اباي «بىلىمدىدەن ايامان ءسوزدىڭ مايىن» نەمەسە «جالىن مەن وتتان جارالعان, ءسوزدى ۇعاتىن قايسىڭ بار» دەگەندە ءسوزدىڭ كەرەمەت ءبىر سىرلارىن, ماگيالىق اسەرىن مەڭزەگەندەي. تەگىندە, الەم, تابيعات, جاراتىلىس – قۇبىلىپ قۇلپىرعان بوياۋلار مەن مىڭداعان دىبىستاردان, ياعني گارمونيالىق ۇيلەسىمدىلىكتەردەن تۇرادى. ۇلتتىق سانادا, اتاپ ايتقاندا, ينتەللەكتۋالدىق-فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, كوركەمدىك, الەۋمەتتىك قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءسوزدىڭ ماگيالىق قاسيەتتەرى دە قوسارلانا ءومىر سۇرەدى.
قازاق ءتىلىنىڭ پالەونتولوگيالىق سەمانتيكاسىن, ءتىل توركىنىن, ەجەلگى كەنىشتەرىن, ارحايكالىق ەلەمەنتتەرىن ءسوز ەتكەندە ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ: «دۇنيەدە ەشبىر ءتىل ءوز-وزىنەن شىقپايدى. دۇنيەدە ەشبىر ءتىلدى ءبىر شەشەن كىسى ويلاپ شىعارعان جوق تا, شىعارا المايدى دا. ءتىل دەگەن نارسە قالىڭ ەلدىڭ كۇندەگى تۇرمىس قازانىندا قايناپ, ءپىسىپ دۇنيەگە كەلەدى. سونان سوڭ عانا شەشەندەر, ء«تىل كوسەمدەرى», بۇل ءتىلدى بەزەپ, جولعا, جونگە سالىپ, جۇيەسىن ايىرىپ وسىرەدى» دەيتىن قاعيداتىندا ءتىل توركىنىن تاماشا پايىمداعان. مىسالى, سوزدىك قورىمىزدا «بۇرگەنى تاعالاۋ» دەيتىن تىركەس بار. بۇل قاي زاماندا شىقتى دەسەك, مۇنىڭ 25 عاسىرلىق تاريحى بار. ساق ءداۋىرى شەبەرىنىڭ قولىنان شىققان, بار-جوعى تارىنىڭ قاۋىزىنداي, ينەنىڭ كوزىندەي, التىننان قۇيىلعان امبە التىن ىلگەگى بار زەر وسىعان ناقتى ايعاق. «شەبەرلەردە شەبەردىڭ شۇبارلاپ كەستە سالعان بىزىندەي, قالىڭ ورمان ىشىندە قايىڭنىڭ قايناپ بىتكەن بەزىندەي, التىن جۇزىك قاسىنىڭ جاۋھاردان جارىپ سالعان كوزىندەي» دەگەن تەڭەۋلەر سول ءبىر ءداۋىردىڭ كۋاسى ەمەس پە؟! سونىمەن قاتار, 32 عاسىر بۇرىنعى بويالعان ءارى قورعاسىن قۇيىلعان 140 شاقتى اسىقتى ايتايىق. بۇلار اباي ەلى شىڭعىستاۋ باۋرايىنان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ ارحەولوگى ۇلان ۇمىتقاليەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن ەكسپەديتسيانىڭ ولجاسى ەدى.
ءسوز ماگياسىنا جۇگىنۋ, كوركەمدىك اسەرلىلىگىن تۋىنداتۋ, مىڭ قىرلى قۇپياسىنىڭ سىرىنا تەرەڭدەۋ, «ەل اۋزىنداعى ءتىلدى» نەگىز ەتۋ – ەجەلدەن بەرگى اسىل ءداستۇرىمىز. مىسالى: بيە قۇلىنداعاندا:
شىم-شىم شىمىراي,
شۇبار وتتىڭ قۇيرىعى-اي!
جانۋاردىڭ جۇيرىگى-اي!
