, ينۆەنتار – مۇققامال, فورتوچكا – جەلكوز, پرەورگاتيۆا – دارگەي, گومو – ءبىر دەگەن سياقتى. بۇل قاتاردا ءالى دە تولىقتىرا بەرۋگە بولادى. مۇنداي جالپىحالىقتىق سيپات الماعان, ءارى الەمدىك تاجىريبەگە ەنىپ كەتكەن سوزدەر قايتا بەكىتۋ ءۇشىن تەرمينولوگيالىق كوميسسيادا قارالادى.
قازىر قوعامدا, اسىرەسە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى مىسال رەتىندە ايتىلىپ جۇرگەن بالكوندى «قىلتيما», فونتاندى «شاپتىرما» دەگەن تەرميندەر ەشقاشان كوميسسيادا قاراستىرىلماعان جانە بەكىتىلمەگەن, بەكىتىلۋى مۇلدەم جوسپارلانباعان. سوندىقتان, مۇنداي دالەلسىز, دەرەكسىز مىسالدار قوعامدىق ورتادا قاتە پىكىر قالىپتاستىرۋعا سەبەپشى بولىپ, تەرمين بەكىتۋ جۇمىستارىنا دەگەن حالىقتىڭ جاعىمسىز پىكىرىن قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاسايدى.
ال حالىق اراسىندا, اسىرەسە, شىعارماشىلىق ورتادا ءجيى قولدانىپ جۇرگەن «سازگەر (كومپوزيتور)», «كۇيساندىق (پيانينو)», «يەگەر (لاۋرەات)» سياقتى ءسوزدەرگە كەلسەك, ولار رەسمي تۇردە بەكىتىلمەگەن. كەيبىر ازاماتتار وسى ءجانە باسقا دا سوزدەردى بەكىتىلگەن تەرميندەر سياقتى قابىلداپ جانە سولاي كوپشىلىككە جاريالاپ ءجۇر. بۇل دۇرىس ەمەس. رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيالىق كوميسسيا بۇل ءسوزدەردى بەكىتكەن ەمەس. قوعام وسى ارانى اجىراتىپ العانى ءجون. ال ەندى بۇل سوزدەردىڭ قولدانىلۋىنا كەلسەك, وندا ولار تەك سينونيم ءسوزدەر رەتىندە عانا اۋىزەكى تىلدە قولدانىلا بەرەدى, وعان ەشكىم تىيىم سالا المايدى دا.
ەڭ العاش احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاشتىڭ زيالىلارى ەڭبەكتەرىنەن تارتىپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق تەرمينولوگياسى ءار ءداۋىردىڭ ەرەكشەلىگىنە, عىلىمي الەۋەتكە وراي ءوزىنىڭ بۇگىندە ءبىز بىلەتىن سان-سالالى قورىن جيناقتاپ, قوعامدىق ءومىر مەن عىلىمنىڭ الۋان سالالارىن قامتۋدا. العاشقى الاشتىق كەزەڭدە قازاق تەرمينولوگياسى تازا ۇلتتىق مازمۇندا قالىپتاستى. ول تۇسىنىكتى دە. سەبەبى, ول كەزەڭ ۇلتتىق سالت-سانانىڭ ويانۋ ءداۋىرى بولدى. وسى ءداۋىردىڭ شەگىندە ۇلتتىق جازبا ادەبيەتى, ۇلتتىق عىلىم, ۇلتتىق ءباسپاسوز قالىپتاسىپ, حالقىمىز ءوزىنىڭ رەنەسسانستىق داۋىرىندە تۇرعان بولاتىن. بۇل كەزدەگى تەرمينولوگيا العاشقى اتاۋلاردى قالىپتاستىرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, تەرمينجاسامنىڭ ءبىرقاتار قاعيداتتارىن دا قالىپتاستىردى. سوندىقتان دا, عالىمدار ۇلتتىق تەرمينولوگيا جاساۋدىڭ تەوريالىق جانە ءادىسنامالىق نەگىزىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان عالىمداردىڭ قالىپتاستىرعانىن ءجيى ايتىپ ءجۇر.