نەمەسە بيە ساۋعاندا ءيسىنىپ كەتپەۋ ءۇشىن:
قۇر-ۋ, قۇر-ۋ, كوك بيەم,
اق ءسۇتىڭدى توك بيەم – دەيدى ەكەن بۇرىنعىلار.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ء«بىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ىشىندە پەرىشتەلەردىڭ ءبىر سويلەگەن ءسوزى ءجۇر: «كەتكەنىڭ كەلسىن, كەمتىگىڭ تولسىن» – دەگەنىندە ۇلكەن ءمان بار. حالىقتىق ۇعىم-تۇسىنىكتەردىڭ, سەنىم-نانىمداردىڭ, ىرىمدار مەن عۇرىپتاردىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىندە باتا سوزدەردىڭ دە ماگيالىق قۋاتى, ەلەكتروماگنيتتىك اسەرى ەرەسەن. ولار ومىرگە, ونەرگە, ەڭبەككە دەگەن جىگەرىڭدى, ىڭكارلىگىڭدى وتتاي مازداتادى.
1. باق-ىرىسقا كەنەلەيىك,
قۇمىرسقاداي كوبەيەيىك.
2. بوساعالارىڭا جاماندىق جەتپەسىن,
تورلەرىڭنەن جاقسىلىق كەتپەسىن.
3. باتا, باتا باۋداي بول,
باسى بيىك تاۋداي بول!
كوكالا شاپان كولدەي بول,
كوشىپ جۇرگەن ەلدەي بول!
4. اسا ءبىر سوققان جەلدەي بول,
الىستاعى سارى بەلدەي بول!
ارقانىڭ اق توسىندەگى
اق اينالى كولدەي بول,
تولىقسىپ جاتقان ەلدەي بول!
تازا كوڭىلمەن, پەيىلمەن ءتۇيسىنىپ, جان-تانىمەن قابىلداپ, ناقىشىن كەلىستىرە, سۇيسىنىسپەن ايتسا, كوركەمدىك الەمىندەگى دۋا-دۇعاداي ولشەۋسىز, باي سيقىرلى قىرلارى, حالىقتىڭ دانىشپاندىق كوزقاراسى, رۋحى, مادەنيەتى, ۇلت ءتىلىنىڭ اۋەزدىلىگى, فونەتيكالىق گارمونياسى, وزىنە عانا ءتان كوركەمدىك-فيلوسوفيالىق ينتۋيتسياسى جارقىراپ تانىلار ەدى.
سويلەۋ مادەنيەتىندە, ءتىلدى قولدانۋدا ءبىر عانا تاپقىر وي مەن ۇشقىر سوزدە عالامات ۇلاعات بار. مۇنى ءتورت مىڭداي فيلوسوفيالىق افوريزمدەر مەن تامسىلدەر قالدىرعان ۋ.چەرچيلل جانە راسۋل عامزاتوۆ مىقتاپ پايدالانعان.
سوكرات: «سويلەۋ – ادامنىڭ ءوز اقىل-وي ورەسىن قولدانۋ ونەرى» دەسە, نۇرجان ناۋشاباي ۇلى «شەشەندىكتەن پايدا جوق, تىلدەن ويۋ ويماعان, ءسوزدى ورنىنا قويماعان» دەپ دۇرىس كورسەتكەن. قازىرگى زامان زيالىلارىنىڭ سوزىندە ماگيا مەن فيلوسوفيا جەتكىلىكتى دەۋگە بولمايدى, «ۇشقىر جۇرتشىلىق» قابىلدامايدى. ويتكەنى, ءىس-ارەكەتىندە, بولمىسىندا تۇلعالىق قاسيەت جوق, سوزىندە بەرەكەلى تاعىلىم, وسيەت جوق.
ءسوز ماگياسىن ۇلى بيلەرشە بىلىمپازدىقپەن, ونەرپازدىقپەن, كيە-قاسيەتىمەن قولدانىپ, ماڭگىلىك ەلدىڭ ينتەلللەكتۋالدىق مارتەبەسىن اسقاقتاتايىق.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