الاش زيالىلارىنىڭ تەرمينجاسامداعى قاعيداتتارىن جالپى بىلايشا توپتاستىرۋعا بولادى: ەڭ الدىمەن, تەرمين رەتىندە ۇعىمنىڭ ماعىناسىن تولىق بەرەتىن قازاق ءسوزدەرىن الۋ; ونداي سوزدەر قازاق تىلىندە بولماعان جاعدايدا تۋىستاس حالىقتاردىڭ تىلىنەن تەرمين الۋ; جاپپاي قولدانىلاتىن حالىقارالىق تەرميندەردى قابىلداۋعا بولادى, ءبىراق ولار قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا سايكەس وزگەرتىلۋى كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا سايكەسپەيتىن بارلىق ءوزگە تىلدەردىڭ سوزدەرى قازاقتىڭ ايتۋىنا ءسايكەس وزگەرتىلۋ كەرەك. ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان زيالىلاردىڭ بۇل قاعيداتتارى ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەگەندەي ەكى ءۇلكەن ءماسەلەنى شەشتى: ءبىرىنشىدەن, قازاقتىڭ ۇلتتىق ءتول تەرمينولوگيالىق جۇيەسى قالىپتاستى, ەكىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي قالپىن, ءتىل تازالىعىن ساقتاۋعا زور مۇمكىندىك جاسالدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە حالىقارالىق تەرميندەردىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىن سول قالپىنشا الۋ كوبەيدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينجاسامدىق الەۋەتىنە ءمان بەرىلمەدى. البەتتە, كەڭەستىك كەزەڭدە دە ءساتتى جاسالعان تەرميندەر مەن اتاۋلار بولدى. مۇنداي سوزدەر ءبىزدىڭ لەكسيكامىزدان ماڭىزدى ورىن الدى. دەگەنمەن, قوعامنىڭ بارلىق سالالارىنداعى سياقتى ۇلتتىق مازمۇن تەرمينولوگيالىق جۇمىستا دا نازاردان تىس قالعانى بەلگىلى.
تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبىز رۋحاني مادەنيەتىمىزدە ۇلتتىق ءتول قاينارلارىمىزعا قايتا ورالدىق. تاريحىمىزدى ءتۇگەندەدىك, ءداستۇرىمىز بەن رۋحاني مۇرالارىمىزدى جاڭعىرتتىق, ءدىلىمىز بەن ءتىلىمىزدى تۇلەتتىك. وسى ءۇردىس احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان الاش وقىمىستىلارىنىڭ تەرمين جاساۋداعى قاعيداتتارىن جاڭعىرتۋدان دا ايقىن اڭعارىلدى. ءتول تابيعاتىمىزبەن قاۋىشۋ, ونىڭ قاسيەتتەرىن بۇگىنگى ومىرىمىزگە ەنگىزۋگە دەگەن جاپپاي قۇلشىنىس كەي تۇستا ولقىلىقتارعا دا اكەلەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل تابيعي, قيسىندى قۇبىلىس. مۇنداي ۇلتتىق رومانتيزم ءداۋىرى ازاتتىعىنا ەندى جەتكەن حالىقتاردىڭ كوپشىلىگىندە بولعان. ءدال وسىنداي كەزەڭدە بۇل حالىقتاردىڭ كوپشىلىگىندە ءتىلدىك پۋريزم قۇبىلىسى ەرەكشە بايقالعان. مۇنداي قۇبىلىس العاش ەۋروپا ەلدەرىندە, ونىڭ ىشىندە, ايرىقشا گەرمانيادا بايقالدى. ولار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋ ماقساتىمەن ەڭ الدىمەن نەمىس تىلىنە فرانتسۋز سوزدەرىنىڭ ەنۋىنە قاتتى قارسىلىق جاسادى. پۋريستەردىڭ باستاماسىن ۇكىمەت قولداپ, ءتىپتى ءوز تىلىندە بالاما تاپقاندارعا ارنايى سىيلىقتار دا بەرىلدى. وسىنداي پۋريستىك كوزقاراس ءحىح عاسىردىڭ ءى جارتىسىندا رەسەيدە دە بولدى. وعان جوعارى بيلىكتىڭ پارمەنىمەن رەسەي يمپەراتورلىق اكادەمياسى ىقپال ەتتى. ورىس پۋريستەرىنىڭ كوزقاراستارى شوۆينيستىك پلاتفورمادا تۇرىپ, ءتىپتى 1870 جىلدارعا دەيىن جالعاستى.
بىزدە پۋريستىك كوزقاراس, البەتتە, بۇل ەلدەردەگىدەي شوۆينيستىك نەمەسە ۇلتشىلدىق رايدا ەمەس, تەك كەيبىر ادامداردىڭ پىكىرلەرىنەن كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, سول كەزدەگى نەمىس, ورىس قوعامدارىنا قاراعاندا ءبىزدىڭ زامانىمىز دا باسقاشالاۋ. قانداي دا بولسىن پۋريستىك كوزقاراستىڭ, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەكى جاعى بار. بىرىنشىدەن, مۇنداي كوزقاراس تىم بىرجاقتىلىققا سۇيەنىپ كەتسە, ەكىنشىدەن, ۇلتتىق تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنا وڭ ىقپال دا جاسايدى. ءماسەلە, وسى ەكى ورتادان التىن ارالىقتى تابۋدا. پۋريستىك كوزقاراستاعى كەيبىر ءتىل جاناشىرلارى قازاق تەرمينولوگياسىن تازا ۇلتتىق مازمۇندا قالىپتاستىرۋ كەرەك دەگەندە, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنەدى. بۇل دۇرىس تا. دەگەنمەن بۇل ارادا ءبىز تەرمين قالىپتاستىرۋداعى الاش كەزەڭى مەن الەمدىك ينتەگراتسيا كۇشەيگەن قازىرگى كەزەڭنىڭ ءتۇبىرلى ايىرماشىلىعىن ەسكەرە بەرمەدىك. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاڭا تۋىپ پايدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستار مەن زاتتاردىڭ مولشەرى, البەتتە, حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن ەسە كوبەيدى. ولاردىڭ بارىنە ءوز تىلىمىزدەن اتاۋ تابا بەرۋ شارت ەمەس, ەگەر ولاي ەتسەك, وندا حالىقتىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە كەرى ىقپال ەتەر ەدىك. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدە جانە بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە تەرمينجاساۋدا عىلىمي قاعيداتتار نەگىزگە الىنۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ تۇرمىسىمىزدا بولماعان جانە الەمدىك دەڭگەيدە قابىلدانعان اتاۋلاردى ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىنا ءسايكەستەندىرىپ سول كۇيىندە تەرمين رەتىندە قابىلداۋ; ەكىنشىدەن, تەرميندەردى بۇرىنعىداي ورىس ءتىلى ارقىلى ەمەس, سول تەرمين قالىپتاسقان تىلدەردەن تىكەلەي الۋ, بۇل ارادا حالىقارالىق تەرميندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى اعىلشىن تىلىنەن الەمگە تارالاتىن بولعاندىقتان وسى تىلدەن تىكەلەي قابىلداۋدى جولعا قوياتىن ۋاقىت جەتتى.
قازىرگى جاھاندانۋ ءداۋىرى, سوعان وراي حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ ايرىقشا كۇشەيۋى, قازاق ەلىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني جاعىنان وسى الەمدىك قارىم-قاتىناس الاڭىنا ەنۋى بىزدەن اسىرە وقشاۋلانۋدى, تىم توماعا-تۇيىقتىقتى قالامايتىنى تۇسىنىكتى, ەندەشە ءبىز قوعامدىق ومىرگە, تۇرمىسىمىزعا ەنىپ جاتقان جاڭالىقتاردى دا جاتسىنباي قابىلدايمىز. بۇلار, البەتتە, ءوز اتاۋىمەن كەلەدى. ەگەر ونداي اتاۋلاردى سولاردىڭ بولمىسىنا قاراي, سولاردىڭ مازمۇنىن بەرە الاتىنداي انا تىلىمىزدە اتاي الساق, وندا تەرميندەر قازاق تىلىندە بەكىتىلەدى. ال ەگەر ءبىز ۇسىنعان اتاۋلار ولاردىڭ بولمىسىن بەينەلەي الماسا, وندا حالىقارالىق اتاۋلاردى وزگەرتپەۋگە تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل اراداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلە – ول سوزدەردى بۇرىنعىداي ورىس تىلىنەن ەمەس, تۇپنۇسقا تىلدەن الۋدى مىقتاپ ويلانۋ جانە شەشۋ اسا قاجەت. ول ءۇشىن بىلىكتى ماماندار دا كەرەك. شەت تىلدەرىنەن كەلگەن سوزدەردى ءوز ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىعىنا ساي الساق جانە سولاي بەكىتسەك, وندا ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتى دا بۇزىلمايدى. بۇل جونىندە الاش زيالىسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ: «جات سوزدەردى قولدانعاندا ءتىلىمىزدىڭ زاڭىمەن وزگەرتىپ, تىلىمىزگە لايىقتاپ الۋ كەرەك. جات ءسوزدى وزگەرتپەي, بۇلجىتپاي الاتىن دۇنيەدە ءتىل جوق دەپ ايتسا دا بولادى» دەپ جازعان ەكەن. ءبىز وسى قاعيداتتى مىقتاپ ورىنداۋىمىز كەرەك, حالىقارالىق تەرميندەردى الۋداعى بۇلجىماس ۇستانىم دا وسىنداي بولعانى ءجون. شەت ەل سوزدەرىن ءوزىنىڭ تىلدىك زاڭىنا قاراي قالايشا قابىلداۋعا بولاتىندىعىن ورىستاردىڭ ءتاجىريبەسى ناقتى كورسەتۋدە. وسى جانە باسقا حالىقتاردىڭ وسىنداي ءتاجىريبەلەرى وسى ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگىن ءدالەلدەپ وتىر.
جالپى العاندا تەرميندەر بەكىتۋدە ءبىز حالىقارالىق اتاۋلارعا ەمەس, قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرگەنىمىز انىق بايقالادى. ونى مىناداي مالىمەتتەردەن بىلۋگە بولارلىق. تەرميندەرگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ بارىسىندا 1971-91 جىلدار ارالىعىندا بەكىتىلگەن بارلىق 2748 تەرميننىڭ 541-ءى (19,6%) قازاق تىلىندە, 1127-ءسى (41%) حالىقارالىق اتاۋدا, 1080-ءى (39,3%) قازاق جانە شەت تىلدەرىندەگى تىركەس رەتىندە بولعان. 1992-2016 جىلدارى بارلىعى 15963 تەرمين بەكىتىلگەن. ولاردىڭ ىشىندە 6024-ءى (37,8%) قازاق تىلىندە, 1987 (12,3%) حالىقارالىق اتاۋدا, 7952-ءسى (49,9%) قازاق جانە شەت تىلدەرىندەگى ءتىركەس رەتىندە بەكىتىلگەن. بايقاپ وتىرعانىمىزداي, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا قازاق تىلىندە بەكىتىلگەن تەرميندەر ەكى ەسە كوبەيگەن, بىراق قاجەتتى تۇستا حالىقارالىق تەرميندەر دە ساقتالعان.
قازىرگى كەزدە تەرميندەردى جۇيەلەۋ, ساراپتاۋ جۇمىستارى بەلسەندى ءجۇرگىزىلە باستادى. سونىڭ نەگىزىندە 2016 جىلدان باستاپ بارلىق بەكىتىلگەن تەرميندەرگە تولىق مونيتورينگ جۇرگىزىلۋدە, تەرمين بەكىتۋدە كوپشىلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن اشىقتىق قاعيداتتارىن ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى «تەرمينكوم.كز» سايتى اشىلدى. وعان تىلىمىزدەگى بارلىق تەرميندەر مەن اتاۋلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە, سالالىق تەرميندەر مەن اتاۋلاردىڭ دا تولىق قورى ەنگىزىلدى. سونىمەن بىرگە, تەرمين بەكىتۋدىڭ رەتى, تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى, عىلىمي-ادىسنامالىق ەڭبەكتەر دە وسى سايتتان ورىن الدى.
تەرميندەردى كوپشىلىك قولدانادى, سوندىقتان ولاردى بەكىتۋ قوعامدىق قۇبىلىس. ەندەشە بۇل ماڭىزدى ماسەلەگە ءتىل جاناشىرلارى, ماماندار دا اتسالىسۋى قاجەت. سوندىقتان ءبىز كوپشىلىكتەن نەگىزى بار ۇسىنىستار كۇتەمىز.
عالىمجان مەلدەشوۆ,
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق-ساياسي جۇمىس
كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
